اصغر سومرو – Sarangaa https://sarangaa.org Tue, 18 Aug 2026 06:05:35 +0000 en-US hourly 1 https://wordpress.org/?v=7.1.2 هو منھنجي دل ۾ هو، پر منھنجي زندگيءَ ۾ نه! https://sarangaa.org/2026/08/18/%d9%87%d9%88-%d9%85%d9%86%da%be%d9%86%d8%ac%d9%8a-%d8%af%d9%84-%db%be-%d9%87%d9%88%d8%8c-%d9%be%d8%b1-%d9%85%d9%86%da%be%d9%86%d8%ac%d9%8a-%d8%b2%d9%86%d8%af%da%af%d9%8a%d8%a1%d9%8e-%db%be-%d9%86/ https://sarangaa.org/2026/08/18/%d9%87%d9%88-%d9%85%d9%86%da%be%d9%86%d8%ac%d9%8a-%d8%af%d9%84-%db%be-%d9%87%d9%88%d8%8c-%d9%be%d8%b1-%d9%85%d9%86%da%be%d9%86%d8%ac%d9%8a-%d8%b2%d9%86%d8%af%da%af%d9%8a%d8%a1%d9%8e-%db%be-%d9%86/#comments Tue, 18 Aug 2026 06:05:34 +0000 https://sarangaa.org/?p=3846 ”هو منھنجيءٓ دل ۾ هو، پر منھنجي زندگيءَ ۾ نه.“ ڪيڏو ڪرب، ڪيڏو ڏک ۽ ڪيڏي بيوسي ڀريل آهي، هن هڪڙي جملي ۾! شايد ان جي سموري اذيت اهو ئي ماڻهو محسوس ڪري سگهي ٿو، جنھن ڪنھن کي دل سان چاهيو هجي، پر حالتن، سماج يا زماني کيس ان محبت کي پنھنجي زندگيءَ جو حصو بڻائڻ نه ڏنو هجي.

پر ڇا توهان کي خبر آهي ته هي جملو ڪنھن عورت ڪھڙي مشھور شخص لاءِ چيو هو؟

هي ڪا عام عاشقيءَ جي ڪھاڻي ناهي. هي فلسطين جي انقلابي شاعر محمود درويش جي محبت جي ڪھاڻي آهي؛ اها محبت جيڪا هڪ اسرائيلي يھودي ڇوڪري تمر بن اَمي سان ٿي هئي ۽ جنھن جو پاڇو سڄي عمر سندس شاعريءَ تي رهيو.

فرانس جي مشھور اخبار ’لي موند‘ (Le Monde) ۾ 16 آگسٽ 2026ع تي شايع ٿيل هڪ انتھائي دلچسپ مضمون هن وسريل محبت جي ڪھاڻيءَ کي ٻيھر سامهون آندو آهي. مضمون جو عنوان ئي ڪھاڻيءَ جو الميو پنھنجي اندر سمائي ٿو: ”فلسطيني شاعر ۽ اسرائيلي رقاصا جي ناممڪن محبت.“

هيءَ اها ئي تمر بن اَمي هئي، جنھن کي محمود درويش پنھنجي مشھور نظم ”ريتا ۽ بندوق“ ۾ ”ريتا“ جي نالي سان امر ڪري ڇڏيو.

درويش پاڻ 1996ع ۾ هڪ انٽرويو ۾ واضح ڪيو هو ته ”ريتا“ ڪا خيالي عورت نه هئي. اها هڪ حقيقي عورت هئي، ــ هڪ اسرائيلي يھودي ڇوڪري. سندس اصل نالو تمر بن اَمي هو.

۽ هتان کان شروع ٿئي ٿي هڪ اهڙي محبت جي ڪھاڻي، جنھن ۾ ٻن انسانن جي وچ ۾ پھرين محبت هئي، پر پوءِ آهستي آهستي قوم، سياست، جنگ ۽ بندوق اچي بيٺا.

1963ع ۾ حيفا ڀرسان شفا عمرو ۾ ڪميونسٽ تحريڪ جي هڪ گڏجاڻي ٿي رهي هئي. ان وقت 22 ورهين جو محمود درويش اتي پنھنجي شاعري پڙهي رهيو هو. سندس شاعريءَ کان پوءِ ڊانسرن جو هڪ گروپ اسٽيج تي آيو. انهن مان هڪ نوجوان ڇوڪري اهڙي هئي، جنھن کان درويش جون اکيون هَٽي نه سگهيون.

اها هئي تمر بن اَمي.

درويش 22 سالن جو هو ۽ تمر صرف 16 سالن جي.

تمر حيفا ۾ ڄائي نپني هئي. سندس والدين يورپ مان اچي فلسطين ۾ آباد ٿيا هئا ۽ ڪميونسٽ خيالن سان وابسته هئا. درويش ۽ تمر جون ملاقاتون وڌنديون ويون. پوءِ خط لکجڻ شروع ٿيا ۽ ٻنهي جي وچ ۾ محبت جنم ورتو.

درويش تمر کي خط عبراني ٻوليءَ ۾ لکندو هو. اها ساڳي ٻولي هئي، جنھن ۾ اسرائيلي پوليس وارو ساڻس ڳالهائيندو هو ۽ عدالت ۾ کيس سزا ٻڌائي ويندي هئي؛ پر اها ئي ٻولي هن لاءِ ادب ۽ شاعريءَ جي دنيا جو دروازو به هئي.

محبت لاءِ شايد ٻوليءَ جون سرحدون نه هونديون آهن.

پر سماج جون سرحدون هونديون آهن.

تمر جو خاندان امن پسند هو، پر پنھنجي ڌيءَ لاءِ هڪ فلسطيني نوجوان کي نِياڻٓي طور قبول ڪرڻ لاءِ تيار نه هو. 1964ع ۾ تمر جي والدين کيس درويش کان پري رکڻ لاءِ يروشلم موڪلي ڇڏيو، جتي هوءَ ڊانس جي شعبي ۾ پڙهڻ وئي.

درويش کيس خط لکندو رهيو.

محبوبه کان پري رهڻ کيس قبول نه هو. هو يروشلم تائين پھچي ويو، پر ان وقت عرب شھرين جي اچ وڃ تي سخت پابنديون هيون ۽ سفر لاءِ اجازت نامو گهربل هو. درويش غيرقانوني طور يروشلم ويو. پر هو پنھنجي محبوبه سان ملي نه سگهيو. واپس حيفا پھچڻ تي گرفتار ٿيو، ڪيس هليو ۽ کيس ٻيھر جيل وڃڻو پيو.

۽ شايد ان ئي جدائيءَ جي دور ۾ تمر کي پنھنجي محبت جي اصل حقيقت جو احساس ٿيو.

هن بعد ۾ هڪ فلمساز کي چيو:

”هو منھنجي دل ۾ هو، پر منھنجي زندگيءَ ۾ نه.“

بظاهر هي صرف هڪ جملو آهي ــ پر سڄي محبت جي ڪھاڻي ان ۾ سمايل آهي.

پوءِ آيو 1967ع جو سال.

ڇجن ڏينھن واري جنگ اسرائيل ۽ عرب ملڪن ۾ شروع ٿي ۽ ختم ٿيڻ تائين خطي جو سياسي نقشو ئي بدلجي چڪو هو. ۽ ان ئي دور ۾ درويش جي ذاتي زندگيءَ ۾ به هڪ اهڙو موڙ آيو، جنھن کان پوءِ محبت ۽ سياست کي هڪ ٻئي کان الڳ رکڻ ممڪن نه رهيو.

تمر بن اَمي اسرائيل ۾ لازمي فوجي سروس لاءِ اسرائيلي نيوي آرڪيسٽرا (موسيقيءَ جي سازندن، گلوڪارن ۽ فنڪارن جو سٿ) ۾ شامل ٿي وئي. هيءُ ڪو عام جنگي يونٽ نه هو؛ هن ۾ گلوڪار ۽ ڊانسر شامل هئا، جيڪي اسرائيلي فوجين ۽ فوجي پروگرامن لاءِ پرفارم ڪندا هئا.

تمر پاڻ امن پسند هئي. سندس دوستن مطابق، هوءَ فوجي سروس کان انڪار ڪرڻ چاهي پئي، پر سندس خاندان جي ڪميونسٽ سوچ ۾ رياستي ادارن جو احترام ۽ فوجي سروس ادا ڪرڻ به شامل هو. آخرڪار هوءَ فوجي سروس ۾ وئي.

۽ هتي هن محبت جي ڪھاڻيءَ جو سڀ کان وڌيڪ اذيتناڪ منظر اچي ٿو.

درويش پنھنجي محبوبه کي اسرائيلي فوجي ورديءَ ۾ ڏٺو.

جنھن ڇوڪريءَ جي خوبصورتي ۽ نرميءَ تي سندس دل موهجي وئي هئي، اها ئي عورت هاڻي ان فوجي نظام سان ڳنڍيل نظر اچي رهي هئي، جنھن کي درويش پنھنجي قوم جي قبضي ۽ جبر سان وابسته سمجهندو هو.

درويش لاءِ اهو تضاد ناقابل برداشت هو.

هن تمر کي لکيو:

”مان تو ۾ هاڻي رڳو مجرم ڏسي سگهان ٿو. مون کي تنھنجي خوبصورتي ۽ تنھنجي نرمي وسارڻي پوندي.“

هي رڳو هڪ ناراض عاشق جو جملو نه هو. هي ان ماڻهوءَ جو اندروني ٽڪراءُ هو، جنھن لاءِ محبوبه هڪ انسان به هئي ۽ ساڳئي وقت هڪ اهڙي رياست جي فوج سان وابسته به، جنھن کي هو پنھنجي قوم جي دشمن طور ڏسندو هو.

درويش بعد ۾ هن تضاد کي سمجهائيندي چيو ته تصور ڪريو، توهان جي محبوبه هڪ اهڙي فوج جي سپاهي هجي، جيڪا توهان جي قوم جي ماڻهن ۽ ڇوڪرين کي گرفتار ڪري ٿي؛ پوءِ اهو تضاد صرف دل تي اثر نه ڪندو، ضمير تي به بار بڻجي ويندو.

۽ پوءِ ڦُٽي نڪتو اهو نظم، جنھن ”ريتا“ کي عربي شاعريءَ جي هڪ لازوال ڪردار ۾ تبديل ڪري ڇڏيو:

”ريتا ۽ بندوق.“

هڪ طرف ريتا.

ٻئي طرف بندوق.

۽ ٻنهي جي وچ ۾ جنگ، قوميت، فوج، سرحد ۽ تاريخ.

درويش لاءِ ”ريتا“ هاڻي رڳو هڪ عورت نه رهي هئي؛ هوءَ هڪ اهڙي محبت جي علامت بڻجي وئي، جيڪا دل ۾ ته زنده رهي سگهي ٿي، پر زندگيءَ ۾ مڪمل نٿي ٿي سگهي.

شايد ”ريتا ۽ بندوق“ جو سڀ کان وڏو استعارو به اهو ئي آهي:

ريتا محبت آهي؛ بندوق اها سياست آهي، جيڪا ٻن عاشقن جي وچ ۾ اچي بيھي ٿي.

وقت ٻنهي کي الڳ الڳ رستن تي وٺي ويو. محمود درويش فلسطين جو هڪ وڏو شاعر بڻجي ويو، جلاوطنيون ڏٺائين ۽ فلسطيني قومي جدوجھد جي اهم آواز طور سامهون آيو. تمر هڪ نامور ڊانسر ۽ ڪوريوگرافر بڻجي وئي.

پر ريتا درويش جي شاعريءَ مان ڪڏهن به مڪمل طور غائب نه ٿي.

1980ع واري ڏهاڪي ۾ جڏهن اسرائيل ۾ درويش خلاف سخت سياسي مھم هلي رهي هئي ۽ کيس نفرت جو شاعر قرار ڏيڻ واري ڪوشش ڪئي پئي وئي، تڏهن تمر پنھنجي خاموشي ٽوڙي ٽيليويزن تي ٻڌايو ته هوءَ ڪڏهن هن فلسطيني شاعر سان محبت ڪندي هئي.

۽ پوءِ هن هڪ ٻيو يادگار جملو چيو:

”هو نفرت جو ماڻهو نه آهي؛ هو محبت جو ماڻهو آهي.“

جنھن عورت سان درويش محبت ڪئي هئي، ان کي هن پنھنجي شاعريءَ ۾ ”ريتا“ جي نالي سان يادگار بڻائي ڇڏيو هو. اها ئي عورت پوءِ سندس دفاع لاءِ ان وقت سامهون آئي، جڏهن اسرائيل ۾ درويش کي نفرت جو شاعر ثابت ڪرڻ جون ڪوششون ٿي رهيون هيون.

زندگيءَ ٻنهي کي هڪ ڀيرو ٻيھر ملائڻ جي ڪوشش به ڪئي. ڪيترن سالن کان پوءِ ٻنهي جي ملاقات پيرس ۾ ٿي، پر اها ملاقات مختصر رهي. وقت گهڻو گذري چڪو هو، زندگي ٻنهي کي مختلف رستن تي وٺي وئي هئي.

درويش 2008ع ۾ فوت ٿيو. تمر سندس جنازي تي نه پھچي سگهي. ڪجهه سالن کان پوءِ هوءَ رام الله وئي ۽ درويش جي قبر تي حاضري ڏني. سندس ڪتاب سندس زندگيءَ جو حصو رهيا.

۽ پوءِ 25 فيبروري 2026ع تي تمر بن اَمي به برلن ۾ 79 سالن جي عمر ۾ فوت ٿي وئي ــ پنھنجي ان پھرين محبت کان 18 سال پوءِ، جيڪا سندس زندگيءَ ۾ نه اچي سگهي، پر سندس دل مان ڪڏهن نڪري نه سگهي.

شايد دنيا جي هزارين محبت ڪھاڻين مان ڪجهه اهڙيون هونديون آهن، جن جو حسن انهن جي ڪامياب انجام ۾ نه، پر انهن جي نامڪمل رهجي وڃڻ ۾ هوندو آهي.

تمر جو اهو جملو وري ذهن ۾ گونجي ٿو:

”هو منھنجي دل ۾ هو، پر منھنجي زندگيءَ ۾ نه.“

۽ محمود درويش ان نامڪمل محبت کي هڪ نظم ۾ تبديل ڪري ڇڏيو:

ريتا ۽ بندوق.

محمود ۽ ريتا جي سچي محبت هئي؛ پر ٻنهي جي وچ ۾ وطن، قوم ۽ تاريخ اچي بيٺا. هن ڪھاڻيءَ جو الميو اهو ئي آهي ته محبت ٻنهي جي دلين ۾ آخر تائين زنده رهي، پر زندگيءَ ۾ جاءِ نه ٺاهي سگهي.

]]> https://sarangaa.org/2026/08/18/%d9%87%d9%88-%d9%85%d9%86%da%be%d9%86%d8%ac%d9%8a-%d8%af%d9%84-%db%be-%d9%87%d9%88%d8%8c-%d9%be%d8%b1-%d9%85%d9%86%da%be%d9%86%d8%ac%d9%8a-%d8%b2%d9%86%d8%af%da%af%d9%8a%d8%a1%d9%8e-%db%be-%d9%86/feed/ 2 ڇا ڪا ڪھاڻي به حقيقت کي جنم ڏئي سگهي ٿي؟ https://sarangaa.org/2026/08/09/%da%87%d8%a7-%da%aa%d8%a7-%da%aa%da%be%d8%a7%da%bb%d9%8a-%d8%a8%d9%87-%d8%ad%d9%82%d9%8a%d9%82%d8%aa-%da%a9%d9%8a-%d8%ac%d9%86%d9%85-%da%8f%d8%a6%d9%8a-%d8%b3%da%af%d9%87%d9%8a-%d9%bf%d9%8a%d8%9f/ https://sarangaa.org/2026/08/09/%da%87%d8%a7-%da%aa%d8%a7-%da%aa%da%be%d8%a7%da%bb%d9%8a-%d8%a8%d9%87-%d8%ad%d9%82%d9%8a%d9%82%d8%aa-%da%a9%d9%8a-%d8%ac%d9%86%d9%85-%da%8f%d8%a6%d9%8a-%d8%b3%da%af%d9%87%d9%8a-%d9%bf%d9%8a%d8%9f/#respond Sun, 09 Aug 2026 17:41:59 +0000 https://sarangaa.org/?p=3831 ڇا توهان پِٽ ۾ يقين رکو ٿا؟ ڇا واقعي پِٽ لڳندي آهي؟
هن سوال جي حوالي سان اڄ ‘دي گارجين’ ۾ هڪ ڏاڍو دلچسپ ڪالم ڇپيو آهي. ڪالم جي شروعات آئرلينڊ جي فٽبال ٽيم مائيو (Mayo) سان جڙيل هڪ پراڻي بددعا جي ڪھاڻيءَ کان ٿئي ٿي، پر ليکڪ جي اصل ڳالهه بددعا جي سچ يا ڪوڙ هجڻ کان گهڻو اڳتي وڃي ٿي.
1951ع ۾ مائيو آل آئرلينڊ فائنل کٽيو. ان کان پوءِ اها ڳالهه مشھور ٿي ته هڪ پادريءَ ٽيم کي بددعا ڏني آهي ته جيستائين 1951ع جي ٽيم جو آخري رانديگر زنده هوندو، مائيو ٻيھر فائنل نه کٽي سگهندي. ان کان پوءِ ٽيم يارهن ڀيرا فائنل تائين پھتي، پر هر ڀيري هارائي وئي. 2021ع ۾ ان ٽيم جو آخري رانديگر به فوت ٿي ويو ۽ 2026ع ۾ مائيو آخرڪار فائنل کٽي ورتو.
پر ڪالم نگار جو سوال هي آهي:
جيڪڏهن ڪا ڳالهه حقيقت ۾ سچي نه هجي، پر ماڻهو ان کي سچ سمجهڻ لڳن، ته ڇا اهو يقين سندن سوچ، روين ۽ نتيجن تي اثر وجهي سگهي ٿو؟
جواب آهي: ها.
شايد مائيو کي واقعي ڪا بددعا نه هئي. پر جيڪڏهن رانديگرن، مداحن ۽ سماج ۾ اهو يقين ويھي وڃي ته ”اسان فائنل نٿا کٽي سگهون“، ته اهو يقين سندن نفسيات تي اثر وجهي سگهي ٿو، شڪ وڌي سگهي ٿو، اعتماد گهٽجي سگهي ٿو، دٻاءُ وڌي سگهي ٿو ۽ ڪارڪردگي متاثر ٿي سگهي ٿي. پوءِ هر نئين شڪست انهيءَ پراڻي ڪھاڻيءَ کي وڌيڪ مضبوط ڪري ٿي.
يعني ڪڏهن ڪڏهن ڪھاڻي پاڻ کي سچ ثابت ڪرڻ لڳي ٿي.
اسان جي سماج ۾ به اهڙيون ڪيتريون ئي ڪھاڻيون آهن، جيڪي اسان نسلن کان ٻڌندا پيا اچون. سنڌ ۾ پيرن، فقيرن جي ڪرامتن، دعائن ۽ بددعائن جا انيڪ قصا مشھور آهن. انهن مان ڪي شايد ڪنھن حقيقي واقعي سان جڙيل هجن، ڪي محض اتفاق هجن ۽ ڪي وقت سان گڏ وڌي وڻ ٿيل ڪھاڻيون.
مثال طور، جڏهن ملڪ رياض عبدالله شاه غازيءَ جي مزار ڀرسان هڪ رهائشي منصوبو ٺاهيو، جيڪو مزار جي عمارت کان به اوچو هو، ته ماڻهن ۾ اها ڳالهه هلڻ لڳي ته ”ملڪ رياض جو زوال ويجهو آهي.“ ڪجهه عرصي کان پوءِ جڏهن سندس ڪاروباري ۽ قانوني مشڪلاتون وڌيون ته اها ڳالهه وري ماڻهن جي نظر ۾ سچي ثابت ٿيندي نظر آئي.
ڇا واقعي ان جو سبب اها ڳالهه هئي؟ اهو الڳ سوال آهي. هتي اهم ڳالهه اها ناهي ته ڪھاڻي سچي هئي يا ڪوڙ. اهم ڳالهه اها آهي ته ڪھاڻيون ماڻهن جي سوچ ۽ اجتماعي نفسيات تي ڪيترو اثر وجهن ٿيون.
اسان وٽ اهڙيون ئي ٻيون ڪھاڻيون به آهن:
”سنڌي سست آهن.“
”سنڌين کان ڪجهه نه ٿيندو.“
”سنڌي ڪم ڪرڻ نٿا ڄاڻن.“
”هتي سفارش کان سواءِ ڪجهه نٿو ٿي سگهي.“
”ايمانداريءَ سان اڳتي وڌڻ ممڪن ناهي.“
انهن مان هر ڳالهه لازمي طور سچي هجي، اهو ضروري ناهي. پر جڏهن اهڙيون ڳالهيون بار بار ٻڌجن ٿيون ۽ هڪ نسل انهن تي يقين ڪرڻ لڳي ٿو، ته اهي آهستي آهستي ان نسل جي پنھنجي باري ۾ سوچ جو حصو بڻجي سگهن ٿيون.
يعني ڳالهه ائين اڳتي وڌي ٿي: پھريان ڪا ڪھاڻي ٻڌائي وڃي ٿي، پوءِ ماڻهو ان تي يقين ڪرڻ لڳن ٿا. اهو يقين سندن سوچ ۽ روين کي متاثر ڪري ٿو، رويا سندن عملن کي، ۽ عمل آخرڪار اهڙو نتيجو پيدا ڪن ٿا، جيڪو وري ساڳي ڪھاڻيءَ کي سچ ثابت ڪندي نظر اچي ٿو.
مثال طور: جيڪڏهن ڪنھن نوجوان کي بار بار ٻڌايو وڃي ته ”سنڌي سست آهن ۽ ڪجهه نٿا ڪري سگهن“، ته هو آهستي آهستي پاڻ به پنھنجين صلاحيتن تي شڪ ڪرڻ لڳي سگهي ٿو. جيڪڏهن هو ڪوشش گهٽ ڪندو، ته نتيجو به ڪمزور اچي سگهي ٿو. پوءِ ماڻهو چوندا:
”ڏٺوَ! اسان صحيح چوندا هئاسين، سنڌي ڪجهه نٿا ڪري سگهن.“
اهڙيءَ طرح هڪ ڪھاڻي، جيڪا شايد شروع ۾ رڳو هڪ دعويٰ هئي، ماڻهن جي يقين ۽ عملن ذريعي پاڻ کي سچ ثابت ڪندي نظر اچڻ لڳي ٿي.
پر اهو عمل ابتڙ به ٿي سگهي ٿو. جيڪڏهن ڪنھن فرد يا قوم کي مسلسل اهو يقين ڏياريو وڃي ته ”اسان ڪامياب ٿي سگهون ٿا“، ته ان مان اعتماد پيدا ٿي سگهي ٿو؛ اعتماد ڪوشش کي جنم ڏئي سگهي ٿو، ڪوشش نتيجو پيدا ڪري سگهي ٿي ۽ نتيجو هڪ نئين اجتماعي ڪھاڻي ٺاهي سگهي ٿو.
تنھنڪري، جڏهن ڪنھن فرد يا قوم کي اڳتي وڌندي يا پوئتي ويندي ڏسو، ته رڳو اهو نه سوچيو ته ان جي پويان دعا، بددعا يا قسمت جو ڪمال آهي. اهو به ضرور ڏسو ته ان فرد يا قوم کي ڪھڙيون ڪھاڻيون ٻڌايون ويون آهن ۽ انهن ڪھاڻين سندن اميدن ۽ روين کي ڪيئن شڪل ڏني آهي.
ڇو ته ڪھاڻيون رڳو ماضي بيان نٿيون ڪن؛ اهي اسان جون اميدون ٺاهين ٿيون، ۽ اميدون اسان جي عملن کي شڪل ڏين ٿيون.

]]> https://sarangaa.org/2026/08/09/%da%87%d8%a7-%da%aa%d8%a7-%da%aa%da%be%d8%a7%da%bb%d9%8a-%d8%a8%d9%87-%d8%ad%d9%82%d9%8a%d9%82%d8%aa-%da%a9%d9%8a-%d8%ac%d9%86%d9%85-%da%8f%d8%a6%d9%8a-%d8%b3%da%af%d9%87%d9%8a-%d9%bf%d9%8a%d8%9f/feed/ 0 نون صوبن واري بحث پٺيان اصل حقيقتون ڇا آهن https://sarangaa.org/2026/08/05/%d9%86%d9%88%d9%86-%d8%b5%d9%88%d8%a8%d9%86-%d9%88%d8%a7%d8%b1%d9%8a-%d8%a8%d8%ad%d8%ab-%d9%be%d9%ba%d9%8a%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d8%b5%d9%84-%d8%ad%d9%82%d9%8a%d9%82%d8%aa%d9%88%d9%86-%da%87%d8%a7-%d8%a2/ https://sarangaa.org/2026/08/05/%d9%86%d9%88%d9%86-%d8%b5%d9%88%d8%a8%d9%86-%d9%88%d8%a7%d8%b1%d9%8a-%d8%a8%d8%ad%d8%ab-%d9%be%d9%ba%d9%8a%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d8%b5%d9%84-%d8%ad%d9%82%d9%8a%d9%82%d8%aa%d9%88%d9%86-%da%87%d8%a7-%d8%a2/#comments Wed, 05 Aug 2026 09:47:25 +0000 https://sarangaa.org/?p=3782 جيڪي دوست ميڊيا سان واسطو رکن ٿا، تن ”ڊيڊ ڪيٽ اسٽريٽجي“ يا سنڌيءَ ۾ چئجي ته ”مئل ٻلي“ وارو اصطلاح ضرور ٻڌو هوندو. دنيا ڪنھن اهم مسئلي تي بحث ڪري رهي هجي، تڏهن اوچتو ڪو اهڙو موضوع اڇلائي ڇڏجي، جيڪو ماڻهن جو سڄو ڌيان اصل مسئلي تان هٽائي ڇڏي. پوءِ بحث اهو نه رهي ته ملڪ کي درپيش اصل مسئلا ڪھڙا آهن، پر اهو ٿي وڃي ته مئل ٻلي کي ڪنھن ماريو؟ جانورن جا حق ڇا آهن؟ ٻلين جا رنگ ڪھڙا ٿين ٿا؟
محسن نقوي جو نون صوبن بابت تازو بيان به ڪجهه اهڙو ئي لڳي ٿو. ملڪ ۾ ڪشمير جي صورتحال، بلوچستان جو امن امان، وڌندڙ مھانگائي، بيروزگاري، گئس جي کوٽ ۽ معاشي بحران جھڙا بنيادي مسئلا موجود آهن، پر اوچتو بحث نون صوبن ڏانھن موڙي ڇڏيو ويو.
پر هن معاملي کي الڳ ڪري نه ڏسڻ گهرجي، ڇو ته هيءُ رڳو هڪ بيان نه، پر پاڪستان جي سياسي تاريخ جي هڪ ڊگهي تسلسل جو حصو آهي. ملڪ جي قيام کان وٺي ٻه متضاد تصور پاڻ ۾ ٽڪراءَ ۾ رهيا آهن. هڪ تصور اهو آهي ته مضبوط مرڪز ئي رياست کي بچائي سگهي ٿو، جڏهن ته ٻيو تصور اهو آهي ته مضبوط وفاق ئي پاڪستان جي بقا ۽ استحڪام جي ضمانت آهي.
1955ع ۾ ون يونٽ اسڪيم لاڳو ڪئي وئي. دليل ڏنو ويو ته ان سان اوڀر ۽ اولھه پاڪستان وچ ۾ برابري قائم ٿيندي، ڇو ته اوڀر پاڪستان جي آبادي اولھه پاڪستان جي سڀني صوبن کان وڌيڪ هئي. اهو به چيو ويو ته انتظامي ڪارڪردگي بھتر ٿيندي. پر عملي نتيجو اهو نڪتو ته تاريخي صوبا ختم ٿي ويا، سندن سڃاڻپ ڪمزور ٿي ۽ اختيار وڌيڪ مرڪز ۾ گڏ ٿي ويا. 1958ع ۾ جنرل ايوب خان جي اقتدار ۾ اچڻ کان پوءِ به اها پاليسي جاري رهي. نيٺ 1970ع ۾ ون يونٽ ختم ڪيو ويو، پر ان وقت تائين اوڀر پاڪستان ۾ سياسي بي اعتمادي ايتري وڌي چڪي هئي، جو ايندڙ سال ملڪ ئي ٽٽي ويو.
تاريخ مان ڪو سبق حاصل نه ڪيو ويو. پوءِ مختلف دورن ۾ وري مختلف دليلن سان صوبن جي سياسي حيثيت کي ڪمزور ڪرڻ جون ڪوششون ٿينديون رهيون. جنرل ضياءُ الحق هجي يا جنرل پرويز مشرف، ٻنهي بلدياتي نظام کي اهڙي نموني ترتيب ڏنو، جو چونڊيل صوبائي حڪومتن کي باءِ پاس ڪري ضلعي سطح تي اهڙا انتظامي ڍانچا ٺاهيا ويا، جيڪي وڏي حد تائين وفاقي سرپرستيءَ هيٺ هليا. تنھنڪري نون صوبن واري بحث کي سياسي خال ۾ پيدا ٿيل خيال نه، پر پاڪستان ۾ مرڪزيت ۽ وفاق جي وچ ۾ هلندڙ پراڻي ڇڪتاڻ جي تسلسل طور ڏسڻ گهرجي.
ارڙهين آئيني ترميم ۽ ستين اين ايف سي ايوارڊ کان پوءِ پھريون ڀيرو مضبوط وفاق واري تصور کي عملي شڪل ملي. ڪنڪرنٽ لسٽ (يعني اهي معاملا جن تي وفاق ۽ صوبا ٻئي قانون سازي ڪري سگهندا هئا) ختم ڪئي وئي ۽ انهن مان گهڻا اختيار صوبن ڏانھن منتقل ڪيا ويا، جنھن سان صوبائي خودمختياري کي آئيني تحفظ مليو. اين ايف سي ايوارڊ جي سڀ کان اهم خصوصيت اها آهي ته آئين جي آرٽيڪل 160(3A) موجب ايندڙ ڪنھن به اين ايف سي ايوارڊ ۾ صوبن جو مجموعي حصو پوئين ايوارڊ کان گهٽ نٿو ڪري سگهجي.
بدقسمتيءَ سان آئين جي ان روح تي به مڪمل عمل نه ٿي سگهيو آهي. ستين اين ايف سي ايوارڊ کان پوءِ آئين موجب هر پنجن سالن ۾ نئون ايوارڊ اچڻ گهرجي ها، پر اڄ تائين اهو عمل اڳتي نه وڌي سگهيو آهي. نتيجي ۾ پراڻي فارمولي تي ئي هلڻو پئجي رهيو آهي، جڏهن ته ان ۾ بھتري جي وڏي گنجائش موجود آهي، خاص طور آبادي کي ڏنل وزن بابت، جنھن جو سڀ کان وڌيڪ فائدو پنجاب کي ملي ٿو.
اهڙيءَ صورتحال ۾ جڏهن نون صوبن جو بحث اڀري ٿو ته ڪيترن ماڻهن کي اهو خدشو پيدا ٿئي ٿو ته ڪٿي هي بحث ارڙهين ترميم ۽ اين ايف سي ايوارڊ ذريعي مضبوط ٿيل صوبائي خودمختياريءَ کي ڪمزور ڪرڻ جي ڪنھن وڏي سياسي منصوبي جو حصو ته ناهي. جيڪڏهن وفاق کي مالي مسئلا درپيش آهن ته انهن جو حل صوبن جا اختيار گهٽائڻ نه، پر وفاق جي مالياتي نظام ۾ سڌارا آڻڻ آهي.
جيئن ڪيترائي وفاقي ماهر چون ٿا، پاڪستان وفاقي وحدتن مان جڙيو آهي؛ وفاق صوبا پيدا نه ڪيا، بلڪه صوبا وفاق جو بنياد بڻيا. تنھنڪري منهنجيءَ نظر ۾ ذوالفقار علي ڀٽي به هتي هڪ سياسي غلطي ڪئي. 1973ع جي آئين ۾ نوان صوبا ٺاهڻ جو آئيني رستو ضرور رکيو ويو، جيتوڻيڪ ان لاءِ لاڳاپيل صوبي جي اسيمبليءَ جي ٻه ڀاڱي ٽي اڪثريت لازمي قرار ڏني وئي. پر جيڪڏهن صوبا وفاق جا خالق آهن ته پوءِ ڪنھن تاريخي صوبي جي جاگرافيائي سالميت کي تبديل ڪرڻ جي آئيني گنجائش ئي ڇو رکڻ گهرجي ها؟ منهنجي خيال ۾ اهو سوال اڄ به بحث طلب آهي.
آخر ۾ هندستان جو مثال بار بار پيش ڪيو ويندو آهي، پر اڪثر اڌ سچ ٻڌايو ويندو آهي. هندستان ۾ گهڻيون رياستون لساني، ثقافتي ۽ تاريخي بنيادن تي ٺھيون. آنڌرا پرديش، مھاراشٽر ۽ گجرات ان جا واضح مثال آهن. ڪجهه رياستون، جھڙوڪ جهارکنڊ، ڇتيس ڳڙهه ۽ اتراکنڊ، علائقائي مطالبن ۽ انتظامي ضرورتن جي گڏيل بنيادن تي ٺھيون، جڏهن ته تلنگاڻا لڳ ڀڳ پنجيتاليھه سالن جي سياسي جدوجھد، ڪميشنن، پارلياماني بحثن ۽ آئيني عمل کان پوءِ وجود ۾ آيو. يعني هندستان ۾ به نيون رياستون ڪنھن بيوروڪريٽ جي خواهش يا هڪ بيان سان نه ٺھيون.
رهي ڳالهه وڏن صوبن جي، ته اهو دليل به حقيقتن سان نٿو ٺھڪي. دنيا ۾ اهڙا ڪيترائي مثال موجود آهن، جتي وڏا وفاقي يونٽ ننڍن يونٽن کان وڌيڪ خوشحال آهن. آمريڪا جي ڪيليفورنيا، ڪينيڊا جي آنٽاريو ۽ هندستان جي مھاراشٽر جھڙا وڏا وفاقي يونٽ في ماڻهو آمدني ۽ معاشي ڪارڪردگي ۾ ڪيترن ئي ننڍن يونٽن کان اڳتي آهن. پاڪستان ۾ به پنجاب، جيڪو آباديءَ جي لحاظ کان سڀ کان وڏو صوبو آهي، ڪيترن ئي معاشي اشاريَن ۾ ننڍن صوبن کان اڳتي آهي. ان مان صاف ظاهر ٿئي ٿو ته ڪنھن صوبي جي وڏي يا ننڍي هجڻ جو سڌو سنئون تعلق نه غربت سان آهي ۽ نه ئي سٺي يا خراب حڪمراني سان.
جيڪڏهن واقعي انتظامي ڪارڪردگي ئي مسئلو آهي ته پوءِ رڳو صوبن کي ورهائڻ جون ڳالهيون ڇو؟ ڪراچي بابت به ته وقت بوقت چيو ويندو آهي ته اهو تمام وڏو شھر آهي. پوءِ ان کي انتظامي بنيادن تي ٻه يا ٽي حصن ۾ ورهائي نيون ڊويزنون يا ميٽروپوليٽن يونٽ ٺاهڻ جي بحث کان ڇو ڪيٻايو وڃي؟ جيڪڏهن دليل صرف آبادي ۽ ماپ جو آهي ته پوءِ اهو اصول هر هنڌ هڪجھڙو لاڳو ٿيڻ گهرجي.
حقيقت اها آهي ته خراب حڪمرانيءَ جو تعلق جاگرافيائي ماپ سان نه، پر حڪمراني جي معيار سان آهي. جمهوريت جو ڪمزور هجڻ، صاف ۽ شفاف چونڊن جو نه ٿيڻ، آئين ۽ قانون جي بالادستي جو فقدان، ادارن جي ڪمزوري، مالي بدانتظامي ۽ ڪرپشن اهي بنيادي مسئلا آهن، جيڪي صوبي جي ماپ بدلائڻ سان حل نٿا ٿين.
تنھنڪري مضبوط مرڪز واري ناڪام تصور ڏانھن موٽڻ بدران مضبوط وفاق واري تصور کي اڳتي وڌائڻ گهرجي، ڇو ته پاڪستان جو وفاق پنھنجي وفاقي وحدتن جي رضامنديءَ سان وجود ۾ آيو آهي. بلوچستان سميت ملڪ کي درپيش ڪيترن ئي مسئلن جو حل وڌيڪ مرڪزيت ۾ نه، پر حقيقي صوبائي خودمختياري، آئيني وفاق ۽ جمهوري ادارن جي مضبوطي ۾ لڪل آهي.
سو، اصل سوال نوان صوبا ناهن، پر پاڪستان جي وفاقي روح جو مستقبل آهي. جيڪڏهن هر ڀيري عوام جي سامهون هڪ ”مئل ٻلي“ اڇلائي اصل مسئلن تان ڌيان هٽايو ويندو ته نه گورننس بھتر ٿيندي، نه وفاق مضبوط ٿيندو ۽ نه ئي پاڪستان جا بنيادي مسئلا حل ٿيندا.

]]> https://sarangaa.org/2026/08/05/%d9%86%d9%88%d9%86-%d8%b5%d9%88%d8%a8%d9%86-%d9%88%d8%a7%d8%b1%d9%8a-%d8%a8%d8%ad%d8%ab-%d9%be%d9%ba%d9%8a%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d8%b5%d9%84-%d8%ad%d9%82%d9%8a%d9%82%d8%aa%d9%88%d9%86-%da%87%d8%a7-%d8%a2/feed/ 1 جڏهن سياست هر هنڌ هجي، پر تبديلي ڪٿي به نه هجي https://sarangaa.org/2026/07/25/%d8%ac%da%8f%d9%87%d9%86-%d8%b3%d9%8a%d8%a7%d8%b3%d8%aa-%d9%87%d8%b1-%d9%87%d9%86%da%8c-%d9%87%d8%ac%d9%8a%d8%8c-%d9%be%d8%b1-%d8%aa%d8%a8%d8%af%d9%8a%d9%84%d9%8a-%da%aa%d9%bf%d9%8a-%d8%a8%d9%87/ https://sarangaa.org/2026/07/25/%d8%ac%da%8f%d9%87%d9%86-%d8%b3%d9%8a%d8%a7%d8%b3%d8%aa-%d9%87%d8%b1-%d9%87%d9%86%da%8c-%d9%87%d8%ac%d9%8a%d8%8c-%d9%be%d8%b1-%d8%aa%d8%a8%d8%af%d9%8a%d9%84%d9%8a-%da%aa%d9%bf%d9%8a-%d8%a8%d9%87/#respond Sat, 25 Jul 2026 14:46:13 +0000 https://sarangaa.org/?p=3732 برطانيا جي نوجوان سياسي مفڪر ۽ آڪسفورڊ يونيورسٽي جي استاد اينٽن ييگر (Anton Jäger) جو نئون ڪتاب Hyperpolitics: Extreme Politicization without Political Consequences ڇپجڻ شرط يورپ ۽ آمريڪا جي علمي حلقن ۾ وڏي پذيرائي ماڻي رهيو آهي. دي گارجين سميت ڪيترين عالمي اخبارن ۽ رسالن هن ڪتاب تي تفصيلي تبصرا، انٽرويو ۽ بحث شايع ڪيا آهن. ايتري گهٽ عمر ۾ ڪنھن ليکڪ جو عالمي سياسي بحث جو مرڪز بڻجڻ واقعي وڏي ڳالهه آهي.
مون اڃا تائين هيءُ ڪتاب پڙهيو ناهي، پر دي گارجين ۽ ٻين بين الاقوامي اخبارن ۾ ڇپيل تبصرن ۽ ليکڪ جي انٽرويوز پڙهڻ کان پوءِ محسوس ڪيم ته سنڌي پڙهندڙن کي به هن نئين فڪر سان واقف ڪرائڻ گهرجي. ڇاڪاڻ⁠ تہ هن جا ڪيترائي خيال پاڪستان ۽ خاص ڪري سنڌ جي سياسي سفر کي سمجهڻ لاءِ هڪ نئون زاويو فراهم ڪن ٿا.
ييگر جو چوڻ آهي ته گذريل سئو سالن ۾ يورپ جي سياست چئن وڏن مرحلن مان گذري آهي. پھريون دور “ماس پوليٽڪس” جو هو، جڏهن سياسي پارٽيون، مزدور يونينون، شاگرد تنظيمون ۽ سماجي ادارا سياسي زندگيءَ جو مرڪز هئا. ماڻهو رڳو ووٽر نه، پر ڪنھن نه ڪنھن سياسي يا سماجي تنظيم جا سرگرم ڪارڪن هوندا هئا. ٻيو دور “پوسٽ پوليٽڪس” جو آيو، جڏهن سرد جنگ جي خاتمي کان پوءِ اهو تاثر پيدا ٿيو ته هاڻي نظرياتي تڪرارن جو دور ختم ٿي ويو آهي ۽ معاشرا مارڪيٽ، معيشت ۽ ماهرن جي انتظام هيٺ وڌيڪ بھتر هلي سگهن ٿا. ٽيون مرحلو “اينٽي پوليٽڪس” جو هو، جيڪو 2008ع جي عالمي مالي بحران کان پوءِ شروع ٿيو، جڏهن ماڻهن جو روايتي سياسي پارٽين ۽ حڪمران اشرافيه تان اعتماد گهٽجڻ لڳو. ييگر موجب اڄ دنيا “هائپر پوليٽڪس” جي دور ۾ داخل ٿي چڪي آهي، جتي هر ماڻهو سياست تي ڳالهائي ٿو، هر ڪو راءِ ڏئي ٿو، احتجاجن ۾ شامل ٿئي ٿو، پر ان سڄي سرگرميءَ باوجود سياسي نظام ۾ بنيادي ۽ مستقل تبديلي گهٽ نظر اچي ٿي.
‎سندس بنيادي دليل اهو آهي ته اڄ سياست لاءِ جذبو اڳ کان گهڻو وڌي ويو آهي، پر انهن جذبن کي منظم ۽ مستقل سياسي قوت ۾ بدلائيندڙ ادارا ڪمزور ٿي ويا آهن. سوشل ميڊيا تي لکين ماڻهو ڪنھن هڪ مسئلي تي گڏ ٿي سگهن ٿا، پر اها گڏجاڻي گهڻو ڪري هڪ تحريڪ کان اڳتي وڌي پائيدار سياسي تنظيم ۾ تبديل نه ٿي سگهندي آهي.
‎پاڪستان جي سياسي تاريخ يقيناً يورپ کان مختلف آهي، پر ييگر جو هي تجزيو هتي به ڪيترين جڳھين تي ٺھڪي اچي ٿو. پاڪستان تحريڪ کان وٺي جمهوريت، آئين ۽ عوامي حقن لاءِ هلندڙ جدوجھد تائين سياسي تنظيمون اهم ڪردار ادا ڪنديون رهيون. ذوالفقار علي ڀٽي جي دور ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي هڪ منظم عوامي تحريڪ جي صورت اختيار ڪئي. پوءِ جنرل ضياءَ الحق جي آمريت خلاف جمهوريت جي بحالي واري ايم آر ڊيتحريڪ، خاص ڪري سنڌ ۾، سياسي تنظيم، قرباني ۽ عوامي مزاحمت جو هڪ يادگار مثال بڻجي سامهون آئي. اها سياست ٽيليويزن اسٽوڊيوز يا سوشل ميڊيا تي نه، پر ڳوٺن، شھرن، پارٽي آفيسن، جلسن، ڪارڪنن ۽ عوامي نيٽ ورڪن وسيلي هلي رهي هئي.

سنڌ جو سياسي سفر به اهڙن ئي مثالن سان ڀريل آهي. بمبئيءَ کان سنڌ جي عليحدگيءَ واري جدوجھد، ون يونٽ خلاف تاريخي مزاحمت، سنڌي ٻوليءَ کي سرڪاري حيثيت ڏيارڻ واري تحريڪ، صوبائي حقن لاءِ جدوجھد، ٻٽي مڪاني نظام خلاف هلندڙ تحريڪون—اهي سڀ ٻڌائين ٿيون ته سنڌ ۾ سياسي شعور ۽ اجتماعي مزاحمت جي روايت هميشه زنده رهي آهي. انهن تحريڪن جي پٺيان سياسي تنظيمون، شاگرد، اديب، وڪيل، هاري ۽ ڪارڪن موجود هئا، جن سالن جا سال اهو سفر جاري رکيو.
‎پر گذريل ٻن ڏهاڪن ۾ سياسي منظرنامو تيزيءَ سان بدلجي ويو آهي. اڄ پاڪستان ۾ شايد اڳ کان وڌيڪ ماڻهو سياست تي ڳالهائين ٿا. يوٽيوب، فيس بڪ، ايڪس ۽ واٽس ايپ تي هر ڏينهن نوان سياسي محاذ کلي وڃن ٿا. هڪ تقرير يا هڪ وڊيو ڪلاڪن اندر لکين ماڻهن تائين پھچي ٿي. خاص ڪري پاڪستان تحريڪ انصاف اهو ثابت ڪيو ته ڊجيٽل دنيا ۾ غيرمعمولي عوامي موجودگي ڪيئن پيدا ڪري سگهجي ٿي. پر ساڳئي وقت اهو به ڏٺو ويو ته اهڙي ڊجيٽل مقبوليت کي هر حال ۾ ڊگهي عرصي واري منظم زميني سياسي قوت ۾ تبديل ڪرڻ آسان ناهي. ييگر جي “هائپر پوليٽڪس” واري تشريح جو هڪ اهم پھلو شايد اهو ئي آهي.
‎ٻئي طرف سنڌ ۾ پاڪستان پيپلز پارٽي جو سياسي ڪردار به وقت سان گڏ تبديل ٿيو آهي. هڪ زماني ۾ اها مضبوط نظرياتي تنظيم ۽ عوامي تحريڪ جي علامت هئي، پر اڄ اقتدار هلائڻ جي صلاحيت ان جي سڀ کان وڏي سياسي قوت بڻجي وئي آهي. اهو تاثر به وڌندو پيو وڃي ته سٺي حڪمراني، ادارن جي ڪارڪردگي ۽ عوامي خدمتن جي فراهمي هاڻي اقتدار برقرار رکڻ جا بنيادي وسيلا نه رهيا آهن. اقتدار جي سياست ۽ عوامي تنظيم جي سياست، ٻئي آهستي آهستي هڪ ٻئي کان الڳ ٿينديون نظر اچن ٿيون.
تازو ڇھن نون ڪينالن خلاف ٻٻر لوءِ کان ڪراچي تائين هلندڙ عوامي تحريڪ به سنڌ جي سياسي تاريخ جو هڪ اهم باب آهي. هزارين ماڻهو روڊن تي نڪتا. وڪيل، هاري، شاگرد، اديب، سياسي ڪارڪن ۽ عام شجري هڪ آواز بڻيا. اها تازن سالن جي سڀ کان وڏي عوامي مزاحمتي لھرن مان هڪ هئي. پر احتجاج ختم ٿيڻ کان پوءِ اها غيرمعمولي عوامي توانائي ڪنھن مستقل سياسي يا سماجي تنظيم جي صورت اختيار نه ڪري سگهي. ييگر جي ڪتاب جو بنيادي مشاهدو شايد هتي وڌيڪ چٽو ٿي سامهون اچي ٿو؛ عوامي جوش ۽ جذبو پنھنجي جاءِ تي، پر ان کي ڊگهي مدي واري سياسي قوت ۾ بدلائڻ هڪ الڳ مرحلو آهي.
ظاهر آهي ته پاڪستان ۽ يورپ جا سياسي تجربا هڪجھڙا ناهن. هتي فوجي مداخلتون، جاگيرداري، برادري، نسلي ۽ علائقائي سياست، رياستي ادارن جو ڪردار ۽ ٻيا ڪيترائي عنصر سياسي ارتقا تي اثرانداز ٿيندا رهيا آهن. تنھن هوندي به اينٽن ييگر جو هي خيال اسان لاءِ سوچڻ جهڙو ضرور آهي ته ڪنھن سماج ۾ سياسي شعور وڌڻ ۽ مضبوط سياسي ادارا پيدا ٿيڻ، ٻئي هڪجھڙيون شيون ناهن.
‎سنڌ جي تاريخ ٻڌائي ٿي ته هتي مزاحمت جي کوٽ ڪڏهن به نه رهي آهي. هر دور ۾ ماڻهن پنھنجن حقن لاءِ آواز اٿاريو آهي ۽ وڏي قيمت به ادا ڪئي آهي. شايد هاڻي وقت ان ڳالهه جو آهي ته اهو شعور، اها مزاحمت ۽ اها اجتماعي توانائي رڳو احتجاجن تائين محدود نه رهي، پر اهڙين مضبوط ۽ پائيدار تنظيمن ۾ به تبديل ٿئي، جيڪي وقت جي لهرن سان گڏ گم نه ٿين، پر ايندڙ نسلن جي سياسي ۽ سماجي سفر جو به بنياد بڻجن.

]]> https://sarangaa.org/2026/07/25/%d8%ac%da%8f%d9%87%d9%86-%d8%b3%d9%8a%d8%a7%d8%b3%d8%aa-%d9%87%d8%b1-%d9%87%d9%86%da%8c-%d9%87%d8%ac%d9%8a%d8%8c-%d9%be%d8%b1-%d8%aa%d8%a8%d8%af%d9%8a%d9%84%d9%8a-%da%aa%d9%bf%d9%8a-%d8%a8%d9%87/feed/ 0 اسان سانحن مان ڇو نٿا سکون؟ https://sarangaa.org/2026/07/03/%d8%a7%d8%b3%d8%a7%d9%86-%d8%b3%d8%a7%d9%86%d8%ad%d9%86-%d9%85%d8%a7%d9%86-%da%87%d9%88-%d9%86%d9%bf%d8%a7-%d8%b3%da%a9%d9%88%d9%86%d8%9f/ https://sarangaa.org/2026/07/03/%d8%a7%d8%b3%d8%a7%d9%86-%d8%b3%d8%a7%d9%86%d8%ad%d9%86-%d9%85%d8%a7%d9%86-%da%87%d9%88-%d9%86%d9%bf%d8%a7-%d8%b3%da%a9%d9%88%d9%86%d8%9f/#comments Fri, 03 Jul 2026 16:52:39 +0000 https://sarangaa.org/?p=3631 اسان وٽ هر وڏي سانحي کان پوءِ هڪ اهڙو منظر ورجائجي ٿو، جيڪو هاڻي ڄڻ ته قومي عادت بڻجي ويو آهي. ماڻهو ڏک جو اظھار ڪن ٿا، ميڊيا ڪجهه ڏينھن تائين بحث ڪري ٿي، حڪومت جا ذميوار افسوس جو اظھار ڪن ٿا، جاچ ڪاميٽي جو اعلان ٿئي ٿو، ڪجهه ننڍن عملدارن کي معطل ڪيو وڃي ٿو، متاثر خاندانن لاءِ معاوضي جو اعلان ٿئي ٿو ۽ پوءِ آهستي آهستي هر شيءِ معمول تي موٽي اچي ٿي. ائين لڳي ٿو ڄڻ سانحو نه، پر رڳو خبر ختم ٿي آهي. ڪجهه مھينن يا سالن کان پوءِ وري ساڳئي نوعيت جو ٻيو سانحو سامهون اچي ٿو ۽ اسان وري ساڳئي رستي تي هلي پئون ٿا.
‎شايد اصل سانحو اهو ناهي، جيڪو هڪ ڏينھن پيش اچي ٿو؛ اصل سانحو اهو آهي ته اسان ان مان ڪجهه به نٿا سکون.

جون 2015ع ۾، جڏهن ٽنڊو محمد خان ضلعي جي هڪ سرڪاري پرائمري اسڪول جي ڀت ڪرڻ سبب هڪ اٺن ورهين جو ٻار فوت ٿيو هو، تڏهن مون انگريزي اخبار ڊيلي ايڪسپريس ٽربيون ۾ “ڪرملنگ اسڪولز آف ٿاٽ” جي عنوان سان ڪالم لکيو هو. لڳ ڀڳ ڏهه سال پوءِ، سنڌ جي مختلف اسڪولن ۾ ڇتين ڪرڻ ۽ عمارتن جي زبون حاليءَ بابت مون وري انگريزي اخبار دي نيوز ۾ “بلڊنگ بلوز” جي عنوان سان لکيو. مون کي اميد هئي ته شايد اهي سانحا اسان جي حڪمرانيءَ جي انداز کي بدلائيندا ۽ وري مون کي ساڳئي موضوع تي قلم کڻڻ جي ضرورت نه پوندي.
‎پر افسوس، اڄ وري ساڳيو سوال منھنجي سامهون بيٺو آهي.

Sarangaa اسان سانحن مان ڇو نٿا سکون؟

‎هن ڀيري عمرڪوٽ ۾ هڪ سرڪاري اسڪول جي ڀت ڪرڻ سبب ٽي معصوم نياڻيون حياتي وڃائي ويٺيون، جيڪي رڳو اسڪول ڀرسان لنگهي رهيون هيون. ساڳئي ڏينھن لاهور ۾ هڪ نجي ٽيوشن سينٽر جي ڇت ڪرڻ سبب چوڏهن شاگرد اجل جو شڪار بڻجي ويا.
‎واقعا ٻه هئا، صوبا ٻه هئا، ادارا به الڳ هئا، پر ٻنهي سانحن جو اصل سبب ساڳيو هو.
اسان اڪثر اهڙن واقعن کي ڪنھن هڪ ٺيڪيدار، ڪنھن هڪ انجنيئر، ڪنھن هڪ هيڊ ماستر يا ڪنھن هڪ کاتي جي نااهليءَ تائين محدود ڪري ڇڏيندا آهيون. حقيقت ان کان گهڻي وڏي آهي. ڀت هڪ ڏينھن ۾ نٿي ڪري، ڇت به اوچتو نٿي وهي پوي. انهن جي ڪرڻ کان گهڻو اڳ سار سنڀال بند ٿي ويندي آهي،عمارتن جو حال ڏسڻ ڇڏي ڏيندا آهيون، خبردارين کي نظرانداز ڪيو ويندو آهي ۽ ذميواري سڀني جي هئڻ باوجود عملي طور ڪنھن جي به نه رهندي آهي.
جڏهن ڀت ڪري ٿي ته دراصل رڳو ملبو نٿو ڪري؛ ان کان گهڻو اڳ حڪمرانيءَ جو اهو تصور ڪري چڪو هوندو آهي، جيڪو خطري کي پيش اچڻ کان اڳ روڪڻ جي صلاحيت رکندو آهي.

‎اسان وٽ حڪمراني اڪثر سانحي کان پوءِ شروع ٿئي ٿي، جڏهن ته سٺي حڪمراني اها هوندي آهي، جيڪا سانحي کي جنم وٺڻ ئي نه ڏئي.

اسان جي بحثن ۾ اڪثر چيو ويندو آهي ته لکين ٻار غربت، ٻارڙن جي مزدوري يا والدين جي بي ڌيانيءَ سبب اسڪولن کان ٻاهر آهن. اهي سبب پنھنجي جاءِ تي درست آهن، پر هڪ سوال اسان پاڻ کان گهٽ ئي پڇندا آهيون: ڇا رياست پاڻ والدين جو اعتماد حاصل ڪري سگهي آهي؟ والدين لاءِ پھريون سوال اهو ناهي ته اسڪول جو نصاب ڪيترو سٺو آهي؛ سندن پھريون سوال اهو هوندو آهي ته ڇا منھنجو ٻار شام جو سلامت گهر موٽي ايندو؟
انهيءَ سوال جو جواب رڳو عمرڪوٽ يا لاهور نه، پر سنڌ جا هزارين اسڪول ڏين ٿا، جتي اڄ به ڪيترائي اسڪول ٻوڏ جي تباهين جا نشان کڻي بيٺا آهن، ڪيترن وٽ بجلي ناهي، پيئڻ جو صاف پاڻي موجود ناهي، ڇوڪرين لاءِ باوقار واش روم ناهن، ۽ اها صورتحال رڳو پٺتي پيل ڳوٺن تائين محدود ناهي؛ ڪيترن شھري علائقن جا سرڪاري اسڪول به بنيادي سھولتن کان محروم آهن.
‎انهن ٻنهي سانحن کان ڪجهه ڏينھن اڳ هڪ ٻي خبر به سامهون آئي، جيڪا خوشيءَ جو باعث هئي. حيدرآباد جي هڪ سرڪاري نياڻين جي اسڪول عالمي سطح تي ورلڊز بيسٽ اسڪول پرائيز جي آخري ڏهن اسڪولن ۾ جاءِ ماڻي. بيشڪ اها سڄي سنڌ لاءِ فخر جي ڳالهه آهي. ان اسڪول جي هيڊ مسٽريس، استادن، شاگردياڻين ۽ مقامي برادريءَ کي جس هجي، جن محدود وسيلن هوندي به اهڙو مثال قائم ڪيو.

پر هتي هڪ بنيادي فرق سمجهڻ ضروري آهي.
‎سٺي حڪمرانيءَ جو معيار انفرادي مثالن سان نه، پر پوري نظام سان ماپيو ويندو آهي. جيڪڏهن چاليھه هزارن جي لڳ ڀڳ سرڪاري اسڪولن مان هڪ يا ٻه اسڪول عالمي سطح تي مڃتا ماڻين ٿا ته اها يقينن خوشيءَ جي ڳالهه آهي، پر ان مان اهو نتيجو ڪڍڻ درست نه ٿيندو ته سمورو تعليمي نظام به ساڳئي معيار تي بيٺل آهي. اصل ڪاميابي تڏهن چئبي، جڏهن ڪنھن به ڳوٺ يا شھر جي ٻار لاءِ محفوظ عمارت، پيئڻ جو صاف پاڻي، بجلي، ڇوڪرين لاءِ واش روم، تربيت يافته استاد ۽ سکڻ لاءِ سازگار ماحول هڪ استثنا نه، پر عام حقيقت بڻجي وڃي.
حقيقت اها آهي ته رياست جي واکاڻ رڳو وڏيون عمارتون اڏڻ يا نيون اسڪيمون شروع ڪرڻ سان ظاهر نٿي ٿئي. رياست جو اصل چھرو ان مان ظاهر ٿيندو آهي ته اها روزمره جي زندگيءَ ۾ عام شھري کي ڪيتري عزت، تحفظ ۽ سھولت فراهم ڪري ٿي. جڏهن هڪ اسڪول جي ڀت سالن تائين مرمت جي انتظار ۾ بيٺي هجي، جڏهن ٻوڏ کان پوءِ به هزارين اسڪول مڪمل بحال نه ٿيا هجن، جڏهن ڇوڪريون اڃا تائين بنيادي سھولتن کان سواءِ تعليم وٺڻ تي مجبور هجن، تڏهن مسئلو رڳو وسيلن جي کوٽ جو نه، پر ترجيحن جو به هوندو آهي.
حڪمراني صرف پاليسين سان بھتر نٿي ٿئي؛ اها ماڻهن سان بھتر ٿئي ٿي. جڏهن صحيح ماڻهو صحيح جاءِ تي ويھندا آهن، جڏهن ايمانداري، قابليت ۽ ضابطن تي عمل ڪرڻ کي اهميت ڏني ويندي آهي، تڏهن ادارا مضبوط ٿيندا آهن. پر جڏهن ميرٽ جي جاءِ سفارش، سياسي وفاداري يا ذاتي مفادن کي ملي وڃي ۽ اصولن تي بيھندڙ ماڻهو غير پسنديده بڻجي وڃن، تڏهن ادارا آهستي آهستي اندر ئي اندر ڪمزور ٿيڻ لڳندا آهن. اهڙي ڪمزوريءَ جو اظھار ڪنھن تقرير ۾ نه، پر ڪريل ڀتين، وهي ويل ڇتين ۽ بيگناهه زندگين جي نقصان جي صورت ۾ ٿيندو آهي.
‎اڄ سنڌ ۾ سرڪاري ۽ ترقياتي ڀائيوارن جي سھڪار سان هزارين نوان اسڪول تعمير يا بحال ٿي رهيا آهن. اها خوش آئند ڳالهه آهي، پر ساڳئي وقت هڪ وڏو امتحان به آهي. انهن عمارتن جي معيار جي آزاد، فني ۽ غيرجانبدار جاچ ٿيڻ گهرجي، جيئن اهي گهٽ ۾ گهٽ انهن اسڪولن جي معيار تائين ضرور پھچن، جيڪي اڳ بين الاقوامي سھڪار سان تعمير ٿيا هئا. اسان کي رڳو وڌيڪ اسڪول نه، پر وڌيڪ محفوظ ۽ پائيدار اسڪول گهرجن.
منھنجي خيال ۾ پاڪستان جو اصل مسئلو قانونن جي کوٽ نه آهي، جاچ ڪاميٽين جي کوٽ به نه آهي. اصل کوٽ اهڙي رياست جي آهي، جيڪا پنھنجين غلطين مان سکندي هجي. دنيا جون ڪامياب رياستون هر سانحي کي هڪ سبق سمجهن ٿيون؛ هو رڳو ذميوار ڳولهي فائيل بند نٿيون ڪن، پر سڄي نظام کي بدلائڻ جي ڪوشش ڪن ٿيون، ته جيئن ساڳيو سانحو ٻيھر نه ورجائجي. جيڪڏهن عمرڪوٽ ۾ اسڪول جي ڀت ڪري ٿي ته ان کان پوءِ رڳو عمرڪوٽ نه، پر سنڌ ۽ پاڪستان جي هر ضلعي ۾ اهڙين عمارتن جي جاچ ٿيڻ گهرجي. جيڪڏهن لاهور ۾ هڪ نجي ٽيوشن سينٽر جي ڇت ڊهي پوي ٿي ته پوءِ سڀني صوبن کي پنھنجن خانگي تعليمي ادارن جي حفاظت بابت فوري جائزو وٺڻ گهرجي. ان کي ئي اڳواٽ سوچيندڙ حڪمراني چئبو آهي.
يارهه سال اڳ مون “ڪرملنگ اسڪولز آف ٿاٽ” لکيو هو. گذريل سال “بلڊنگ بلوز” لکيو. مننجي خواهش هئي ته ٽيون ڪالم لکڻ جي ضرورت ئي نه پوي.
‎پر اڄ به مان ساڳيو سوال ورجائي رهيو آهيان:
‎اسان سانحن مان ڇو نٿا سکون؟
‎جيستائين رڳو متاثر خاندان سبق سکندا رهندا ۽ رياست نه سکندي، تيستائين ايندڙ سانحو قسمت جو لکيو نه هوندو؛ اهو اسان جي اجتماعي ناڪام حڪمرانيءَ جو نتيجو هوندو.

]]> https://sarangaa.org/2026/07/03/%d8%a7%d8%b3%d8%a7%d9%86-%d8%b3%d8%a7%d9%86%d8%ad%d9%86-%d9%85%d8%a7%d9%86-%da%87%d9%88-%d9%86%d9%bf%d8%a7-%d8%b3%da%a9%d9%88%d9%86%d8%9f/feed/ 1 ڏيکاءُ نه، نظام بھتر ڪيو https://sarangaa.org/2026/04/30/%da%8f%d9%8a%da%a9%d8%a7%d8%a1%d9%8f-%d9%86%d9%87%d8%8c-%d9%86%d8%b8%d8%a7%d9%85-%d8%a8%da%be%d8%aa%d8%b1-%da%aa%d9%8a%d9%88/ https://sarangaa.org/2026/04/30/%da%8f%d9%8a%da%a9%d8%a7%d8%a1%d9%8f-%d9%86%d9%87%d8%8c-%d9%86%d8%b8%d8%a7%d9%85-%d8%a8%da%be%d8%aa%d8%b1-%da%aa%d9%8a%d9%88/#respond Thu, 30 Apr 2026 14:25:04 +0000 https://sarangaa.org/?p=3212 ان ڳالهه ۾ ڪو شڪ نه هجڻ کپي ته وفاقي وزير عطاءاللہ تارڙ جو مايوس نوجوان اظھر ميمڻ سان همدرديءَ وارو ورتاءُ قابلِ تعريف آهي۔ کيس شاباس هجي جو هن نوجوان کي اسلام آباد گهرائي پنهنجي آفيس ۾ ويھاريو، بلڪه پنھنجي ڪرسيءَ تي ويھاريو ۽ کيس بيحد عزت ڏني۔ وفاقي وزير جو اهڙو قربائتو رويو محسوس ڪندي اظھر جي اکين مان لڙڪ لڙڻ فطري ردعمل هو۔
جنھن ڇوڪري اهو سمجهي ورتو هو ته سندس قابليت، محنت ۽ اخلاق جو هن ديس ۾ ڪو قدر ناهي، ان کي اوچتو ڪو وزير ايڏو وڏو مان ڏئي، ته اهو يقيناً ڪنھن معجزي کان گهٽ نه لڳندو۔ عطا تارڙ پنھنجي هن عمل سان سنڌ واسين خاص طور، ۽ پاڪستانين جون عام طور، دليون کٽي ورتيون آهن۔ هن سڄي معاملي مان اهو تاثر اڀريو ته سياسي اڳواڻن کي نوجوانن جو خيال آهي، ڀلي اهو وفاقي اڳواڻ ئي هجي؛ حڪومتي نظام ڪم ڪري ٿو؛ ۽ ٽيون اهو ته ميرٽ جو قدر موجود آهي۔ ائين ئي آهي نه؟
پر ٿورو ترسو۔ هن صورتحال جو گھرائيءَ سان جائزو وٺون ٿا، ته جيئن اهو ظاهر ٿي سگهي ته هن معاملي جا اهي پاسا به سامهون اچن، جيڪي سوشل ميڊيا جي شور ۾ دٻجي وڃن ٿا۔ تارڙ صاحب جس لھڻي، جنھن هن نوجوان جي سار سنڀال ڪئي، جنھن کي سنڌ سرڪار مان شايد ڌيان ڏيڻ جي به لائق نه سمجهيو ويو۔ پر مسئلو اهو آهي ته اها اظھر کي مليل نوڪري ميرٽ تي نه، پر همدرديءَ جي بنياد تي ڏني وئي آهي (يعني باقاعده مقابلي بدران ذاتي مداخلت سان)۔ اها نوڪري ڪيترا ڏينھن هلندي، اهو هڪ الڳ سوال آهي۔ پر اظھر جھڙا لکين قابل ۽ بي روزگار نوجوان سنڌ، پنجاب، بلوچستان ۽ خيبر پختونخواهه سميت سڄي ملڪ ۾ موجود آهن. انهن جي واهر ڪيئن ٿيندي؟

ڏيکاءُ نه، نظام بھتر ڪيو

تنھنڪري، آئون سمجهان ٿو ته جيتوڻيڪ تارڙ صاحب جو اهو عمل شاندار آهي، پر اهو علامتي به آهي۔ هڪ نوجوان جي وارثي ڪرڻ جو مطلب اهو نه هجڻ گهرجي ته خراب گورننس تي سٺي گورننس جي فتح ٿي وئي آهي، يا هڪ پارٽي خراب ۽ ٻي بھتر آهي۔ هتي ضروري آهي ته اسين مسئلي جي جڙ تائين پھچون، ڇو⁠تہ سطحي ۽ جذباتي تجزيا هن صورتحال ۾ گهڻو مددگار ثابت نٿا ٿين۔
هيءُ رڳو سنڌ جي حالت ناهي، بلڪه پوري پاڪستان ۾ ساڳي صورتحال آهي، جتي هڪ ئي وقت ٽي نظام هلندي نظر اچن ٿا۔ پھريون، فارمل نظام آهي، جنھن ۾ قانون، ڀرتيءَ جا قاعدا ۽ اصول واضح ٿيل آهن۔ ٻيو، غيررسمي يا انفارمل نظام آهي، جتي اقتداري پارٽين جا لاڳاپا، قبيلا ۽ ذاتي رشتا سفارشي نظام کي زنده رکندا اچن ٿا۔ ٽيون، ڏيکاءُ وارو نظام آهي، جيڪو ميڊيا وسيلي ٺھندو آهي، جتي اقتداري ڌريون هڪ يا ٻن علامتي سٺن عملن ذريعي پنھنجو مثبت تاثر ٺاهين ٿيون، ۽ ان سان نظام جون وڏيون خرابيون لڪايون وڃن ٿيون۔
انهن ٽنهي نظامن جو گڏيل الميو اهو آهي ته فارمل نظام ڪمزور آهي، جتي قانون مطابق ميرٽ تي نوڪري حاصل ڪرڻ ڏکيو ٿي پيو آهي؛ جڏهن ته غيررسمي نظام تمام مضبوط آهي، جتي پئسو، پارٽي سفارش ۽ ذاتي لاڳاپا ڪاميابيءَ جو ذريعو بڻجن ٿا۔ ميڊيا وري ڪنھن هڪ واقعي کي وائرل ڪري سٺو يا خراب تاثر پيدا ڪري ٿي، جيڪو جذبات ته وڌائي ٿو، پر اصل مسئلو حل ڪرڻ ۾ مددگار نٿو ٿئي۔ اهڙا حقيقتن کان پري تاثر ڊگهي عرصي تائين قائم به نٿا رهن.
نوجوان سان همدرديءَ وارو عمل يقيناً وڻندڙ آهي، پر هن طريقي سان ڪيترا نوجوان پنھنجي بيروزگاريء جي دُٻڻ مان نڪري سگهندا؟ ٿورو سوچي ڏسو۔ تارڙ صاحب، توهان حڪومت ۾ ويٺا آهيو. سرڪاري نظام کي بھتر ۽ مضبوط ڪريو، ته جيئن ملڪ جا قابل نوجوان سفارش ۽ پئسي جي کوٽ سبب مايوس ٿي نشي ۾ پناه وٺڻ بدران، ڀرپور ميرٽ تي مقابلو ڪري پنھنجي ۽ ملڪ جي خدمت ڪري سگهن.

]]> https://sarangaa.org/2026/04/30/%da%8f%d9%8a%da%a9%d8%a7%d8%a1%d9%8f-%d9%86%d9%87%d8%8c-%d9%86%d8%b8%d8%a7%d9%85-%d8%a8%da%be%d8%aa%d8%b1-%da%aa%d9%8a%d9%88/feed/ 0 سنڌ جو صوفي مزاج عورتن کي قتل ٿيڻ کان ڇو نٿو بچائي؟ https://sarangaa.org/2026/04/28/%d8%b3%d9%86%da%8c-%d8%ac%d9%88-%d8%b5%d9%88%d9%81%d9%8a-%d9%85%d8%b2%d8%a7%d8%ac-%d8%b9%d9%88%d8%b1%d8%aa%d9%86-%da%a9%d9%8a-%d9%82%d8%aa%d9%84-%d9%bf%d9%8a%da%bb-%da%a9%d8%a7%d9%86-%da%87%d9%88/ https://sarangaa.org/2026/04/28/%d8%b3%d9%86%da%8c-%d8%ac%d9%88-%d8%b5%d9%88%d9%81%d9%8a-%d9%85%d8%b2%d8%a7%d8%ac-%d8%b9%d9%88%d8%b1%d8%aa%d9%86-%da%a9%d9%8a-%d9%82%d8%aa%d9%84-%d9%bf%d9%8a%da%bb-%da%a9%d8%a7%d9%86-%da%87%d9%88/#comments Tue, 28 Apr 2026 15:49:09 +0000 https://sarangaa.org/?p=3198 توهان جو ردعمل ڇا هو، جڏهن اوھان ٽنڊو مستيءَ ۾ خالده عرف روبينا چانڊيو جي ڪارپ جي الزام هيٺ قتل جي خبر ٻڌي؟ يقيناً افسوس ٿيو هوندو، ڪاوڙ به آئي هوندي، ۽ شايد اهو به سوچيو هوندو ته اهڙا واقعا سنڌ جي “صوفي ڌرتي” واري تصور تي داغ آهن، ڀٽائيءَ جي پيغام جي سڌي ترديد۔
پر اصل ڳالهه جيڪا سمجهڻي آهي، اها آهي ته ڇا اسان جو ردعمل رڳو وقتي جذباتي اظھار تائين محدود رهي ٿو؟ جيڪڏهن ها، ته پوءِ هي صدين پراڻو سماجي ناسور ڪيئن ختم ٿيندو؟
“ڪاري ڪارو” ڪو نئون مسئلو ناهي. برطانوي دور ۾ به جنسي حدون اورانگهڻ يا رڳو تھمت هيٺ عورتن ۽ مردن کي قتل ڪيو ويندو هو. اڄ، ايڪويھين صديءَ ۾ به، اهو ئي سلسلو جاري آهي. يعني جديديت هن مسئلي کي بنيادي طور ڇھي به ناهي سگهي۔
مون کي ياد آهي ته جڏهن سنڌي ميڊيا ڪارو ڪاريءَ جا ڪيس رپورٽ ڪندي هئي، ته ڪجهه قومپرست دانشور اهو چوندا هئا ته سنڌ کي بدنام ڪرڻ جي سازش آهي۔ پر حقيقت کان اکيون ٻوٽڻ مسئلي جو حل ناهي۔ ڪارو ڪاريءَ جا واقعا رڳو سنڌ ۾ نٿا ٿين۔ عالمي سطح تي هر سال پنج هزار کان وڌيڪ عورتون ۽ ڇوڪريون نام نھاد عزت جي نالي تي قتل ٿين ٿيون، جن مان گهڻا واقعا ڏکڻ ايشيا ۽ نار جي ملڪن ۾ ٿين ٿا۔ پاڪستان ۾ 2024ع دوران لڳ ڀڳ 500 ڪيس رپورٽ ٿيا، جن مان 152 سنڌ جا هئا. انهن مان 124 عورتون ۽ 29 مرد ماريا ويا۔
اهي انگ ٻڌائن ٿا ته “ڪارپ” جي سزا گهڻي ڀاڱي عورت کي حياتي وڃائڻ جي صورت ۾ ملي ٿي، جڏهن ته مرد اڪثر ڏنڊ چٽي ڏئي بچي وڃي ٿو۔ ڇو⁠تہ فيصلا مردن جا، جرڳا مردن جا… ۽ انهن جرڳن ۾ عورت جي ڪا به نمائندگي ناهي. تنهنڪري عورت جي آواز ۽ تڪليف کي فيصلي ۾ جاءِ ئي نٿي ملي۔
خالده چانڊيو جي قتل ۾ به ساڳيو ظلم نظر اچي ٿو۔ اڪثر اهڙن ڪيسن ۾ شادي شده عورتون نشانو بڻجن ٿيون، جتي ازدواجي ناخوشي هڪ وڏو ڪارڻ هوندو آهي۔ هن ڪيس ۾ هڪ اهم پھلو اهو به آهي ته خالده جو مڙس ڪجهه مھينن کان گم ٿيل (مسنگ پرسن) هو۔ اهڙيءَ صورتحال ۾ هڪ اڪيلي نوجوان عورت جي جسماني، معاشي ۽ جذباتي ضرورتن کي سماج سمجهڻ بدران سزا ڏئي ٿو۔ پوءِ خبر ناهي انهن ڳالهين مان ڪھڙين حالتن سبب کيس ان مرد جو سھارو وٺڻو پيو، جنھن سان تعلق جي الزام هيٺ کيس قتل ڪيو ويو۔
قانوني طور ڪجهه سڌارا ضرور آيا آهن، ۽ هن ڪيس ۾ سرڪار طرفان ايف آءِ آر داخل ٿيڻ هڪ مثبت قدم آهي. ڇو⁠تہ ان سان “ولي قصاص” تحت معافيءَ جو رستو محدود ٿئي ٿو۔ پر ڪمزور جاچ، فني خاميون ۽ عدالتي تشريحون وري به قاتلن لاءِ رستو کولي ڇڏين ٿيون۔ مشھور قنديل بلوچ واري ڪيس ۾ به ائين ٿيو۔ قنديل کي قتل ڀاءُ ڪيو۔ ايف آءِ آر سرڪار پاران داخل ٿي۔ آخر ۾ قنديل جي ماءُ قاتل پٽ کي معاف ڪيو! ڏسون، هن ڪيس ۾ اڳتي هلي ڇا ٿو ٿئي.
اصل مسئلو قانون کان وڌيڪ طاقت جي ڍانچي جو آهي. ٻھراڙين ۾ جرڳا اڄ به اثرائتا آهن، ساڳيا سردار ۽ وڏيرا سياست ۾ به ويٺا آهن، غربت ۽ اڻپڙهيائي گهڻي آهي، ۽ سڀ کان اهم—عورت معاشي طور مرد تي دارومدار رکي ٿي۔ اهڙيءَ صورتحال ۾ “صوفي مزاج” رڳو شاعريءَ ۾ رهجي وڃي ٿو، عملي زندگيءَ ۾ داخل ٿيڻ کان محروم رھجي وڃي ٿو۔
شھري عورت تنظيمن جو مقتوله جي ڳوٺ وڃي همدرديءَ جو اظھار ساراھ جوڳو عمل آهي، پر هي علامتي قدم ڪافي ناهي۔ ڪارو ڪاريءَ جھڙو ناسور ڊگهي مدي واري محنت سان ختم ٿيندو. ڳوٺن ۾ موجودگي، شعور، ۽ مقامي سطح تي تحفظ جا نظام ٺاهڻ سان۔
جرڳن خلاف قانون تي عملدرآمد ڪرڻ، گواهن جي تحفظ جو مضبوط نظام ٺاهڻ، پوليس کي سياسي اثر کان آزاد ڪرڻ، ۽ عورتن جي معاشي خودمختياريءَ کي يقيني بڻائڻ کان سواءِ ڪا به حقيقي تبديلي ممڪن ناهي. ڇوڪرين جي تعليم ۽ ڳوٺن ۾ شعور جي مسلسل مھم به ان جو لازمي حصو آهي.
آخر ۾ اهو ته:
ڇا اسان جو صوفي سماج واقعي انسان دوست آهي، يا رڳو شاعري تائين محدود آهي؟
جيستائين ان سوال جو ايمانداريءَ سان جواب نٿا ڏيون، تيستائين هر نئين خالده اسان جي اجتماعي ضمير لاءِ هڪ نئون سوال بڻجي اڀرندي۔

]]> https://sarangaa.org/2026/04/28/%d8%b3%d9%86%da%8c-%d8%ac%d9%88-%d8%b5%d9%88%d9%81%d9%8a-%d9%85%d8%b2%d8%a7%d8%ac-%d8%b9%d9%88%d8%b1%d8%aa%d9%86-%da%a9%d9%8a-%d9%82%d8%aa%d9%84-%d9%bf%d9%8a%da%bb-%da%a9%d8%a7%d9%86-%da%87%d9%88/feed/ 1 تعليمي ادارن ۾ نياڻين جو تحفظ ڪيئن ٿيندو؟ https://sarangaa.org/2026/04/10/%d8%aa%d8%b9%d9%84%d9%8a%d9%85%d9%8a-%d8%a7%d8%af%d8%a7%d8%b1%d9%86-%db%be-%d9%86%d9%8a%d8%a7%da%bb%d9%8a%d9%86-%d8%ac%d9%88-%d8%aa%d8%ad%d9%81%d8%b8-%da%aa%d9%8a%d8%a6%d9%86-%d9%bf%d9%8a%d9%86/ https://sarangaa.org/2026/04/10/%d8%aa%d8%b9%d9%84%d9%8a%d9%85%d9%8a-%d8%a7%d8%af%d8%a7%d8%b1%d9%86-%db%be-%d9%86%d9%8a%d8%a7%da%bb%d9%8a%d9%86-%d8%ac%d9%88-%d8%aa%d8%ad%d9%81%d8%b8-%da%aa%d9%8a%d8%a6%d9%86-%d9%bf%d9%8a%d9%86/#respond Fri, 10 Apr 2026 14:24:38 +0000 https://sarangaa.org/?p=3060 جڏهن مونکي دوست اسحاق سميجي چيو ته ميرپورخاص ۾ تازو ميڊيڪل شعبي جي هڪ شاگردياڻيء پاران ڪيل آپگهات واري ڪيس بابت سارنگا لاءِ ڪجهه لکان، ته مون هڪدم پاڻ کان سوال ڪيو ته منھنجو هن معاملي بابت پنھنجو موقف ڪھڙو آهي؟ ٻيو ته ان موقف جي سگهه ڪيتري آهي؟ خاص طور اهو سوچڻ لڳس ته منھنجي ڪالم سبب هن ڪيس بابت مختلف فورمن تي هلندڙ گفتگو ڪيئن مثبت انداز ۾ اڳتي وڌي سگهي ٿي. هونئن به اهڙن مسئلن تي ”سنجيده“ گفتگو تڏهن ٿي سگهي ٿي، جڏهن ليکڪ پڙهندڙ کي ڳالهه سمجهائڻ ۽ سلجهائڻ ۾ مددگار ٿئي.

تنھنڪري، جتي خلق رڳو مذمت، روڄ راڙو ۽ الزام تراشين تائين محدود هجي، اتي ”سارنگا“ ذريعي حالتن جو باخبريء سان تنقيدي جائزو وٺڻ انتھائي اهم ٿي وڃي ٿو.

‎سچ پڇو ته مونکي به هن نياڻيءَ جي خودڪشيءَ بابت ٻڌي تمام گهڻو ڏک ٿيو. سوچيم ته ڪاش، هوءَ ائين نه ڪري ها! هن پنھنجي گهر ۾ سيني تي پستول جو فائر ڪري پنھنجي ڏکايل دل کي خاموش ڪري ڇڏيو. ذهني بيمارين جو ماهر پروفيسر ڊاڪٽر منظور جمالي چوندو آهي ته ڊپريشن اها واحد بيماري آهي جنھن ۾ ماڻهو مرڻ چاهي ٿو، نه ته هر بيماريءَ ۾ ماڻهو علاج ڪرائي ٺيڪ ٿيڻ چاهي ٿو. پر موجود معلومات مان ائين لڳي ٿو ته فهميده لغاريءَ جو ڪيس صرف روايتي ڊپريشن تائين محدود نه هو.

جيڪڏهن اهو رڳو ڊپريشن نه هو ته پوءِ ڇا هو؟ بيشڪ هي هڪ اهم سوال آهي. خودڪشي هڪ وڏو موضوع آهي، جنھن ۾ حياتياتي، نفسياتي ۽ سماجي سبب گڏجي ڪم ڪن ٿا. ڪجهه ڪيسن ۾ ماڻهو مھينن تائين منصوبابندي ڪندا آهن، ته ڪجهه ۾ اوچتو جهٽڪي ۾ فيصلو ڪيو ويندو آهي. ڪي وري پاڻ سان صرف موت جي خواهش کڻي هلندا آهن، پر ڪندا ناهن، جنھن کي انگريزيءَ ۾ “ڊيٿ وش” چيو وڃي ٿو. پاڻ وٽ گيتن ۾ به اهڙا احساس ملن ٿا: “دنيا بناني والي سن، تيري دنيا سي جي ڀر گيا!” موجود حالتن مان لڳي ٿو ته فهميده جو قدم هڪ اوچتي نفسياتي جهٽڪي، يعني “ٽرگر ايونٽ”، جو نتيجو هو. ‎هاڻي جاچ ڪندڙ ٽيم جي بہ ذميواري آهي ته اها واقعي جي اصل سببن تائين پھچي: آخر اهڙو ڪھڙو واقعو يا دٻاءُ هو، جنھن هن کي هن انتھائي قدم کڻڻ تي مجبور ڪيو؟ ڇا ڪا ڌمڪي ملي هئي؟ ڇا ڪو بليڪ ميلنگ يا مسلسل دٻاءُ جو معاملو هو؟ هن حوالي سان موت کان اڳ وارا اٺيتاليھ کان ٻاهتر ڪلاڪ انتھائي اهم آهن. ان عرصي جي هر قسم جي رابطن، پيغامن ۽ حالتن جو تفصيلي جائزو وٺڻ لازمي آهي.

هتي هڪ اهم ڳالهه سمجهڻ ضروري آهي: فهميده لغاريءَ وارو ڪيس ڪو الڳ ٿلڳ سانحو ناهي. اهو هڪ وڏي سماجي ناڪاميءَ جو حصو آهي، جنھن ۾ هڪ واضح پيٽرن نظر اچي ٿو. ماضيءَ ۾ نائلا رند، نمرتا ۽ ٻين جا ڪيس به ان ئي سلسلي جون ڪڙيون آهن. تنھنڪري، مسئلي کي رڳو فردي ڪمزوري طور پيش ڪرڻ اصل مسئلي کان فرار آهي.

اهو به سوال آهي ته اسان جو تعليمي ۽ سماجي نظام ڪھڙي قسم جون حالتون پيدا ڪري رهيو آهي؟

اهي “هائبرڊ حالتون” آهن: جتي استاد ۽ شاگرد وچ ۾ طاقت جو توازن ناهي؛ شاگرد جو سڄو تعليمي مستقبل استاد جي هٿ ۾ آهي؛ عزت ۽ غيرت جو تصور رڳو عورت تائين محدود آهي، پر انتظاميا جي احتساب جو تصور ناهي. يونيورسٽي انتظاميا انصاف ڏيڻ بدران اداري جي ساک بچائڻ کي ترجيح ڏئي ٿي؛ ۽ سماج ۾ گهٽ ۽ ٻوسٽ آهي. اهي سڀئي عنصر گڏجي هڪ اهڙو نفسياتي دٻاءُ پيدا ڪن ٿا، جتي شاگردياڻي پاڻ کي مڪمل طور ڦاٿل محسوس ڪري ٿي. جتي نڪرڻ جو حل رڳو خودڪشيءَ ۾ محسوس ٿئي ٿو.

‎حراسمينٽ کي اڪثر هڪ الڳ واقعي طور ڏٺو ويندو آهي، جڏهن ته حقيقت ۾ اهو هڪ مڪمل ڦاسائڻ جو عمل آهي، جنھن کي انگريزي ۾ ”A process of entrapment“ چيو وڃي ٿو. جيڪڏهن واقعي اهو سچ آهي ته فهميده پنھنجي والد سان گڏ وائيس چانسلر وٽ هڪ استاد خلاف شڪايت ڪئي، ۽ ان تي ڪو قدم نه کنيو ويو، ته پوءِ اها صرف هڪ انتظامي غفلت نه، پر هڪ سنگين ناڪامي آهي.

‎ان بنياد تي، صرف هڪ فرد خلاف ڪارروائي ڪافي ناهي. وائيس چانسلر ۽ لاڳاپيل انتظاميا کي به جوابدار بڻائڻو پوندو ته شڪايت باوجود ڪارروائي ڇو نه ٿي؟ هتي قانون به واضح آهي. 2010ع ۾ ڪم واري جاءِ تي حراسمينٽ خلاف قانون ٺھيو، جنھن ۾ 2022ع ۾ ترميم ڪري شاگردن ۽ تعليمي ادارن کي به شامل ڪيو ويو. هن قانون تحت هر يونيورسٽي پابند آهي ته هڪ فعال حراسمينٽ ڪميٽي قائم ڪري. جيڪڏهن اهڙيون ڪميٽيون موجود ناهن يا غير فعال آهن، ته اها سڌيءَ ريت قانون جي ڀڃڪڙي آهي.

‎اهڙي صورتحال ۾ مسئلو صرف اخلاقي اپيلن سان حل نه ٿيندو. ضروري آهي ته:

* هر اهڙي ڪيس جي آزاد ۽ شفاف جاچ ٿئي.

* يونيورسٽين جي حراسمينٽ ڪميٽين جي باقاعده آڊٽ ڪئي وڃي.

* شاگردن لاءِ محفوظ ۽ بااعتماد شڪايتي نظام قائم ڪيو وڃي.

* ۽ ادارن کي به قانوني طور ذميوار بڻايو وڃي.

‎اسان جي سماج جي المناڪ سچائي اها آهي ته جيڪڏهن شاگردياڻيون شڪايت ڪن ٿيون ته کين برو سمجهيو وڃي ٿو، ۽ جيڪڏهن خاموش رهن ٿيون ته اندر ئي اندر ٽٽنديون رهن ٿيون. ٻنهي صورتن ۾ نقصان انهن جو ئي ٿئي ٿو.

‎هاڻي هن ڪيس جي ايف آءِ آر به ٿي چڪي آهي، جاچ به ٿيندي، قانوني ڪارروائي به اڳتي وڌندي. پر اصل سوال اهو آهي ته ڇا اسان هن واقعي مان سکڻ لاءِ تيار آهيون؟

‎ڇو ته جيڪڏهن نه، ته پوءِ اهڙا واقعا رڪجڻ ممڪن ناھن.

‎۽ پوءِ هر ڀيري اسان وٽ رڳو افسوس ئي رهجي ويندو—۽ هڪ وڌيڪ وڃايل زندگي.

‎ڪاش، اسان ٻين جي نياڻين کي به پنھنجين نياڻين وانگر خلوص، پيار ۽ شفقت ڏيڻ سکي وٺون.

Asgharsoomro @gmail.com

]]> https://sarangaa.org/2026/04/10/%d8%aa%d8%b9%d9%84%d9%8a%d9%85%d9%8a-%d8%a7%d8%af%d8%a7%d8%b1%d9%86-%db%be-%d9%86%d9%8a%d8%a7%da%bb%d9%8a%d9%86-%d8%ac%d9%88-%d8%aa%d8%ad%d9%81%d8%b8-%da%aa%d9%8a%d8%a6%d9%86-%d9%bf%d9%8a%d9%86/feed/ 0 امِ رباب کي اپيل ۾ انصاف ملندو؟ https://sarangaa.org/2026/03/31/%d8%a7%d9%85%d9%90-%d8%b1%d8%a8%d8%a7%d8%a8-%da%a9%d9%8a-%d8%a7%d9%be%d9%8a%d9%84-%db%be-%d8%a7%d9%86%d8%b5%d8%a7%d9%81-%d9%85%d9%84%d9%86%d8%af%d9%88%d8%9f/ https://sarangaa.org/2026/03/31/%d8%a7%d9%85%d9%90-%d8%b1%d8%a8%d8%a7%d8%a8-%da%a9%d9%8a-%d8%a7%d9%be%d9%8a%d9%84-%db%be-%d8%a7%d9%86%d8%b5%d8%a7%d9%81-%d9%85%d9%84%d9%86%d8%af%d9%88%d8%9f/#respond Tue, 31 Mar 2026 15:16:48 +0000 https://sarangaa.org/?p=2870 صحيح چيو ويندو آهي ته قانون ڪوريئڙي جو ڄار آهي، جنھن ۾ ڪمزور ڦاسي پوي ٿو، جڏهن ته طاقتور ان کي ڦاڙي نڪري وڃي ٿو۔ ڇا امِ رباب چانڊيو جي والد، چاچي ۽ ڏاڏي جي ٽن قتلن واري ڪيس ۾ به ائين ئي ٿيو؟ ڇا ٻه طاقتور قبائلي سردار، جيڪي موجوده سنڌ اسيمبلي جا ميمبر به آهن، پنھنجو اثر استعمال ڪري عدالت مان بري ٿيا آهن؟

هن اهم سوال جو سنجيدگيءَ سان جواب ڏيڻ لاءِ ضروري آهي ته 223 صفحن تي مشتمل عدالتي فيصلو پڙهجي ۽ سمجهجي۔ پر لڳي ٿو ته گهڻا ماڻهو ان کي پڙهڻ کان سواءِ ئي راءِ قائم ڪري رهيا آهن۔ امِ رباب کي انصاف ملڻ گهرجي، پر اهو تڏهن ئي ممڪن ٿيندو جڏهن اسين مضبوط بنيادن تي اهو سمجهي سگهون ته معاملو ڪٿي بگاڙ

جو شڪار ٿيو آهي۔

ڇا جج ملزم خلاف پيش ڪيل ثبوتن کي نظرانداز ڪيو؟

قانون جي ڪٿي ۽ ڪھڙي غلط تشريح ٿي؟ ۽ جن بنيادن تي ملزم کي آزاد ڪيو ويو، انهن ۾ ڪهڙيون ڪمزوريون موجود آهن؟ جيستائين انهن سوالن جا واضح ۽ قانوني جواب سامهون نٿا اچن، انصاف جي راهه ۾ رڪاوٽون برقرار رهنديون۔

ڪيس جي ُمک جوابدارن ۾ سردار خان ۽ برهان خان شامل آهن، جن تي الزام هو ته انهن جي “بڇ يا شھ” تي امِ رباب جي والد، چاچي ۽ ڏاڏي کي قتل ڪيو ويو۔ هي الزام ان نوعيت جو آهي، جنھن تحت ذوالفقار علي ڀٽو کي آمر ضياءُالحق جي دور ۾ ڦاسي ڏني وئي هئي. ڀٽو شايد اهو واحد مثال آهي، جنھن کي اهڙي الزام تي سزا ملي. نه ته اهڙن ڪيسن ۾ سزا ٿيڻ انتھائي ڏکيو هوندو آهي. ڀٽي جي ڦاسي پٺيان سياسي مفاد هئا، تنهنڪري اڳوڻي چيف جسٽس قاضي فائز عيسيٰ ان کي عدالتي قتل قرار ڏنو. نامياري وڪيل جاويد قاضي موجب ڀٽو ۽ هن ڪيس ۾ هڪ اهم فرق عوامي خواهشن جو به آهي. ڀٽو لاءِ عوام بچاءُ چاهيو، جڏهن ته هتي سزا جي اميد رکي پئي وئي.

بھرحال، سڀ کان پھرين اهو سمجهڻ ضروري آهي ته بڇ يا

شھ وارو ڪيس قانوني طور ثابت ڪرڻ انتھائي ڏکيو هوندو آهي. عدالت سزا هميشه مضبوط ثبوتن جي بنياد تي ڏيندي آهي. اهڙي الزام کي ثابت ڪرڻ لاءِ عام طور ٽي اهم ڳالهيون گهربل هونديون آهن: پھريون، اهڙو شاهد، جنھن پاڻ ملزم کي مقتول کي ڌمڪيون ڏيندي ڏٺو هجي۔ ٻيو، اصل قاتل جو ملزم سان واضح ۽ ويجهو لاڳاپو ثابت ٿئي۔ ٽيون، قاتل جو اهو اعتراف ته هن فلاڻي جي چوڻ تي قتل ڪيو.

هاڻي سوال اهو آهي ته امِ رباب واري ڪيس ۾ ڇا ٿيو؟ هڪ اهم شاهد موجود هو، جنھن ڌمڪيون ڏٺيون هيون، پر اهو شاهد ئي غائب ٿي ويو. اهڙي حالت ۾ بڇ وارو الزام ڪيئن ثابت ٿئي؟ ان کان علاوه، پوليس جاچ دوران اثر، پئسن يا دٻاءَ هيٺ ڪم ڪرڻ ڪا نئين ڳالهه ناهي۔ جڏهن جوابدار پاڻ طاقتور ۽ حڪومتي ڌر سان لاڳاپيل هجن، ته جاچ جو رخ متاثر ٿيڻ جا

امڪان وڌي وڃن ٿا۔

هاڻي جج جي فيصلي جي ڪجهه ڪمزورين تي نظر وجهون ٿا۔ سڀ کان پھرين “دانست نامو” يعني لاش جي چڪاس واري رڪارڊ تي اعتراض ڪيو ويو ته ان ۾ جوابدارن جا نالا ڇو شامل ناهن. جڏهن ته دانست نامو جو مقصد رڳو زخمن ۽ ڌڪن جو احوال ڏيڻ هوندو آهي، نه ڪو جوابدارن جي نشاندهي ڪرڻ۔ هتي لڳي ٿو ته قانون جي فني ڳالهه کي ملزمن جي فائدي لاءِ استعمال ڪيو ويو آهي۔

ٻيو اعتراض ايف آءِ آر جي سورهن ڪلاڪن جي دير تي ڪيو ويو. عام طور دير کي شڪ جي نظر سان ڏٺو ويندو آهي، پر جج صاحب کي اهو به ڏسڻ گهرجي ها ته هڪ ئي گهر ۾ ٽن قتلن کان پوءِ بچيل ماڻهن جي ذهني حالت ڪھڙي هوندي؟ خوف، صدمو ۽ پوليس جي ممڪن عدم تعاون به اهڙي دير جا سبب ٿي سگهن ٿا. هتي به قانون جي سخت تشريح ملزمن کي فائدو ڏئي وئي.

ٽيون، شاهدن جي بيانن ۾ تضادن کي بنياد بڻايو ويو۔ جڏهن ته قانوني لحاظ سان تضاد ان کي چيو ويندو آهي، جتي بنيادي حقيقت ئي تبديل ٿي وڃي. معمولي فرق، جھڙوڪ عمر يا ننڍڙن تفصيلن ۾ اختلاف، قدرتي هوندا آهن. خاص ڪري جڏهن واقعي کي سال گذري چڪا هجن. بنيادي تضاد تڏهن ٿيندو، جڏهن هڪ بيان هجي ته مقتول چاڪو سان مئو جڏهن ته ٻيو بيان هجي ته بندوق سان!

چوٿون، شاهدن کي “انٽريسٽيڊ وٽنيس” قرار ڏنو ويو، ڇاڪاڻ ته اهي مقتول جا مائٽ هئا. سوال اهو آهي ته جيڪڏهن قتل گهر اندر ٿئي، ته شاهد ٻاهريان ڪيئن ٿيندا؟ وڌيڪ اهو به چيو ويو ته دڪاندارن يا پوليس کي شاهد ڇو نه بڻايو ويو، جڏهن ته اهڙين حالتن ۾ عام ماڻهو طاقتور ڌرين خلاف شاهدي ڏيڻ کان ڪيئن اڳتي ايندو؟

مختصر اهو ته فيصلي ۾ ڪافي قانوني ڪمزورين جا اشارا ملن ٿا. جيڪڏهن امِ رباب کي اپيل ۾ هڪ مضبوط وڪيل ۽ بيباڪ جج مليو، ته انصاف جي هڪ اميد ضرور جاڳي سگهي ٿي.

]]> https://sarangaa.org/2026/03/31/%d8%a7%d9%85%d9%90-%d8%b1%d8%a8%d8%a7%d8%a8-%da%a9%d9%8a-%d8%a7%d9%be%d9%8a%d9%84-%db%be-%d8%a7%d9%86%d8%b5%d8%a7%d9%81-%d9%85%d9%84%d9%86%d8%af%d9%88%d8%9f/feed/ 0 جذباتي خواندگي بنا جيئندڙ نسل جو الميو https://sarangaa.org/2026/03/08/%d8%ac%d8%b0%d8%a8%d8%a7%d8%aa%d9%8a-%d8%ae%d9%88%d8%a7%d9%86%d8%af%da%af%d9%8a-%d8%a8%d9%86%d8%a7-%d8%ac%d9%8a%d8%a6%d9%86%d8%af%da%99-%d9%86%d8%b3%d9%84-%d8%ac%d9%88-%d8%a7%d9%84%d9%85%d9%8a%d9%88/ https://sarangaa.org/2026/03/08/%d8%ac%d8%b0%d8%a8%d8%a7%d8%aa%d9%8a-%d8%ae%d9%88%d8%a7%d9%86%d8%af%da%af%d9%8a-%d8%a8%d9%86%d8%a7-%d8%ac%d9%8a%d8%a6%d9%86%d8%af%da%99-%d9%86%d8%b3%d9%84-%d8%ac%d9%88-%d8%a7%d9%84%d9%85%d9%8a%d9%88/#respond Sun, 08 Mar 2026 12:20:00 +0000 https://site.sarangaa.org/?p=1933 پاڪستان ۾ گهٽ تعليم/لِٽريسي جي شرح بابت اسان ڳڻتيءَ جو اظھار ڪندا رهون ٿا، پر ڇا ڪڏهن اسان اهو سوچيو آهي ته اسان جي سماج ۾ ”جذباتي تعليم“ ڪيتري آهي؟ يعني ماڻهو پنھنجن جذبن کي سمجهڻ، سنڀالڻ ۽ صحيح طريقي سان ظاهر ڪرڻ بابت ڪيترو ڄاڻن ٿا؟ بدقسمتيءَ سان اهو موضوع نه تعليمي ماهرن جي ڌيان ۾ سنجيدگيءَ سان آيو آهي، نه ئي حڪومت يا بين الاقوامي ڊونر ادارن جي پاليسي سازن وٽ ڪا ترجيح حاصل ڪري سگهيو آهي.

روزانو اخبار کوليون ٿا ته زيادتي، خودڪشي، غيرت جي نالي تي قتل، گهرو تشدد يا ميڙ هٿان مارڻ جھڙيون خبرون عام جام ڏسجن ٿيون. اهي خبرون رڳو جرمَ ناهن، پر اهو ظاهر ڪن ٿيون ته اسان جو سماج اندروني طور ڪيترو نه ٽٽل ڦٽل آهي. ماڻهو معمولي تڪرار تي به ٻئي کي مارڻ تي لھي اچن ٿا. ڇو؟ ڇاڪاڻ ته اسان ماڻهن کي اهو نٿا سيکاريون ته غصي کي ڪيئن سنڀالجي، مايوسيءَ کي ڪيئن برداشت ڪجي، يا ڪنھن جي دوستي يا تعلق رکڻ واري انڪار کي ڪيئن قبول ڪجي.

اڄ پنھنجي ڊائري پڙهندي، مون گذريل سال 14 جولاءِ واري ’ڪاوش‘ ۾ شايع ٿيل ڇرڪائيندڙ خبرن بابت پنھنجا نوٽ ڪيل خيال ڏٺا. جڏهن مون ان ڏينھن اخبار پڙهي، تڏهن شدت سان احساس ٿيو ته اسان جي اجتماعي شعور ۾ تشدد ڪيترو نه عام ٿي ويو آهي. هڪ ئي ڏينھن جي اخبار ۾ خوفناڪ واقعا ايترا ته موجود هيا، جو لڳو ڄڻ ڪا ڪرائيم ڊائري هجي، اخبار نه.

قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ صوبيه نالي نوجوان ڇوڪري، جنھن پنھنجيءَ پسند سان شادي ڪئي هئي، قتل ٿي وئي. سندس مڙس ۽ ڏير کي سندس ڀاءُ جي شڪايت تي گرفتار ڪيو ويو، جڏهن ته ساهرن دعويٰ ڪئي ته هن خودڪشي ڪئي آهي. شرافي ڳوٺ ڪراچيءَ ۾ 35 سالن جي عورت جو ساڙيل لاش فائبر ٽينڪ مان مليو. منگهوپير ۾ هڪ شخص کي ڳلو ڪپي قتل ڪيو ويو، جنھن پنھنجي ڀاءُ جي سس سان ٻي شادي ڪئي هئي. خيرپور ميرس ۾ گهر وڪرو ڪرڻ واري تڪرار تي مڙس پنھنجيءَ زال کي ڇُري سان قتل ڪيو. ٽنڊي آدم ۾ سڱاوتيءَ واري جهيڙي ۾ 65 ورهين جي پوڙهي عورت مارجي وئي. لاڙڪاڻي ۾ 15 ساله ذهني طور معذور ڇوڪري اجتماعي زيادتيءَ کان پوءِ فوت ٿي وئي. نوشھري فيروز ۾ هڪ ماءُ پنھنجي پٽ جي قتل جي صدمي ۾ زندگي وڃائي ويٺي. ٽنڊي آدم ۾ فيضان ملڪ نالي نوجوان والدين طرفان موٽر سائيڪل نه وٺي ڏيڻ تي ڪاوڙ ۾ خودڪشي ڪري ڇڏي. ڪوٽڙيءَ ۾ پراڻي دشمنيءَ سبب هڪ مزدور کي گولي هڻي، قتل ڪيو ويو. ان کان علاوه مبينا چور يا توهينِ مذهب جي الزام هيٺ ميڙ هٿان مارجڻ جا واقعا به هاڻي معمول جي خبر بڻجندا پيا وڃن.

اهي رڳو واقعا نه آهن، پر خطري جي خوفناڪ گھنٽي آهن. اهي ظاهر ڪن ٿا ته اسان جي سماج ۾ تڪرار، مايوسي ۽ ذهني دٻاءُ ڪيترو وڌي چڪو آهي. اهي رڳو فردي جرمَ نه، پر انتظامي ڍانچي، ثقافت، ادارن ۽ نفسيات جي ٽٽڻ جون به علامتون آهن. اڃا به حيرت جي ڳالهه اها آهي ته قتل، زيادتي، عورتن ۽ ٻارن تي تشدد هاڻي ’معمولي خبر‘ بڻجي ويا آهن. زندگيءَ جو قدر گهٽجي رهيو آهي ۽ همدردي ختم ٿيندي پئي وڃي. تشدد کي اخلاقي انحراف نه، پر غصي، شرم، خواهش يا طاقت جي اظھار جو قابلِ قبول طريقو سمجهيو پيو وڃي.

خاص طور ٻارن ۽ ذهني طور معذور ماڻهن سان زيادتي جنسي خواهش نه، پر تسلط، ذلت ۽ انسانيت کان محروميءَ جو اظھار آهي. اهڙا جرمَ سماج ۾ طاقت جي عدم توازن کي ظاهر ڪن ٿا. مرد عورتن تي، وڏا ٻارن تي، صحتمند معذورن تي، جاگيردار هارين تي، مالڪ نوڪرن تي تشدد ڪن ٿا. نتيجي طور اسان جو سماج نفسياتي طور اهڙيءَ حالت کي پھچي ويو آهي، جتي ٻئي مٿان حاڪميت ڪرڻ، کيس خاموش رکڻ ۽ ڪنٽرول ڪرڻ مقصد بڻجي ويو آهي.

هيءَ صورتحال ان ڳالهه جي عڪاسي ڪري ٿي ته سماجي ۽ اخلاقي اصول هاڻي ماڻهن لاءِ رهنمائي جو ذريعو نه رهيا آهن. اڻبرابري، برادريءَ جي اخلاقي ڍانچي جو زوال ۽ ادارن تي بي اعتمادي مايوسي ۽ خودانصافيءَ جي رجحان کي وڌائين ٿا. اهي واقعا اتفاقي نه، پر جذباتي اڻ پڙهيائيءَ (Emotional Illiteracy) جو نتيجو آهن- يعني ماڻهو مايوسي، حسد، ڪاوڙ، شرم يا خوف کي تعميري نموني سنڀالي نٿا سگهن.

ان مسئلي جو مستقل حل رڳو عدالتن جي بھتري، قانون جي عملداري يا ذهني صحت جي خدمتن ۾ ناهي، پر تعليم ۾ آهي. اسان جا اسڪول شاگردن کي ناڪامي، دل ٽٽڻ، معاشي يا جذباتي نقصان، ذهني دٻاءَ يا استحصال سان مُنھن ڏيڻ سيکارين ئي نٿا. نتيجي ۾ هڪ اهڙو نسل تيار ٿي رهيو آهي، جيڪو شايد امتحانن ۾ ڪامياب هجي، پر جذباتي طور ڪمزور، سماجي طور اڻڄاڻ ۽ اخلاقي طور غير مستحڪم آهي. جذباتي خواندگيءَ کانسواءِ اسان ٻارن کي زندگيءَ لاءِ نه، پر صرف امتحان لاءِ تيار ڪري رهيا آهيون.

ان ڪري ننڍپڻ کان ٻارن کي پنھنجي ۽ ٻين جي جذبن کي سڃاڻڻ، نالو ڏيڻ ۽ سمجهڻ سيکارڻ ضروري آهي. جھڙوڪ غصو، اداسي، خوشي يا شرم وغيره. انهن کي اهو به سمجهائڻ گهرجي ته اهي جذبا ڇو پيدا ٿين ٿا ۽ انهن سان ڪيئن نڀائجي. اهڙين صلاحيتن سان ٻار چِڙ، مايوسي يا ڌار ٿيڻ جي حالت ۾ پُرسڪون رهڻ، ردعمل ۾ دير ڪرڻ ۽ جارحيت کان پاسو ڪرڻ سکي سگهندا. ننڍيءَ عمر کان همدردي پيدا ڪرڻ سان ٻار ٻين جي احساسن جو خيال رکندا ۽ پنھنجي رويي ۾ توازن آڻيندا.

سماج ۾ عورتن خلاف وڌندڙ تشدد ۽ مردانگيءَ جي زهرناڪ تصور کي نظر ۾ رکندي، خاص طور ڇوڪرن کي رضامندي (consent)، همدردي ۽ انڪار کي قبول ڪرڻ سيکارڻ لازمي آهي. جذباتي تعليم ٻارن کي اختلاف برداشت ڪرڻ ۽ ڪاري يا اڇي، مڪمل صحيح يا مڪمل غلط واري سوچ کان پاسو ڪرڻ سيکاريندي. هي جذبات کي دٻائڻ نه، پر انهن کي سمجهڻ ۽ صحيح رُخ ڏيڻ جو عمل آهي.

آخري ڳالهه اها آهي ته، جيڪڏهن جذباتي خواندگيءَ کي ابتدائي تعليم (ECE) کان وٺي مئٽرڪ تائين نصاب جو حصو بڻايو وڃي، ته اها پنھنجيءَ ذات، ٻين انسانن ۽ سماج خلاف وڌندڙ تشدد لاءِ هڪ روڪٿام واري ويڪسين ثابت ٿي سگهي ٿي. اميد آهي ته سنڌ حڪومت، صوبائي وزير ۽ تعليم کاتو هن سنجيده مسئلي ڏانھن ڌيان ڏيندا، جيڪو اڃا تائين ته ڪنھن وٽ به گهربل توجهه حاصل ڪري نه سگهيو آهي.

]]> https://sarangaa.org/2026/03/08/%d8%ac%d8%b0%d8%a8%d8%a7%d8%aa%d9%8a-%d8%ae%d9%88%d8%a7%d9%86%d8%af%da%af%d9%8a-%d8%a8%d9%86%d8%a7-%d8%ac%d9%8a%d8%a6%d9%86%d8%af%da%99-%d9%86%d8%b3%d9%84-%d8%ac%d9%88-%d8%a7%d9%84%d9%85%d9%8a%d9%88/feed/ 0