پوري زندگي گهرندڙ حياتيءَ جا ڏکيا فيصلا مون لمحن ۾ ڪيا، جن مون کي پوري ڄمار ڏکوئيو. مون جنھن به گھاءُ تي مرھم رکيو، ان گهاءُ ڀرجڻ کان پوءِ مون ڏي موٽ کاڌي. اھو گهاءُ منھنجي دل مان ڦٽي نڪتو، ۽ ائين منھنجو اندر گلزار ٿيندو ويو. آئون ڏکن جي ڏيھ ۾ مشھور ٿيندو ويس.

مون پاڻ مٿان پھريون وار ويھن سالن جي عمر ۾ ڪيو. جڏھن منھنجي ملاقات، سورنھن سالن جي سلمه نالي ھڪ اھڙي ڇوڪريءَ سان ٿي، جيڪا صفا ڏسڻ جھڙي ھئي.
منھنجي دل ۾ خواھش پيدا ٿي ته ھن کي، مون کان سواءِ ٻيو ڪير به نه ڏسي. سو مون ھن سان شاديءَ جي آسري ۾ پيار ڪرڻ شروع ڪيو. ھن به مون کي ڀاڪر ۾ جهلي بيھاريو. مون اٺ سال ان ڇوڪريءَ جي گهر ۾ رھندڙ سڀني ساھ وارن جي نوڪري ڪئي. خاص ڪري سندس ماءُ جي.

جنھن سان پيار ڪبو آھي، ان جي ماءُ ڪيڏي به اشراف ڇو نه ھجي، اھا ڌيءُ جي پوري قيمت وصول ڪندي آھي. ماڻهو پنھنجي محبوبا کان وڌيڪ پنھنجي ممڪنه سس جون فرمائشون پوريون ڪرڻ لڳندو آھي. پنھنجن ٿيندڙ بدتميز ۽ بدبخت سالن جي اڳيان سالن جا سال ڪمائيندو آھي ۽ سالين جي والين واسطي ماءُ جي آخري منڊي به کپائي ڇڏيندو آھي. پارٽ ٽائيم نوڪري به ڪري سندن پورتون ڪندو آھي.

مون به ائين ئي ڪيو، امان جا ڳھه ڳاري، سندن لاءِ سونا لاڪيٽ ٺھرايا. ريشم گهٽيءَ جو اڌ ريشم سندن گهر ۾ ڪٺو ڪري ڇڏيو. امان جا ڪٓن ٻُسا ڪري کين جهمڪا وٺي ڏنا. آئون ھڪ ڪناري جي آسري ھر ڪناري ٻُڏس.
مون حد ڪري ڇڏي.

پيار ۾ ماڻهو حدون نه اورانگهي ته اھو بدن به ناھي اورانگهي سگهندو. اھا خبر ته مون کي اول ڏينھن کان ھئي. مگر مون شاديءَ جو انتظار پئه ڪيو. اصل عاشق سچي مالهي وانگر ٿيندو آھي. ھو محبوبيت جي ميوي کي پاڻ کان به بچائي رکندو آھي، پاڻيءَ مٿي جهوپو ھئڻ باوجود آئون اڃارو رھيس. اصل ۾ مون جام پيڻ پئه چاھيو، ھارڻ نه. . . . . !

ساندھ اٺن سالن جو ڊگهو انتظار، آخر پنھنجي پڄاڻيءَ تي پھتو. سلمه جي ماءُ سندس شادي ھٽڙيءَ جي ھڪ وڏيري سان ڪرائي ڇڏي. ھن وٽ انبن جا باغ ھئا، سُوئا مينھون ھيون، کير ھئو، مکڻ ھئو. ۽ سلمه مجبور ھئي.
مجبوري، بيوفائيءَ جو بدبودار نالو آھي.

سندس شاديءَ جو ٻڌي آئون وڻ وانگر اچي پٓٽ تي ڪريو ھوس.
ڪيترن ئي ڏينھن تائين ھانوَ پئه ڦاٽو. سلمه جي وڇوڙي ۾ وڃي کٽ ورتم. ڀينرن جام دلاسا ڏنا، چيائون پئه ته:
تو لاءِ سلمائون کوڙ، دل ڇو لاٿي ٿي. کين ڪونه پئه ٻڌائي سگهيس ته دل لھندي ناھي، ٽٽندي آھي.

ڪجهه مھينن کان پوءِ جڏھن آئون نوڪريءَ تي وڃڻ جھڙو ٿيس، تڏھن سلمه جي ماءُ نياپو مُڪو ته، پنھنجا ڪتاب کڻي وڃ!
آئون جيئن ته اڪثر راتيون سندن گھر ٽڪيو پيو ھوندو ھوس، ۽ اتي منھنجا ڪتاب گڏ پيا ٿيندا ھئا، سو دل جهلي سندن دروازي تان ڪتاب کڻي آيس.
ھي اھو ڏينھن ھئو، جڏھن مون سان گڏ، منھنجن ڪتابن جي به خانه بدوشي شروع ٿي.
مون ڪتاب آڻي پنھنجي گهر رکيا.

سامت ۾ ايندي ايندي مون کي پورا چار سال لڳا. چئن سالن کان پوءِ منھنجي زندگيءَ ۾ ھڪ ٻي عورت به داخل ٿي. ھو ڪراچيءَ کان حيدرآباد مائٽن سان ھر مھيني ملڻ ايندي ھئي، ۽ ھر ڀيري مون سان به.
ھُوءَ جيترا ڏينھن حيدرآباد ۾ ھوندي ھئي، مون سان ضرور ملندي ھئي. پوءِ ائين ٿيو جو، مون کي سلمه جتان جتان ڇنو ھئو، ھن اتان اتان ڳنڍڻ شروع ڪيو. عورت جا ڏنل گهاءُ، عورت ئي ڀري سگهندي آھي.
آئون ھن کي سڄو سڄو ڏينھن پيو وڻندو ھوس. ھن مون کي ائين ٻڌايو ھئو. ۽ مون به کيس اھو ئي چيو ھئو ته، آئون توکان سواءِ رھي نٿو سگهان
نيٺ اسان شاديءَ جو فيصلو ڪيو، ۽ اسان شادي ڪري به ڇڏي.
اسان کي ڇھ ٻار ٿيا، ٽي پٽ ۽ ٽي ڌيئون.
وقت گذرندو رھيو. اسان نوڪريءَ سانگي ھڪ شھر کان ٻيو شھر بدلائيندا رھياسين. خانه بدوشيءٓ جي ان سفر ۾ منھنجا ڪتاب پڻ مون سان گڏ رھيا. آئون ڪتابن ۽ عورتن کان سواءِ رھي ناھيان سگهندو!
ٻار وڏا ۽ اسان ننڍا ٿيندا وياسين. اسان جا ٻار چڱو پڙھي پيا، ۽ شاديون به ڪيائون. اڳتي ھلي ھو ھڪ ھڪ ٿي، نوڪري ۽ ڪاروبار سانگي حيدرآباد ڇڏي، اسلام آباد جا ٿي ويا. آخر ۾ اسان ٻه وڃي پوئتي رھياسين.
ٽيھ پنجٽيھ سال حيدرآباد ۾ گڏ رھڻ کان پوءِ، ھڪ ڏينھن ھن مون کي اسلام آباد ھلڻ لاءِ چيو. جتي اسان جا ٻار رھڻ لڳا ھئا، مون انڪار ڪيو مگر ھوءَ ٻارن وٽ ھلي ويئي.
آئون جھڙوڪ ٻيو ڀيرو وڻ وانگر اچي پٓٽ تي ڪريس.
خالي گهر ڏائڻ وانگر ٿيندو آھي، ماڻهو کي ھانوٓ وٽان کائڻ شروع ڪندو آھي. ڪجهه ڏينھن اڪيلي رھڻ کان پوءِ گهر کي تالو ھڻي، ڪتابن سوڌو اچي پنھنجي سڀني کان ننڍي ڀاءُ، مير محمد وٽ پھتس. ھو ڏاڍو خوش ٿيو، چيائين:
مان تنھنجو آھيان، ھي گهر تنھنجو آھي. ھاڻي تون ھتان ڪاڏي ڪونه ويندين. گهٽ ۾ گهٽ منھنجي جيئري.
مان به وٽس ٽڪي پيس، ٽي سال اسان گڏ رھياسين، ھڪ ٻئي سان اڻ اوريا احوال ڪياسين. ڪيئي راتيون گڏ جاڳياسين،
ھڪ ڏينھن ھو بنان ٻڌائڻ جي ھليو ويو. جٓت ۽ موت بنان ٻڌائڻ جي ھليا ويندا آھن. ھيڪر وڃن ته وري ناھن موٽندا، مير محمد به ڪونه موٽيو.

ڀاءُ کان پوءِ آئون ان گهر ۾ مھينو مس رھيو ھوندس، جو ھڪ ڏينھن سندس وڏي پٽ مون کي چيو:
چاچا!
تون اسان تي بار ناھين، تون اسان وٽ سدا رھيو پيو ھج، پر تنھنجن ڪتابن ڏاڍي سوڙھه ڪئي آھي. انھن جو ڪو بلو ڪر!
۽ پوءِ مون ڪتابن جو بلو ڪري ورتو.
آئون ڪتاب کڻي پنھنجين سڳين سئوٽِن جي گهر ھليو آيس. جيڪي سدائين، مون کي، سندءِ گهر نه اچڻ جا مھڻا ڏينديون رھنديون ھيون. اھي منھنجون ماساتيون به ٿين.
ھو امان کي امان، ۽ بابا کي بابا ڪري پڪارينديون ھيون. مون کي پنھنجي وچ ۾ ڏسي ھو ڏاڍيون خوش ٿيون، آئون به ڪپڙن ۾ نه پئه ماپيس ۽ ڪتاب جِلدن ۾.
ھو ھر ھر ڪوسي ماني ۽ بار بار گرم چانھن پيون آڇينديون ھيون. ننڍيون ھيون جو سندن ماءُ گذاري ويئي ھئي، ۽ بعد ۾ پيءُ به. پوري ڄمار اسان سان گڏ رھيو. اسان ۾ ڪڏھن ڪو سنڌو، پيدا ئي ڪونه ٿيو.
مون پورا ٽي مھينا وٽن خوشيءَ سان گذاريا. مگر ھڪ معمولي ڏينھن تي غير معمولي واقعو پيش آيو. منجهانئن ھڪ ڀيڻ مون کي ادب ۽ نرم لھجي ۾ ٻڌايو ته، منھنجي سانده رھڻ جي ڪري سندن پرائيويسي تباھ ٿي ويئي آھي.
سندس اھا ڳالهه ڀر ۾ رکيل منھنجن ڪتابن به ٻڌي پئه، اھا ڳالهه ٻڌي منھنجو ۽ ڪتابن جو رنگ ھئڊو ٿي ويو، ڌڪ ھڻڻ سان به، مجال جو مون مان رت ۽ ڪتابن مان اکر به نڪري!

اھڙيءَ ريت آئون پنھنجا خانه بدوش ڪتاب کڻي سڳي ڀيڻ جي گهر ھليو آيس. جتي ھو ۽ سندس اڪيلو پٽ رھندا آھن. اسان جي ان وڏي ڀيڻ جھڙوڪ اسان سڀني ڀائرن ڀينرن کي امان سان گڏجي پالي نپائي وڏو ڪيو آھي.
ھاڻي ھن گهر ۾ اسان، يعني مان ۽ منھنجا ڪتاب سڪون سان رھڻ لڳاسين. آخر ڀيڻ جي گهر کان وڌيڪ اَمان ۽ آرام واري جاءِ ٻي ڪھڙي ٿي سگهي ٿي.
ھي اڄ جي ڳالهه آھي، آئون جيئن شام ڌاري گهر ۾ داخل ٿيس ته ادي کي رئندو ڏٺم. گهڻو ئي پڇيومانس ته، ڀيڻ آخر ڇا ٿيو آھي، تون روئين ڇو ٿي! مگر ھن ڪجهه ڪونه ٻڌايو.
بعد ۾ خبر پيئي ته سندس اڪيلي پٽ کائونس رڳو ايترو پڇيو آھي ته:
امي!
ماما پنھنجي گهر ڪڏھن ويندو!
اھو ٻڌي ادي رُئڻ لڳي:
ادي کي رئندو ڏسي ڪتابن مون ڏي نھاريو.
منھنجن خانه بدوش ڪتابن به مون کان اصل ۾ اھو ئي پڇيو پئه، ته اسان پنھنجي گهر ڪڏھن ھلنداسين!

سانگهڙ شھر منھنجي اندر ۾ سُرندي وانگر وڄندو رھي ٿو. ھن شھر جي ويراني ڪيڏي نه آباد ھئي.

پنھورن جي ڳوٺ کان شروع ٿيندڙ ھي شھر مَنُو پير تائين پورو ٿي ويندو ھئو.
مَنُو پير جو ديوانو سانگهڙ جي پراڻن ماڻهن کان مشڪل وسريو ھجي. پنھنجو سڄو بت ڳرين ۽ مضبوط زنجيرن سان ٻڌي رکندو ھئو. جُسو جاءِ تي ڪونه ھوندو ھوس. ھونئن به ديوانا پنھنجي بت ۾ ناھن ماپندا.
ھو اڪثر پنھنجي ليکي پيو ڳالهائيندو ھو. کلندو ۽ رئندو به پنھنجي ليکي ھو. پنھنجو کلڻ ۽ رُئڻ ڪنھن کي نه ڏيکارجي. اھو مون ھن ديواني کان سکيو.
عشق بت ۾ ۽ حسن نگاه ۾ ناھي ماپندو. ھن پاڻ کي سنگهرن ۾ سوگهو ڪري جھڙوڪ پاڻ کي قابو ڪري ورتو ھئو. ھن
پنھنجي بدن کي ڪِرڻ کان بچائي رکيو ھو.
ھو ڪيڏو به تيز ھلي، پنڌ نبيري ڪونه سگهندو ھئو. پنڌ ڪير به نبيري ناھي سگهندو. عاشق به نه، ۽ نه مجذوب، ۽ نه ئي وري درويش. ڪير به نه!
دنيا ھن کي چريو سمجهندي ھئي. دنيا بس ايترو ئي سمجهي سگهندي آھي.
پنجاهه سال اڳ ڏٺل مَنُو پير جو اھو ديوانو مون کان اڃا به نٿو وسري. وحشت ۾ ورتل سندس سڪون مون کي بيچئن ڪري رکندو آھي. آئون اڪثر سوچيندو آھيان ته ھن ۾ ضرور وصل واٽون وڌيون ھونديون، ڇو ته ھجر ھٿان اڄ تائين ڪوبه ماڻهو ديوانو ناھي ٿيو.

ساڳئي شھر ۾ ھڪ ٻيو ديوانو به رلندو ھئو. ديوانا رلندا آھن، رھندا ناھن.
ان ديواني کي ماڻهو ”مِيرُو چريو“ ڪري پڪاريندا ھئا. ميرو کي مون سدائين پينٽ شرٽ ۾ ڏٺو. سندس کيسا پنن سان ڀريل ھوندا ھئا. پين ھٿ ۾ جهلي، اشارن سان ھوا ۾ الاءِ ته ڇا تحرير ڪندو رھندو ھئو. ھاٺي شاعرن جھڙي ۽ صورت ٻارن جھڙي ھوندي ھئس.
ھو انگريزي ۽ اردو ۾ پيو ڳالهائيندو ھئو.
ڀاسندو ھئو ته ورھاڱي دوران ھو اڌ ھِن پاسي ھليو آيو ھئو، باقي اڌ پوئتي ڇڏي!
سندس اوسي پاسي ۾ ڇا پيو ٿئي، انھي ڳالھه کان ھو صفا بي نياز ھوندو ھو.
بي نيازي عاشقن جي انڌير راتين ۾ جگنوءَ جیان چمڪندي رھندي آھي!

ھو سڄو سڄو ڏينھن پيو ھلندو ھئو، ٻه قدم اڳتي ھلي، چار قدم موٽ کائيندو ھو. اڳيان ھو ڪنھن لاءِ ويندو ھو، ۽ پويان کيس ڪير سڏ ڪندو ھئو، ڪنھن کي به خبر ڪانه پئجي سگهي.

مِيرُوءَ جو پيٽ پٺيءَ سان لڳل ھوندو ھو. اڇي رنگ جي شرٽ ڪالرن وٽان ميري ھوندي ھئس. ائين به اندر جا صاف ماڻهو ڪالرن وٽان ميرا ٿيندا آھن ۽ بوٽن وٽان ڇڄندا آھن.

مِيرو چپن ۾ سدائين ڀڻ ڀڻ ڪندو رھندو ھو.
لڳندو ھئو ته ڄڻ سندس وات ۾ ماکي مانارا ڪري ويٺل آھي. سانده پيو ڳالهائيندو ھئو. ھن جي فقط ھڪڙي ڳالهه الاءِ ڪنھن نه ٻڌي، جو اھا نه ٻڌل ڳالهه ھو مسلسل پيو پنن سان ڪندو ھو، پٿرن سان، وڻن سان ۽ ھوا سان به.
مِيرُو نه ٻڌل ڳالهه ھئو!

شادي خان به سانگهڙ جو ھئو.
مئٽرڪ تائين مون سان گڏ پڙھيو. اڳتي پڙھي ڪونه سگهيو.
ڪافي عرصي تائين ساڻس ملاقات ڪونه ٿي سگهي.
ڪيترن ئي سالن کان پوءِ مون کيس رستي ويندي ڏسي ورتو. ھو کلندو ويو پئه.
صاف لڳو پَئيَ ته ڪو ڪٺيئي جا ڪرھا ڪاھي ويو آھي!

زوردار کل کيس ساڄي کان کاٻي، ۽ کاٻي کان ساڄي ڪيرائڻ جي ڪوشش پئه ڪئي. بالڪل ائين، جيئنءَ زوردار ۽ بي ربط ھوا وڻن کي.
يا پرتل پرين وڏي ھيج منجهان ڀاڪر پائي پنھنجي سانول کي.

ديوانگي، اول اول بي سبب کل جي رستي ماڻهوءَ منجهان ظاھر ٿيڻ لڳندي آھي. مون وڌي ساڻس ملڻ جي ڪئي ڪئي. ھو نه مون سان مليو ۽ نه ئي ھن مون کي سڃاتو.
بعد ۾ دوستن مون کي ٻڌايو ته شادي خان سودائي ٿي ويو آھي.

ڪيتري وقت تائين مون کي به ائين لڳندو ھئو ته ڄڻ رستي تان آئون کلندو پئه ويس. ھن مون کي ڏسي ملڻ جي ڪئي، مون کيس نه سڃاتو ۽ نه ئي ساڻس مليس.
ھن بعد ۾ دوستن کان منھنجي باري ۾ پڇيو، جن کيس ٻڌايو ته حيدر سودائي ٿي ويو آھي۔۔۔۔

آئون ننڍي ھوندي، وڏي تپ ۾ اڪثر ويڙھيو پيو ھوندو ھوس.
مون کي پنھنجو ننڍپڻ ۽ وڏا بخار گڏ ياد ايندا آھن.
ھلڪا ڦلڪا بخار ته منھنجي ليکي ۾ ئي ڪونه ھوندا ھئا، البت ٽائفائيڊ، جنھن کي وڏو تپ چوندا ھئا، سو ذري گهٽ ماري وجھندو ھئو.
ھر ٻار جي طبيعت مختلف ٿئي ٿي، ڪي بخار ۾ ڪنجهندا ڪُڻڪندا آھن، ڪي امان جِيجان ۽ بابا جيجان ڪري پيا ماءُ پيءُ کي سڏيندا آھن، ته ڪي وري روئندا رڙندا آھن. مگر آئون ائين ڪونه ھوندو ھوس.
آئون ڇَپُ ھڻي سمهيو پيو ھوندو ھوس.
تڪليف ۾ ڇَپُ ھڻي سمهي رھڻ واري عادت مون ۾ تڏھن کان ئي پيل آھي.

منھنجي بخارجڻ تي امان پريشان ٿي ويندي ھئي.
کيس خبر ھوندي ھئي ته، حيدر ڪريو ته ڏکيو اٿندو.
اھڙي صورت ۾ ھو سُنڍ گهوٽي، ڪپڙي جي پَٽين ۾ ڦٻائي، منھنجي ھٿ ڪاراين ۾ ٻڌندي ھئي، ھلڪي ڳڙ وارو ڏارو يا رٻ رڌي کارائيندي ھئي.
بخار ۾ مون کان کائڻ پيڻ صفا ڪونه پڄندو ھئو.
امان چوندي ھئي ته، انُ ايمان آ، کائيندين ته اٿندين.
اھڙي آسري ۾ ۾ ڏاري يا رٓٻ جا ٻه ٽي ڍڪ ڀري ويندو ھوس.
خالي پيٽ جون الٽيون آنڊن ۾ وڍٓ وجهنديون ھيون.
بابا ته نوڪري سانگي سدائين ٻاھر ھوندو ھئو.
امان، مون کي ۽ منھنجي اگهائيءَ کي ھڪ ئي وقت ڏسندي ھئي. ھونئنءَ به اگها پٽ مائرن، ۽ سگها پيئرن جي حصي ۾ ايندا آھن.
مون اڌ ٻاروتڻ جھڙوڪ وڏي تپ ۾ گذاري ڇڏيو.

ڀانيان ٿو، سانگهڙ جي پي. سي اسڪول ۾ چوٿون يا پنجون درجو پڙھندو ھوس. تڏھن بابا، بي. ٽي ڪاليج سکر ۾ ليڪچرار ھئو. انھن ڏينھَن به ساڳئي وڏي تپ اچي مون کي ورايو.
تڏھن سانگهڙ ۾ ٻه نالي وارا ڊاڪٽر، جنرل پريڪٽس ڪندا ھئا.
ھڪڙي جو نالو ھئو ڊاڪٽر محمود احمد راجپوت ۽ ٻيو ھوندو ھئو ڊاڪٽر ڀاڳچند.
ڊاڪٽر محمود وٽ شھر ۽ ڊاڪٽر ڀاڳچند وٽ ٻھراڙيءَ جا مريض لٿل ھوندا ھئا.
امان مون کي واري واري سان ٻنهي ڊاڪٽرن ڏانھن وٺي ويندي رھي، مگر بخار گهٽ ٿيڻ جو نالو ئي نه پَئي ورتو. ھڏڙن جي ھڙ ته اڳ ۾ ئي ھوس، سانده بخار جي ڪري وڃي ھڏڙن جي مُٺ بچيس.
آئون جڏھن به بيمار ٿيندو ھوس ته امان دستگير کي سڏيندي ھئي. مون کي ھڪ ڀيرو ٻيھر ھٿن مان ويندو ڏسي، امان زور زور سان دستگير کي سڏ پَئي ڪيا.
ائين ئي ھڪ ڏينھن مون کي زور ڏيندي رُني به پَئي ۽ دستگير کي به پَئي سڏيائين ته اوچتو دروازو کڙڪيو، امان ڊڪي دروازو کوليو ته ٻاھران کان، ادا غلام محمد اندر داخل ٿيو.

غلام محمد اسان جي وڏي مامي دُرمحمد جو پٽ ھئو، جنھن کي اسان ٻار ”ادا غلام محمد“ ڪري ڪوٺيندا ھئاسين!
ادا غلام محمد تلوار ڪٓٽ مڇون رکندو ھئو.
وارن کي گل جي صورت ڏيئي، نرڙ مٿان واريندو ھئو.
سمر ۽ بوسڪيءَ جا ڪپڙا شوق سان اوڍيندو ھئو.
وارٓ ڪٓڪا ۽ اکيون نيريون ھونديون ھئس.
ھُو ھلندي ڦرندي محمد رفيع جا ڳايل ڪلام جهونگاريندو رھندو ھئو.
”چل اڑ جا رے پنچھی، که اب ديس هوا بيگانه“ اڪثر سندس زبان تي ھوندو ھو.
ھُو انهن ڏينھن ۾ دلشاخ جي ڪنھن مڱرئي ذات واري وڏيري جو ٽريڪٽر ھلائيندو ھئو. وڏيري کي ھُو ڀوتار ڪري پڪاريندو ھئو.

کيس ڏسي امان روئڻ لڳي.
ھن امان کان روئڻ جو سبب پڇيو.
امان کيس بنان ڪجهه ٻڌائڻ جي مون ڏانھن اشارو ڪيو.
ھن وڌي منھنجي نرڙ تي ھٿ رکيو. سندس ھٿ ۽ دل کي ھڪ جھڙو تاءُ آيو.
ھو ويٺو به ڪونه، اڳيان وڌي مون کي ڪلهي ڀر کڻي وٺي شھر ڀڳو. امان سندس پويان نه، کائونس ٻه وکون اڳيان پئي وئي.
پل کن ۾ ئي اسان، ڊاڪٽر فضل الرحمان جي اسپتال ۾ ھئاسون. ڊاڪٽر فضل الرحمان عطائي ڊاڪٽر ھئو. ننڍي ڪاري ڏاڙھي ۽ ٿلهي جسامت واري ھن ڊاڪٽر مون کي ڌيان سان تپاسيو. دوا ڏني ۽ گهر روانو ڪيو.
مون سندس دوا جو ھڪڙو ”وزم“ ئي کاڌو، جو بت ۾ ساهه پوڻ لڳو. ٻن ٽن ڏينھن ۾ ئي اٿي کڙو ٿيس. بخار لٿو ته امان کان پڇيم:
”امان دستگير ڪير آ“
چيائين
”غلام محمد..“

اڄ اھو مفاصلو چئن ڪلاڪن کان وڌيڪ جو ناھي، مگر ان زماني ۾ سانگهڙ کان درٻيلي پھچندي، پورا ڏھه ڪلاڪ لڳندا ھئا.

چاليھه پنجاهه سال اڳ سڀ روڊ رستا ھڪ طرفا ھوندا ھئا ۽ سرڪاري بسون به حال سارو مڙوئي روڊن تي چُرنديون ھيون. تيز ھلڻ انهن جي وس ۾ ڪونه ھوندو ھو. ڪنھن ڊرائيور کي اگر گهڻو لاچار ھوندو ته ھُو سٺ ميل في ڪلاڪ جي رفتار سان بس ڊوڙائيندو ھو. سٺ تي ڪانٽي رکڻ وارو محاورو به شايد انهن ڏينھن جو ئي جُڙيل ٿو لڳي.

سانگهڙ کان درٻيلي ويندي، ڪيترا ئي ننڍا وڏا اسٽاپ رستي تي  پوندا ھئا. سلطان ڪوٽ، راوتياڻي، شاھپورچاڪر، گپچاڻي، نوابشاه، سڪرنڊ، قاضي احمد، نواب ولي محمد لغاري، نانگو شاه، دولت پور، شاھپور جھانيان، مورو، نوشھروفيروز، ٺاروشاه ۽ آخر ۾ درٻيلو.

شاھپور چاڪر پھريون وڏو اسٽاپ ھوندو ھئو. اتي پھچي ڊرائيور ھڪ ھوٽل جي اڳيان بس بيھاري، پنھنجي ڪنڊڪٽر ۽ ڪلينر سوڌو ماني کائڻ يا چانھن پاڻي پيئڻ واسطيبس مان لھي ويندو ھئو.

ڪجھه مسافر پڻ ھيٺ لھي سگريٽ ٻيڙي ڇڪڻ لڳندا ھئا، تڏھن ھڪ گهورڙيو بس ۾ چڙھي مٿي ظاھر ٿيندو ھو. اھو گهورڙيو مون کي اڄ به ائين ياد آھي، جيئن ڪنھن ديواني کي اوچتو پنھنجو نالو ياد اچي وڃي.

ٻارن جون شيون کپائيندڙ اھو گهورڙيو، پنھنجي شڪل شبيھه ۾ بھاري يا بنگالي لڳندو ھو. رنگ جو چِٽو ڪارو ھو ۽ قد ٻارن جيترو ھوس. ھونئن به ٻارن جون شيون کپائيندڙ ماڻهو، قد ۾ ٻارن جيترا ئي رھجي ويندا آھن.

ھو بس ۾ اندر گهڙي، ھڪ عجيب ھوڪو ڏيندو ھو. مون اھڙو ھوڪو پوري حياتي وري ڪڏھن ڪونه ٻڌو.

اھو ڪو عام رواجي ھوڪو ڪونه ھوندو ھو. اھو حياتيءَ جو ھڪ قدر ھئو، جيڪو ماڻهن کي ياد ڏيارڻ واسطي، ھُو ھر بس ۾ چڙھي ايندو ھو. ھُو اڌوگابري سنڌيءَ ۾ ھوڪو ڏيندي چوندو ھو:

منھنجون ڀينرون

منھنجا ڀائرو

اسلام عليڪم!

اڄ جڏھن خير سان، اوھان پنھنجو سفر پورو ڪري، پنھنجن پنھنجن گهرن کي رسندا ته اوھان جي گهرن جا ننڍڙا ٻار اوھان کي ڏسي ڊوڙندا اچي اوھان جي ھنج لھندا ۽ اوھان جي ھٿن ڏانھن حسرت وچان ڏسندا. ھو اوھان کان پڇندا ته:

بابا، چاچا، ماما، ادا

امان، ماسي، ڦڦي، ادي!

اوھان اسان لاءِ ڇا وٺي آيا آھيو. تڏھن کين ڏيڻ لاءِ اگر اوھان  وٽ ڪجهه نه ھوندو ۽ اوھان جا ھٿ خالي ھوندا ته اوھان کين ڪھڙو جواب ڏيندا!

تڏھن اوھان کي سخت شرمساري ٿيندي، اوھان ندامت وچان کين ڏسي به ڪونه سگهندا.

۽ اڄ اوھان کي اھڙي شرمساري ۽ ندامت کان بچائڻ لاء آئون توھان لاءِ کڻي آيو آھيان،

ھلال جا کٽا مٺا کٽمٺڙا

ھلال جا کٺا مٺا کٺمٺڙا…

رپئي جا ٻارنھن

رپئي جا ٻارنھن

رپئي جا ٻارنھن. . . . . .  

ان گهورڙئي جو آواز تارَ جھڙو سَنھو ۽ تيز ھوندو ھو، جيڪو دلين کي چيري، انهن منجهه ھلال جي کٽن مٺن کٽمٺڙن جي جڳھه پيدا ڪري وٺندو ھو. ھو ٻارن اڳيان شرمسار ٿيڻ کان بچائي وٺندو ھئو. . . .

پنھنجو ننڍپڻ ياد ڪري، آئون اڪثر حيران ٿي ويندو آھيان.

آئون ياد ايندڙ لقائن ۽ واقعن کان وڌيڪ، پنھنجين انھن يادگيرين مٿان حيران ٿيندو آھيان، جيڪي منھنجي سمجهه ۽ شعور واري عمر کان به اڳ واريون آھن.

جيئن ڄمي ھن دنيا ۾ اچڻ وقت ئي مون، پنجاهه سٺ عورتن جي وچ ۾ ويٺل پنھنجي ماءُ کي سڃاڻي ورتو ھئو. مون سڃاڻي ورتو ھئو ته انھن ماين منجھان منھنجي ماءُ  ڪھڙي آھي.

امان کي اڇي تر سان ڇِيٽ جو ڳاڙھو وڳو پاتل ھئو. گهاٽا گھنڊيدار وارَ، نيري رنگ جي وھاڻي مٿان جھڙوڪ وڇايا پيا ھئس. سندس ڀر ۾ ويٺل ماين منجهان ھڪڙي کيس پکو پئه جھليو ۽ ٻين کيس منھنجي ڄمڻ جون مبارڪون پئه ڏنيون. تڏھن ڪمري جي اڌ کليل دروازي منجهان اڇي رنگ جو ھڪ ڪتو اندر داخل ٿيو ھئو، جنھن کي ھڪ اڌڙوٽ مائي، زور سان ڪتو ڪوٺي  واپس ورائي ڇڏيو ھئو.

 چڱي ڀلي وڏي ٿيڻ کان پوءِ جڏھن مون پنھنجي انهي يادگيريءَ جو ذڪر امان سان ڪيو ته ھوءَ ڏاڍو کلي ھئي.

چيو ھئائين ته:

حيدر!

تون به صفا ڪو زور آھين.

جنھن وقت جون تون ڳالهيون ڪرين ويٺو، ان وقت دائي تنھنجو ناڙو به ڪونه وڍيو ھو. توکي ته اڃا تنجيو به ڪونه ھيوسين. تو ته اڃا اکيون به ڪونه کوليون ھيون!

اھو ڪيئن ممڪن آھي ته ڪنھن ٻار کي پنھنجي ڄمڻ کان فورن بعد جون ڳالهيون ياد ھجن!

امان منھنجيون اھي ۽ انھن جھڙيون ٻيون ڳالهيون ٻڌي پريشان ٿي ويئي ھئي. ھوءَ سوچڻ لڳي ھئي ته ڪٿي مون مٿان پاڇو ته ناھي پيل. ٿوري دير خاموش رھڻ کان پوءِ امان پڇيو ھئو ته:

ڀلا ٻڌاءِ!

توکي پڪ ڪڏھن ٿي ھئي ته آئون ئي تنھنجي ماءُ  آھيان. . .

”ٻين جي ٻانھَن ۾ منھنجا ڪچڙا ھڏ ڏکندا ھئا، ۽ تنھنجي کڻڻ سان مون کي ننڊ ايندي ھئي، ننڊ ايندي ئي مون کي لڳندو ھئو ته تون ئي منھنجي ماءُ  آھين.

تنھنجي پگهر جي مھڪ منھنجي ننڍڙي جسم ۾ زندگي بنجي ڊوڙڻ لڳندي ھئي، ۽ آئون سمجهي ويندو ھوس ته، تون ئي منھنجي ماءُ  آھين.

تو ڪيترا ئي ڀيرا ڊوڙون پائي، مون کي ڪِرڻ کان بچايو ھئو. تڏھن ھر ڀيري مون کي پڪ ٿي ھئي ته، تون ئي منھنجي ماءُ  آھين.

۽ جڏھن تون پنھنجا اڌ اُگهيل لڙڪ اتي جو اتي ڇڏي، منھنجا ڳوڙھا اکين وٽان کڻي وٺندي ھئينءَ  تڏھن مون کي پڪ ٿي ويندي ھئي ته تون ئي منھنجي ماءُ  آھين.“

مون وراڻيو ھئو!

مون امان کي پنھنجي، ان کان به پراڻي، ھڪ ٻي يادگيري ٻڌائي. مون کيس ٻڌايو ته آئون اڃا تنھنجي پيٽ ۾ ئي ھوس، منھنجي دل به پوري ڪانه ٺھي ھئي ۽ جگر به اڃا اڌ ھئو، جو تون الائي ڪھڙيءَ ڳالهه تان رني ھُئينءَ، سڄو ڏينھن رُني ھئينءَ.  تنھنجي اوڇنگارن سان منھنجو اڌ ٺھيل بت پورو لڏي ويو ھو.

تنھنجي سڏڪن مون کي بيقرار ڪري ڇڏيو ھئو.

منھنجي بند اکين منجهان ٻه ٽي لڙڪ ڳڙي ٻاھر آيا ھئا.

امان! تڏھن ته منھنجي اکين مٿان پنبڙيون به ڪونه ڦٽيون ھيون. جڏھن آئون پھريون ڀيرو رُنو ھوس!

خوف وچان مون پيٽ ۾ چُرڻ پُرڻ به ڇڏي ڏنو ھو. جنھن ڳالهه توکي پريشان ڪري ڇڏيو ھئو، ۽ تو پنھنجا سڏڪا جهلي، مون کي پھريون ڀيرو ڪِرڻ کان جهلي ورتو ھئو!

منھنجيون ڳالھيون ٻڌي، امان خاموش ٿي ويئي ھئي.

ڪافي دير تائين ھوءَ منھنجي اڳيان پٿر ٿيو ويٺي رھي.

ھوءَ ڪجھه سوچي رھي ھئي.

امان کي يڪو خاموش ڏسي مون کانئس پڇيو:

امان! ٻڌاءِ  نه۔۔۔۔۔۔۔۔

تون سڄو ڏينھن ڇو رُني ھئين!

امان ڪجهه ڪونه ڪڇيو ھئو. ھوءَ خاموش ويٺي رھي ھئي.

امان کي ساندهه خاموش ڏسي، آئون سندس ھنجهھ ۾ مٿو رکي سمهي رھيو ھوس، ڪرونڊڙو ٿي، ويڙھجي سيڙھجي، بلڪل ائين، جيئن ڪو اڌ ٺھيل ٻار ماءُ جي پيٽ ۾ ستل ھوندو آھي!

 ھڪ پاسي مون کي ننڊ اچي رھي ھئي ۽ ٻئي پاسي امان جا سڏڪا جاڳي رھيا ھئا!

امان پڄاڻان، گهڻن سالن کان پوءِ، ساڻس ڪيل پنھنجي ان ڪچھريءَ جو ذڪر، مون پنھنجي وڏي ڀيڻ سان به ڪيو.

مون کانئنس پڇيو ته :

امان ڪڏھن سڄو ڏينھن به رُني ھئي ڇا!

اديءَ وراڻيو ته:

ھا!

جڏھن بابا ٻي شادي پئه ڪئي ۽ تون کيس پنجون مھينو پيٽ ھُئين. . . . . . . . . !