هر Self-Portrait ۾ هوءَ رڳو پنھنجو چھرو نه ٺاهيندي هئي؛ هوءَ حادثن ۾ پنھنجي وڃايل وجود کي ٻيھر ترتيب ڏيندي هئي… (ڄڻ هوءَ پنھنجو خالق پاڻ بڻجي ويئي هئي) ڪٿي هوءَ زخمي هئي، ڪٿي اڌوري، ڪٿي مضبوط، ڪٿي اُداس، ڪٿي رنگن، گلن ۽ جانورن جي وچ ۾ بيٺل… پر هر تصوير ۾ هوءَ پنھنجي جسم کان اڳتي نڪري، پنھنجي هڪ اهڙي مُڪمل صورت تخليق ڪندي هئي، جيڪا حقيقت کيس ڪڏهن نه ڏئي سگهي هئي.
فريدا ڪاهلو اُها عورت هئي، جنھن درد مان مُصوري ڪئي. هُن رڳو زندگي نه گُذاري پر پنھنجي هر زخم کي هڪ شاهڪار ۾ بدلائي ڇڏيو.
هي تصويرون رڳو فريدا ڪاهلو جون تصويرون ناهن؛ اُهي ان ڳالهه جو ثبوت آهن ته ٽٽل جسم اندر به هڪ بي خوفُ رُوحُ جيئرو رهي سگهي ٿو.
هن کي ڏسو:

وارن ۾ گُل، آڱرين ۾ مُنڊيون، چھري تي هٿ، حُسن ۽ اُداسي ڄڻ هڪ ئي ساھَ ۾ گڏ هجن…

بستري تي پنھنجي ننڍڙي ڪُتي سان ليٽي پئي آهي، جسم ساٿ ڏيڻ کان انڪار ڪري ٿو پر هُوءَ پوءِ به تخليق ڪندي رهي ٿي…

گُلن سان سينگاريل ڀِت اڳيان ٻانھون ٻَڌي ڪئميرا ڏانھن اهڙي سڌي نظر سان ڏسي ٿي، ڄڻ کيس اڳ ئي خبر هجي ته تاريخ کيس وسارڻ واري ناهي…

دريءَ ڀرسان سندس پروفائيل، مٿي تي تاج وانگر ٻَڌل ٻه چوٽيون، اکيون بند، ڄڻ هوءَ ڪو اهڙو آواز ٻُڌي رهي هجي جيڪو اسان مان ٻيا ٻُڌي نه ٿا سگهن…

ڪئنواس اڳيان ويٺل، هٿ ۾ برش، ان درد جي باوجود مُصوري ڪري رهي آهي، جيڪو ڪڏهن سندس وجود کان جدا نه ٿيو…

هٿ ۾ پستول، بي پرواھ، بي خوف ۽ ناقابلِ شڪست…
هُن سڀ ڪُجهه رنگن ۾ اوتي ڇڏيو.
۽ ائين ڪندي هن دنيا کي هڪ نھايت طاقتور سبق سيکاريو:
توهان ٽُڪرن ۾ ورهائجي سگهو ٿا پر پوءِ به هڪ شاهڪار ٿي سگهو ٿا.
بلڪل… فريدا ڪاهلو لاءِ مصوري رڳو آرٽ نه هئي؛ اها پنھنجي وجود کي ٻيھر حاصل ڪرڻ جو عمل هئي…
جيڪو جسم حادثن ۾ اڌورو ٿي ويو هو، تنھن کي هُن رنگن سان مڪمل ڪيو؛ جيڪي حصا وقت ۽ حادثي کان وڇڙي ويا هئا، تن کي هن ڪينواس تي ٻيھر جوڙيو ۽ گڏ ڪيو ۽ هر Self-Portrait ۾ فريدا پاڻ کي اهو ئي چئي رهي هئي:
“جيڪو جسم مون کان زندگي کسي سگهي ٿي، اهو منھنجو وجود نه ٿو ٿي سگهي.”
هن پنھنجن زخمن کي لڪائڻ بدران انھن کي جماليات بڻايو، پنھنجي درد کي تصوير بڻايو ۽ پنھنجي اڻپوري جسم ۾ هڪ مڪمل فنڪار کي جنم ڏنو. ان ڪري ئي فريدا ڪاهلو جا Self-Portraits پاڻ کي ڏسڻ کان وڌيڪ پاڻ کي ٻيھر ٺاهڻ ۽ نئين سر ترتيب ڏيڻ جون تصويرون آهن…

هن 1940ع ۾ اها تصوير ٺاهي، جيڪا بعد ۾ نيلاميءَ ۾ ڪنھن عورت جي ٺاهيل سڀ کان مھانگن فن پارن مان هڪ بڻجي وئي، اها پينٽنگ 54.7 ملين ڊالرن ۾ وڪرو ٿي هئي.
1984 ۾ ميڪسيڪو حڪومت فريدا ڪاهلو جي فنپارن کي قومي ثقافتي ورثو قرار ڏنو ۽ اُنھن کي ملڪ کان ٻاهر موڪلڻ تي پابندي لڳائي.
1990 ۾ فريدا جي پينٽنگ Diego and I پھريون اهڙو فن پارو بڻجي وئي، جيڪو ڪنھن لاطيني آمريڪي فنڪار جو هجي ۽ هڪ ملين آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ قيمت ۾ وڪامي.
2001 ۾ فريدا ڪاهلو آمريڪي پوسٽل اسٽيمپ تي نظر ايندڙ پھرين هسپانڪ عورت بڻي…
1958 ۾ لا ڪاسا ازول کي فريدا ڪاهلو ميوزيم ۾ تبديل ڪيو ويو، جيڪو اڄ ميڪسيڪو سٽي جي مشھور ترين عجائب گهرن مان هڪ آهي.
2002 ۾ فريدا ڪاهلو جي زندگيءَ تي هڪ فلم Frida رليز ٿي، جنھن ۾ سلما ھائيڪ
اداڪاري ڪئي ۽ جولي ٽيمور هدايتڪار هئي. ڇا ته منفرد فلم ٺاهي وئي آهي بلڪل فريده جي زندگيءَ جھڙي ۽ سلما هائيڪ جي اداڪاري به ڪمال آهي. فلم کي بھترين ميڪ اپ ۽ بھترين موسيقيءَ جا ٻه آسڪر ايوارڊ مليا.
اها حقيقت آهي ته فريده پنھنجي شديد درد کي پنھنجي فن ۾ بدلائي ڇڏيو هو. ڪُجهه ماڻهو درد کان بچڻ لاءِ پاڻ کي پردن ۾ لڪائيندا آهن، ۽ ڪجهه ماڻهو درد کي ايترو ويجهو آڻيندا آهن جو نيٺ اهو سندن فن بڻجي ويندو آهي.
فريدا ڪاهلو انھن ئي ماڻهن مان هڪ هئي. هُن زندگيءَ کان رڳو زخم نه ورتا، هُن انھن زخمن کي رنگ ڏنا، انداز ڏنا، چھرا ڏنا، ڪھاڻيون ڏنيون.
هن جي وارن ۾ گُل هئا پر انھن گلن جي پاڙن ۾ درد هو… آڱرين ۾ لاتعداد مُنڊيون هيون، پر هٿن ۾ جسم جي تڪليف جو وزن به هو.
چھري تي هٿُ رکيل هو ڄڻ دنيا کان ڪجهه لڪائڻ چاهيندي ھجي، پر سندس اکيون سڀ ڪجهه ٻڌائي رهيون هيون.
هوءَ بستري تي به مصوري ڪندي رهي.
جڏهن جسم بيھڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو، تڏهن به سندس روح برش کي هٿ مان ڇڏڻ لاءِ تيار نه ٿيو.
هن پنھنجون جاڙيون ڀرون نه لڪايون،
پنھنجو پلستر نه لڪايو،
پنھنجي اڪيلائي نه لڪائي،
پنھنجو عشق، پنھنجي معذوري، پنھنجو ٽٽڻ، پنھنجو عورت هجڻ، ڪجھ به نه لڪايو…
شايد ان ڪري فريدا ڪاهلو جي تصوير ڏسندي اسان کي رڳو هڪ عورت نظر نه ٿي اچي، پر اسان کي هڪ اهڙو وجود نظر اچي ٿو جيڪو پنھنجي جسم جي قيد مان به پنھنجي روح کي آزاد رکڻ ڄاڻي ٿو.
هوءَ ڄڻ چئي رهي هجي:
“مون کي مڪمل ٿيڻ جي ضرورت ناهي، مان پنھنجي وجود جي ٿيل ٽڪرن سميت به مڪمل آهيان.”
۽ شايد فن جي سڀ کان خوبصورت تعريف به اها ئي آهي ته پنھنجي اندر جي زخمن کي ايتري ايمانداريءَ سان دنيا اڳيان رکجي، جو ٻيا ماڻهو انھن ۾ پنھنجا زخم سڃاڻي وٺن…
فريدا ڪاهلو پنھنجي درد کي لڪايو نه، پر هُن ان کي ڪينواس تي چِٽيو ۽ پوءِ دنيا ڏٺو ته ٽُٽل جسم به شاهڪار ٿي سگهي ٿو ۽ زخمي روح به تاريخ لکي سگهي ٿو.
ڪڏهن ڪڏهن زندگي اسان کي ٽوڙي ٿي ته جيئن اسان پاڻ کي نئين صورت ۾ تخليق ڪري سگهون ۽ فريدا ڪاهلو جي اصل خوبصورتي به اها ئي هئي ته هُوءَ پنھنجي درد جي تصوير نه هئي، هُوءَ پنھنجي درد مان پيدا ٿيل فن هئي.
فريدا ڪاهلو پنھنجي پاڻ جون پينٽنگز Self-Portraits وڏي تعداد ۾ ٺاهيون ۽ اهي ئي سندس فن جي سڀ کان مشھور سڃاڻپ بڻجي ويون.
هوءَ پنھنجي چھري ۽ جسم کي رڳو ظاهر جي تصوير طور نه ٺاهيندي هئي، پر هر Self-Portrait ۾ پنھنجي زندگيءَ جي ڪا ڪيفيت، درد، محبت، ڏک، سڃاڻپ يا اندروني احساس به شامل ڪندي هئي.
مثال طور:
Self-Portrait with Thorn Necklace and Hummingbird. پاڻ کي ڪنڊن جي هار، پکين ۽ فطرت سان گڏ ڏيکارڻ
هِن پينٽنگ ۾ سندس ڇاتيءَ تي هڪ مئل همنگ برڊ لٽڪي رهيو آهي.
ميڪسيڪو ۾ همنگ برڊ کي محبت ۾ خوش قسمتيءَ جي تعويذ طور پاتو ويندو هو، پر سندس همنگ برڊ مُئل آهي ۽ پوءِ به هوءَ ان کي ڳچيءَ ۾ پائي ٿي. هُن اها تصوير نڪولس موري لاءِ ٺاهي هئي؛ اهو فوٽوگرافر، جيڪو ڏهن سالن تائين ساڻس محبت ڪندو رهيو هو ۽ هاڻي اهو رشتو به ختم ٿي چڪو هو.
Self-Portrait as a Tehuana
پاڻ کي روايتي ميڪسيڪن لباس ۾
پيش ڪرڻ.
Self-Portrait with Monkeys
پاڻ سان گڏ ڀولڙن کي ڏيکارڻ.
اهي ڀولڙا جيڪي ڊياگو کيس ڏنا هئا، جنھن جو هٿ ڄڻ ڪنڊن واري هار کي ڇڪي ان کي وڌيڪ ڪَسي رهيو آهي.
The Two Fridas
هڪ ئي فريم ۾ فريدا جا ٻه روپ؛ سندس اندروني ۽ جذباتي ورهاست جي علامتي تصوير آهن.
خاص ڳالهه اها آهي ته فريدا پنھنجي زندگيءَ ۾ 55 جي لڳ ڀڳ Self-Portraits ٺاهيا، جيڪي سندس ڪُل فن جو وڏو حصو آهن.
فريدا ڪاهلو پنھنجي چھري کي ڪينواس بڻايو. سندس ڪھاڻيءَ جو سڀ کان وڏو راز اهو ناهي ته هن ايترا Self-Portraits ڇو ٺاهيا؟؟؟
اصل سوال اهو آهي ته هوءَ هر ڀيري پنھنجو پاڻ کي ٻيھر ڇو ٺاهيندي رهي؟؟؟
شايد ان ڪري جو زندگيءَ هن کان جسم جو ڪجهه حصو کسي ورتو هو، پر هوءَ زندگيءَ کي پنھنجي وجود تي حق ڏيڻ لاءِ تيار نه هئي.
هُن برش کنيو ۽ زندگيءَ کي چيو:
“تون منھنجو جسم تبديل ڪري سگهين ٿي،
منھنجو چھرو زخمي ڪري سگهين ٿي،
منھنجي هلڻ جي آزادي کسي سگهين ٿي،
پر منھنجو وجود تنھنجي ملڪيت ناهي.”
۽ پوءِ هوءَ هر ڪينواس تي پاڻ کي ٻيھر جنم ڏيندي رهي، ٻيھر پنھنجي تڪميل ڪندي رهي.
اها فريدا، جيڪا دنيا جي ڏنل جسم کان پنھنجي تخليق ڪيل وجود کي وڌيڪ سچو سمجهندي هئي.
شايد ان ڪري فريدا جي Self-Portrait کي ڏسڻ جو صحيح طريقو اهو ناهي ته اسان پڇون:
“فريدا ڪھڙي نظر اچي ٿي؟”
بلڪ اسان کي پڇڻ گهرجي:
“فريدا پاڻ کي ڪھڙي صورت ۾ ڏسڻ چاهي ٿي؟”
۽ هتي اچي فريدا ڪاهلو جي فن جو سڀ کان وڏو جادو شروع ٿئي ٿو…
هوءَ تصوير ۾ پاڻ کي ڏسي نه رهي هئي؛
هوءَ تصوير ۾ پاڻ کي تخليق ڪري رهي هئي.
حادثي کان پوءِ فريدا کي زندگيءَ هڪ اهڙو جسم ڏنو، جنھن ۾ هوءَ قيد هئي؛
پر هن مصوريءَ وسيلي پنھنجي لاءِ هڪ اهڙي آزاد دنيا ٺاهي جتي جسم جا سڀ قانون ختم ٿي ويندا هئا ۽ فريدا جو سڀ کان وڏو Self-Portrait ڪو هڪ ڪينواس نه هو سڄي فريدا ڪاهلو ئي سندس آخري Self-Portrait هئي.
هن پاڻ کي رنگن سان ٺاهيو،
درد سان گَهڙيو،
محبت سان ٽوڙيو،
اڪيلائيءَ سان ٻيھر جوڙيو،
۽ آخر ۾ اهڙي فريدا بڻجي سامھون آئي، جنھن کي دنيا هاڻي ٽٽل جسم جي نالي سان نه پر آرٽ جي نالي سان سڃاڻي ٿي.
هُن جي زندگيءَ جو سڀ کان وڏو شاهڪار ڪا هڪ تصوير نه هئي، پر شاهڪار هوءَ پاڻ هئي، جنھن پنھنجي ٽٽل جسم کي پنھنجي آخري سچائي ٿيڻ نه ڏنو ۽ “پنھنجو خالق پاڻ ٿيڻ” جو مطلب به اهو ئي آهي ته جڏهن زندگي اوهان کي پنھنجي مرضيءَ جي شڪل ڏيڻ لڳي، تڏهن اوهان برش کڻو ۽ پنھنجي لاءِ پاڻ هڪ نئين شڪل تخليق ڪريو. ڇو ته ڪڏهن ڪڏهن انسان کي خدا کان نئين زندگي گهُرڻ بدران پنھنجي اندر ئي اهو فنڪار پيدا ڪرڻو پوندو آهي، جيڪو کيس ٻيھر تخليق ڪري.
فريدا ڪاهلو شايد انھيءَ ڪري اڄ به زنده آهي. ڇو ته هن پنھنجي تصوير نه ٺاهي، هُن پنھنجي وجود کي ئي هڪ تصوير بڻائي ڇڏيو هو.!!

سوچيو! اوهان فلم ڏسي رهيا آهيو ۽ مِينھَن جون ڦُڙيون اسڪرين ٽپي اوهان جي مٿان وسڻ لڳن… ڄڻ سڄو آسمان اوهان جي مٿان جُهڙ ڦُڙ لايو بيٺو هجي.
اوهان جي پسند جا ڪردار فلم جي اندر نه پر اوهان جي ڀرسان کان گذرڻ لڳن، ايترا ويجها جو اوهان کي سندن قدمن جي آهٽ پنھنجي دل جي ڌڙڪڻ سان گڏ ٻڌڻ ۾ اچي.
اوهان جو پسنديده راڳي اوهان جي سامھون بيھي، ديپڪ راڳ ڳائي رهيو هجي ۽ توهان جي آس پاس رکيل ڏيئا هڪدم ٻري پَون.
مٿي آسمان تي ڪو پکي اُڏامي ته اُن جو پاڇو اوهان جي مٿي مٿان پوي ۽ ان جو کنڀُ اُڏامي اچي توهان جي جهوليءَ ۾ ڪري.
هوليءَ جو منظر فلم ۾ هجي، پر ان جا رنگ توهان جي مٿان هارجي اوهان کي رنگين بڻائي ڇڏين.
ڪو هوائي جھاز منظر م اڏامندو اچي، اوهان جي مٿان گذري ۽ ان جو آواز توڙي زوردار هوا اوهان کي اڏائڻ لڳي. فلم جي منظر ۾ سمنڊ ۾ تيز طوفان پيو اچي ۽ اهو طوفان اسڪرين ٽپي توهان جي پيرن ۽ ڪپڙن کي ڀڄائي وڃي.
منظر ۾ ڪمان منجهان نڪتل زوزاٽ ڪندڙ تير عين اوهان جي سر مٿان گذري وڃي ۽ اوهان خوف ۾ ڪنڌ جُهڪائي ڇڏيو، ته متان اسان کي لڳي.
بم ته فلم جي منظر ۾ ڌماڪي سان ڦاٽي ٿو، پر ان جو دونھون ۽ بارود جي بُوءِ اوهان کي پنھنجي چوڌاري حقيقت ۾ محسوس ٿئي.
اوچتو اوهان پاڻ کي ڪنھن گهاٽي جهنگ جي وچ ۾ بيٺل محسوس ڪريو، چوڌاري وڻ، جهنگلي جانور، پکي، پنن جي سٓر سٓر ۽ ڪنھن اڻ ڏٺل جانور جي پيرن جي هلڪي آهٽ… ۽ اوچتو هڪ شينھن گجگوڙ ڪندو بلڪل اوهان جي ڀر منجهان گذري وڃي.
فلم جي منظر م ڪا تيز رفتار ڪار کاٻڙ ساٻڙ رستي تان گذري رهي هجي، پر ان رستي جا جهاڪا اوهان کي ڪرسيءَ منجهان محسوس ٿين ۽ ڪار پاسي تي مُڙي ته اوهان جي سيٽ به مُڙي وڃي.
برفباري جو منظر هجي ته نه رڳو فلم ۾ پر اوهان جي مٿان به سِنوفال ٿيندي رهي ۽ اوهان جا ڪپڙا ۽ وارٓ برف ۾ ڍڪجي وڃن.
منظر ۾ وسيع ريگستان هجي، پر گرم هوا جا تيز جُهوٽا اوهان جي چھري کي ساڙي رهيا هجن ۽ وارِي توهان جي چھري تي پئجي رهي هجي.
باھ ته فلم جي منظر ۾ ٻري رهي ھجي، پر ان جي تپش اوهان کي پنھنجي جسم ۾ محسوس ٿي رهي ھجي.
منظر ۾ ڪو آبشار پھاڙ تان هيٺ ڪري رهيو آهي، پر پاڻيءَ جون بوندون اوهان کي ڀِڄائي رهيون آهن.
فلم جي منظر ۾ ڪو زلزلو هلي رهيو آهي، پر ان زلزلي جا جهٽڪا توهان محسوس ڪري رهيا آهيو ۽ توهان جي ڪرسي مسلسل ڌُڏي رهي آهي. ڪا تيز رفتار ٽرين منظر منجهان نڪري تيزيءَ سان اوهان جي ڀرسان گذري وڃي ۽ اوهان کان ڇرڪ نڪري وڃي…. ٽرين جي رفتار اوهان جا ڪپڙا ۽ وار اڏائي رهي هجي…… ته اهائي آهي 4DX ٽيڪنالاجي، جنھن ۾ اوهان رڳو فلم ڏسي نه رهيا آهيو پر پاڻ فلم ۾ داخل ٿي چڪا آهيو.
ويجهي مستقبل ۾ شايد سوال اهو نه هوندو ته “اوهان فلم ڪھڙي ڏسي رهيا آهيو؟” پر سوال اهو هوندو ته “اوهان ان فلم جي اندر ڪٿي موجود آهيو؟” يعني هاڻي ڄڻ فلم رڳو ڏسڻ وارو منظر نه رهندي، پر اوهان کي پنھنجي اندر موجودگيءَ جو احساس ڏياريندي. جنھن ڪري ايئن چئي سگهجي ٿو ته ٽيڪنالاجي جڏهن تخيل سان ڳنڍجي ٿي، تڏهن فلم هڪ فڪشن نه پر جيئري جاڳندي حقيقت بڻجڻ لڳي ٿي.

اها 4DX ٽيڪنالاجي آهي ڇا؟
2009 ۾ ڏکڻ ڪوريا جي هڪ سئنيماٽو ڪمپني نالي “CJ 4DPLEX” فلم ڏسندڙن لاءِ هڪ اهڙي ٽيڪنالاجي متعارف ڪرائي، جنھن ۾ اسڪرين رڳو سامھون نه پر چئني پاسي ۽ مٿان توڙي هيٺان به لڳل آهن. ان ۾ مختلف ٽيڪنالاجيز آهن. ڪن ۾ هيٺان يا مٿان اسڪرين ناهن، بس پاسن کان آهن.

سئنيما هال جي ٽيڪنالاجيڪل ارينجمينٽ:
1.سيٽون:- فل 4DX ٽيڪنالاجي تحت سئنيما ۾ خاص قسم جون سيٽون نصب ٿيل آهن، جيڪي فلم جي منظر سان هم آهنگ ٿي حرڪت ڪن ٿيون ۽ منظر جي مناسبت سان جسماني اثر پيدا ڪن ٿيون. سيٽون اڳتي پوئتي، ساڄي کاٻي ۽ هيٺ مٿي چرپر ڪن ٿيون.
2.هوا:- تيز رفتاري، اڏامڻ يا طوفان جي منظرن ۾ اوهان ڏانھن هوا اڇلائي ويندي آهي. منظر جي حساب سان اها هوا گرم توڙي ٿڌي به ٿي سگهي ٿي.
3. پاڻي:- برسات، آبشار يا پاڻيءَ وارن ٻين منظرن ۾ اوهان ڏانھن بوندن جي صورت ۾ پاڻيءَ جو اسپري ڪيو ويندو آهي.
4.برفباري:- برفاني طوفان، گليشيئر يا ٻين برفباري جي منظرن دوران اوهان ڏانھن Fog يا گج جو اسپري ڪيو ويندو آهي.
5.دونھون/ ڌُنڌُ:- جنگي منظرن ۾ هال ۾ تيز دونھون ڇڏيو ويندو آهي ۽ صبح يا ڪوهيڙي جي منظرن ۾ هلڪو ڌُنڌ پيدا ڪيو ويندو آهي.
6.روشني:- وِڄ يا ڌماڪن جي منظرن جي مناسبت سان تيز ۽ چمڪدار روشني پيدا ڪئي ويندي آهي.
7.جهٽڪا:- زلزلن، ڌماڪن، حادثن يا فائرنگ جي منظرن ۾ تيز آوازن جي مناسبت سان سيٽن کي جهٽڪا يا لوڏا ڏياريا ويندا آهن ۽ زمين ڌُڏڻ جو ماحول پيدا ڪيو ويندو آهي.
8.خوشبو/بوءِ:- باغيچن يا گلن جي منظرن جي مناسبت سان خوشبو ۽ ڌماڪن يا گولين جي منظرن جي مناسبت سان بارود جي بوءِ ڦھلائي ويندي آهي.
9.باھ:- فلم ۾ باھ جي منظرن دوران هال ۾ گرمائش ۽ تپش محسوس ڪرائي ويندي آهي.
مٿين کان سواءِ به منظرن جي مطابقت موجب مختلف جسماني اثر پيدا ڪرڻ لاءِ ٽيڪنالاجي جو استعمال ڪيو ويندو آهي.

مونکي ياد آهي، ڪجھ سال اڳ آئون پنھنجن ٻارن سان گڏ ڪراچيءَ جي ڪنھن سئنيما ۾ فلم ڏسڻ ويئي هيس. سئنيما جو نالو هاڻي يادگيريءَ جي ڪنھن بند دروازي پويان لڪي ويو آهي، فلم جو نالو به ذهن جي پردي تان ميسارجي ويو آهي، پر فلم ڏسڻ جو اهو عجيب تجربو اڃا تائين دل ۾ محفوظ آهي.
شايد اها 4DX ٽيڪنالاجي ئي هئي، شايد ان جھڙي ڪا ٻي دنيا هئي، پڪ سان نه ٿي چئي سگهان، پر ايترو ضرور ياد آهي ته اها فلم رڳو پردي تي نه هلي رهي هئي ڄڻ اسان جي چوڌاري هڪ ٻي ئي دنيا جنم وٺي رهي هئي. منظر بدلجندا هئا ته محسوس ٿيندو هو ڄڻ اسين به انھن منظرن جو حصو آهيون. هوا، حرڪت ۽ آواز سان گڏ سئنيما جي ڪرسي به ڄڻ ڪھاڻيءَ سان ساھ کڻي ۽ لُڏي رهي هئي ۽ رکي رکي پاڻيءَ جو ڦوهارو اسان جو چھرو ڀڄائي رهيو هو…

بيشڪ هي دور سائنسي ايجادن ۽ دريافتن سان گڏ فلمي دنيا ۾ پڻ ٽيڪنالاجي جي انقلاب جو دور آهي. ان ۾ اڃا ڪھڙا تجربا ٿيڻا آهن، اهو ته ايندڙ وقت ٻڌائيندو، پر هن وقت تائين 4DX ٽيڪنالاجي جو استعمال اسان کي حيرت ۾ وجهندڙ ۽ وائڙو ڪندڙ آهي.

شايد 4DX جو اصل ڪمال اسڪرينن، حرڪت ڪندڙ سيٽن، پاڻيءَ جي ڦوهارن، هوا، روشني، خوشبو يا ڌُنڌ ۾ ناهي… اصل ڪمال ته ان لمحي ۾ آهي، جڏهن انسان ڪجهه پلن لاءِ پنھنجي اصل دنيا وساري، هڪ اهڙي دنيا ۾ داخل ٿي وڃي ٿو، جيڪا حقيقت ۾ موجود نه هوندي آهي، پر ان جا احساس بلڪل حقيقي هوندا آهن، ۽ اسان تي هڪ حيران ڪندڙ دنيا جو دروازو کُلي ويندو آهي…

عظيم نسل Great Gen. (Great Generation) (1901-1927)
هن نسل کي عظيم نسل ان ڪري سڏيو ويندو آهي، جو هي دور سماجي، سياسي توڙي صنعتي طور انقلابن ۽ تبديلين جو دور هو. ان ئي دور کي علم ادب ۽ ڪتابن جو دور به سڏيو وڃي ٿو. پھرين مھاڀاري ويڙھ جي شروعات جتي انساني جانين کي هاڃو رسايو، اتي ان جي خاتمي عالمي ۽ جاگرافيائي طور نين سرحدن ۽ لاڳاپن کي جنم ڏنو. سوويت يونين جي قيام دنيا ۾ مظلوم قومن جي جيئاپي ۽ نئين سياسي صف بنديءَ جو بنياد وڌو. جتي جنگين ۽ انقلابن، غربت، وسيلن جي ڪمي، جديد نوآبادياتي نظام جھڙن مسئلن کي پيدا ڪيو، اتي وطن دوستي، فرض شناسي، نظم ضبط، صلاحيت جي فروغ، بچت جي عادت ۽ اجتماعي ذميداري جھڙا رجحان پيدا ڪيا. اهڙين عظيم تبديلين ۽ انقلابن هڪ عظيم دور کي پيدا ڪيو ۽ هڪ زبردست نسل کي جنم ڏنو.

خاموش نسل Silent Gen. (Silent Generation) (1928-1945)
ٻي مھاڀاري ويڙھ واري زماني ۾ پيدا ٿيندڙ نسل عالمي افراتفري، جنگي خوف، سياسي ۽ معاشي عدم استحڪام، غير يقين مستقبل ۽ انسانن جي موت جا ڀيانڪ اثر کڻي پيدا ٿيو. ايٽم بمن جي موتمار اثرن ۽ جنگي تباهڪارين جي ڪري وٽس مستقبل بابت مايوسيءَ واري ڪيفيت هئي.
هُو اهڙين حالتن ۾ ڪا اڳڪٿي نه پئي ڪري سگهيو ۽ وائڙو، بتال ۽ ذهني دٻاءَ جو شڪار رهڻ لڳو، تنھن ڪري ئي کيس “خاموش نسل” سڏيو ويو. جيئن ته هر اوندھ کان پوءِ هڪ سوجهرو هوندو آهي، تنھن ڪري هن نسل اميد کي مضبوطيءَ سان پڪڙي شديد محنت ڪئي، سياسي ۽ معاشي نظام جي تعمير ۾ لڳي ويو ۽ پنھنجي وڃايل عظمت کي حاصل ڪرڻ لاءِ شديد محنت ۾ جُنبي ويو ۽ اڻپورن خوابن کي ساڀيان ڏيڻ لاءِ خاموشي سان ترقي ۽ تعمير جي رستي تي ڊوڙڻ لڳو.

ٻارن ۾ غير معمولي اضافي وارو نسل Baby Boomers Generation (1946-1964)
ٻي مھاڀاري ويڙھ ۾ ضايع ٿيندڙ انساني جانين جي ڪري جنگ جي سڌي لپيٽ ۾ ايندڙ ملڪن ۾ خاص طور ۽ سڄيءَ دنيا ۾ عام طور مردن جي شديد کوٽ ٿي پئي. جنگ جي خاتمي کان پوءِ ملڪن کي نئين سر تعمير ڪرڻو هو، پر افرادي قوت خاص ڪري مردن جي شديد اڻاٺ جي ڪري ترقي ۽ تعمير ۾ رُخنو پئجي ويو. عورتون اڪيلي سر سڀ ڪم انجام نه پئي ڏئي سگهيون. يورپ جي اڪثريتي ملڪن توڙي ايشيا جي ڪجهه ملڪن ۾ باقي بچيل جنسي طور صحتمند جوڙن کي خاص مراعتون ڏنيون ويون ته اهي وڌ ۾ وڌ ٻار پيدا ڪن. جرمني، پولينڊ ۽ ڪجهه ٻين يورپي ملڪن ۾ باقاعده سرڪاري سرپرستي ۾ جنسي توقعات قائم ڪرڻ جا ادارا کوليا ويا. اهڙن اپائن جي ڪري هن دور ۾ ٻارڙن جي پيدائش ۾ غير معمولي اضافو ٿيو، تنھن ڪري ئي هن دور ۾ پيدا ٿيندڙ نسل کي Baby Boomers Generation سڏيو ويو.
هن نسل تعمير ۽ ترقي لاءِ وڏي محنت، همت ۽ جفاڪشي جو مظاهرو ڪري، دنيا کي سماجي ۽ معاشي استحڪام بخشيو ۽ صنعتي، سائنسي ۽ طبي ترقيءَ جو هڪ شاندار دور شروع ٿيو. ٽرانزسٽر ريڊيو، ٽيليويزن، پوليو ۽ ارڙي جون ويڪسين، سِلھ جو علاج توڙي ٻيون ايجادون ٿيون. خلائي سفر جي شروعات به هن ئي دور ۾ ٿي.
خلا ۾ پھريون ماڻهو ۽ پھريون هٿرادو گرھ به هن ئي دور ۾ موڪليا ويا. شھري حقن جون باقاعده تحريڪون ۽ سرد جنگ به هن ئي دور جي پيداوار هئا.

ايڪس نسل Gen.X (Generation X) (1965-1980)
هي نسل سڀ کان پيچيده ۽ پنھنجي سوچ ۾ سڀ کان وڌيڪ خودمختيار رهيو آهي. ترقي پسندي، روشن خيالي ۽ عقليت پسنديءَ کي هن ئي نسل سڀ کان وڌيڪ اپنايو. هن نسل وٽ حقيقت پسند ۽ تشڪيڪ پسند ٻئي رويا رهيا. هن کي روايت ۽ جديديت جي پل به سمجهيو ويندو آهي. هن کي “X” جو نالو ان ڪري ڏنو ويو جو X کي سبتو، ابتو، پاسيرو ڪھڙي به زاويي کان لکبو، پوءِ به X ئي رهندو. هن نسل سڀ کان وڌيڪ مٽاسٽا وارو دور ڏٺو. هن گاسليٽ جي بتيءَ کان بلب تائين ۽ ڪاغذي خط کان برقي خط تائين ٻئي دور هڪ ئي وقت تجربي ُ۾ آندا. فونو گراف، آڊيو ڪيسيٽون، ويڊيو ڪيسيٽ، سيڊيز، ڊي وي ڊي توڙي يُو ايس بي سڀ شيون پنھنجي تجربي ۾ آنديون. ٽائيپ رائٽر، سائيڪلو پرنٽ، ڪمپيوٽر ڪِي بورڊ تائين توڙي واڪي ٽاڪي، لينڊ لائين فون کان سمارٽ فون تائين سڀ استمال ۾ آندا. ڪتابن سان عشق، فلمن جو جنون، موسيقي سان رغبت، هيءُ نسل نظرياتي ۽ بحث مباحثي جو ذوق رکندڙ هو گڏوگڏ چالاڪ، پنھنجن مفادن کي اهميت ڏيندڙ ۽ پنھنجي مقصد کي اوليت ڏيندڙ به هو. عورتن ۾ ملازمت جو رجحان باقاعده وڌيو ۽ گڏيل ڪٽنبي نظام ٽٽڻ لڳو. چون ٿا ته جوڙن ۾ طلاقن جو لاڙو به هن ئي دور ۾ وڌيو. ٻارن جو والدين تي انحصار گهٽ ٿيو ۽ پاڻ تي ڀاڙڻ جو لاڙو وڌيو. پارٽ ٽائيم جاب هن دور جو تحفو هو. سرد جنگ جو خاتمو به هن ئي نسل ڪيو، جيڪو اڳتي هلي سوويت يونين جي ٽٽڻ جو سبب بڻيو، عالمگيريت جو رستو به هن ئي نسل وٽان نڪتو. هن نسل جو سڀ کان وڏو ڪارنامو هو، چنڊ جي مٿاڇري تي پنھنجو پھريون قدم رکي، ڌرتيءَ کان ٻاهر ڪنھن ٻئي گرھ کي فتح ڪرڻ.

هزار سالا يا واءِ نسل Gen.Y (Millennial /Y Generation) (1981-1996)
توڙي جو هيءُ نسل صديءَ جي مٽجڻ کان اڳ ئي پيدا ٿي چڪو هو، پوءِ به هن کي هزار سالا (Millennial) ان ڪري ڪوٺيو ٿو وڃي جو هن هوش حواس ۽ سانڀر سان صديءَ کي مٽجندي ڏٺو. هن کي انگريزيءَ جي X اکر کان پوءِ جي سيريز طور “Y” نسل سڏيو وڃي ٿو. هيءُ نسل ان دور م پيدا ٿيو، جڏهن دنيا ۾ سائنسي، ٽيڪنالاجي، سياسي، عالمي ۽ سماجي طور تڪڙيون تبديليون ٿي رهيون هيون. سرد جنگ جي خاتمي کان پوءِ سوويت يونين جو ٽٽڻ، عالمگيريت ۾ تڪڙي واڌ، سمارٽ فون ۽ ليپ ٽاپ تائين تڪڙي رسائي، انٽرنيٽ جو باقاعده استعمال، ڊجيٽل ٽيڪنالاجي جو عام واهپو، اعلي’ تعليم ۽ پيشي وراڻي مھارت، مختلف قومن ۽ ثقافتن سان تڪڙا رابطا ۽ مثبت لاڳاپا، غير نصابي سرگرمين خاص ڪري راندين ۾ ماھرانہ صلاحيت جو استعمال، آن لائن تعليم ۽ ڊجيٽل ڪتب خانه، ڊجيٽل ڪارٽون ۽ ڊجيٽل ويڊيو گيمز وغيره. هن نسل ڪافي مشڪلاتون به ڏٺيون، جن ۾ ملازمت ۾ غير يقيني، ذاتي رهائش جو بحران، فرد توڙي ڪمپنين تي قرضن جو دٻاءُ، پيشہ ورانه مقابلي بازي ۾ رهجي وڃڻ، ٽيڪنالاجي جي استعمال جي ڪري جسماني سرگرميءَ جو متاثر ٿيڻ، تڪڙي ترقيءَ جي ڊوڙ جا منفي اثر وغيره. هن نسل ۾ اميد ۽ مايوسي توڙي يقين ۽ خوف گڏ گڏ هلڻ لڳا.

زِي نسل Gen.Z (Generation Z) (1997-2012)
هن نسل کي عام طور Gen.Z سڏيو ويندو آهي، هي نالو ايڪس، واءِ الفابيٽ سيريز جي آخري اکر Z سان منسوب آهي. هن نسل جا ٻيا به لاڳاپيل ۽ غير مقبول نالا آهن جن م Zoomers, IGeneration and Digital Natives شامل آهن. هي اهو نسل آهي جنھن باقاعده ڊجيٽل دنيا ۾ اک کولي. تنھن ڪري هن جي زندگيءَ جو سڄو انحصار به ان تي ئي آهي. فيس بوڪ، يُوٽيوب، واٽس ايپ،انسٽاگرام، ٽڪ ٽاڪ، سنيپ چيٽ ۽ ٻيا سماجي رابطا هن نسل ۾ رتُ وانگر شامل آهن. سوشل ميڊيا هن نسل جو طاقتور هٿيار آهي، جنھن کان سواءِ ڄڻ هي نسل معذور آهي. هي پنھنجو پاڻ کان وڌيڪ سوشل ميڊيا تي يقين رکي ٿو. ڇا سچ آهي؟ ڇا ڪوڙ آهي؟ ڇا صحيح آهي؟ ڇا غلط آهي؟ ان جي ڇنڊڇاڻ ڪرڻ بدران پنھنجي ذهن، پنھنجي پسند ۽ پنھنجي مقصد سان ملندڙ هر ڳالهه تي تڪڙو يقين ڪري ٿو ۽ وري سندس ڪا ڳالهه غلط ثابت ٿيڻ تي وٽس ڪو پڇتاءُ به ڪونهي… سوشل ميڊيا جي غلط استعمال جي ڪري هن نسل ۾ سائيبر ڪرائيم، مالياتي ۽ اخلاقي فراڊ، پوسٽ ڪيل مواد جي چوري ۽ ذاتي معلومات جي تحفظ جو خوف رهي ٿو. هن نسل کي معلومات تائين ترت ۽ درست رسائي جي ڪري تحقيق ۽ تشريح ڪرڻ ۾ سولائي ٿي آهي ۽ موسمياتي تبديلي، آفتن جي ترت آگاهي ملي ٿي ۽ ملڪي توڙي عالمي واقعن بابت باخبر به رهي ٿو، هيءُ نسل تفريح کي گهڻو وقت ڏئي ٿو ميمز، شارٽ ويڊيوز، مزاحيه اسٽيٽس ۽ آن لائن گيمنگ تي گهڻو وقت وڃائي ٿو.
هن نسل جو دور ٽيڪنالاجي ۽ ڊجيٽل ترقي جي انقلاب وارو دور آهي. تڪڙا ۽ مضبوط برقي لاڳاپا، بااعتماد برقي رابطا، ناڻي جي برقي مٽاسٽا واري ترت رسائي، مصنوعي ذهانت جو عظيم انقلاب، ويڊيو ڪالز، بااعتماد برقي بينڪنگ سسٽم وغيره شامل آهن. هي نسل روزگار جي سلسلي ۾ ڪنھن اداري ڏانھن واجهائڻ ۽ ان جو انتظار ڪرڻ بدران مھارت وسيلي گهر ويٺي آن لائن روزگار حاصل ڪري رھيو آھي. هن نسل لاءِ ڪافي مشڪلاتون به آهن جن ۾ ملازمت لاءِ سخت مقابلي بازي، آسائشن حاصل ڪرڻ لاءِ ناڻي جي کوٽ، مھانگائيءَ جي ڪري مالي تنگي، اسڪرين جي گهڻي واهپي جي ڪري جسماني ۽ ذهني مرضن ۾ واڌ، آن لائن هراسمينٽ، ڊجيٽل انحصار سبب يادداشت جو فقدان، سائيبر بلنگ ۽ اي چالان سسٽم، ڪمزور مواصلاتي سسٽم سبب برقي رابطن ۽ مالي مٽا سٽا ۾ رخنو وغيره.
جنريشن زي ٽيڪنالاجيءَ جي لحاظ کان ڄاڻ رکندڙ، عالمي شعور وارو، ابلاغ جي ڏسڻي ذريعن کي پسند ڪندڙ ۽ تيزيءَ سان ٿيندڙ تبديلين سان پاڻ کي هم آهنگ ڪرڻ وارو نسل آهي، جيڪو سوشل ميڊيا، مصنوعي ذهانت ۽ مسلسل ڊجيٽل رابطن واري دنيا ۾ ڄائو ۽ وڌيو ويجهيو آهي…

الفا نسل Gen.Alpha (Generation Alpha) (2012-2024)
نالن جي هيءَ سيريز يوناني الفابيٽ جي پھرئين اکر “الفا” کان شروع ٿئي ٿي. هن نسل جا والدين جين واءِ ۽ جين زي آهن. هيءُ نسل مڪمل طور مصنوعي ذهانت جي دور ۾ پيدا ٿيندڙ نسل آهي، تنھن ڪري هن کي AI Generation ۽ 5G به سڏيو ويندو آهي. هي مڪمل طور جديد ٽيڪنالاجي سان ليس نسل آهي، جنھن روبوٽائيزڊ اي آءِ جي جهوليءَ ۾ پرورش حاصل ڪئي ۽ هي نسل اڳتي هلي جيڪي سائنس ۽ ٽيڪنالاجي جا معجزا ڪندو، اهي اسان جي سمجهه کان مٿي آهن. هي نسل آلات کي هٿ سان هلائڻ بدران هر قسم جو ڪم ڇھاءَ (click) سان ڪري ٿو. ان کان به اڳتي وڌي ڪنھن به ڪم لاءِ آوازي احڪام به ڏئي ٿو ۽ اي آءِ جي ذريعي اداڪارن، هدايتڪارن، موسيقارن توڙي سموري اسٽاف جو خرچ بچائي طويل فلمون، گانا، ڊاڪيومينٽريز ۽ اشتھار به رڳو هڪ ڪمپيوٽر جي مدد سان پاڻ ئي ٺاهي سگهي ٿو.
ايئن به ناهي ته الفا نسل ايڊوانس ٽيڪنالاجي جي ڪري هميشه خوش رهندو، پر ان کي آلات جي استعمال جي منفي اثرن ۽ خطرن توڙي ماحولياتي آفتن سان به منھن ڏيڻو پوندو. مثال طور ماحولياتي طور وڌندڙ گرمي پد، ڀيانڪ موسمياتي تبديليون، آلودگي ۽ غير صحتمند آبھوا، هاڃيڪار ڪيميائي مادا، مادي جيوت لاءِ خطرا، نقصانڪار کاڌا وغيره. ٻئي پاسي وري آلات جي استعمال طور اسڪرين جي گهڻي استعمال ڪري دماغي ۽ نفسياتي بيماريون، سوشل ميڊيا جي اثرن جو ذهني دٻاءُ، جسماني سرگرمي جي ڪمي سبب جسماني ڪمزوريون، آلات تي ڀاڙڻ جي ڪري يادداشت ۾ شديد ڪمي ۽ ويسر جي عادت، آن لائن رازداري چورائجڻ جا خدشا، سائبر ڪرائيم ۽ آن لائن هراسمينٽ جو خطرو، مالياتي خساري جو خوف، ڊجيٽل آلات جي علت، درست معلومات ۽ غلط معلومات ۾ فرق ڪرڻ جو فقدان وغيره جھڙا مسئلا پيش ايندا.
الفا جو آئندو روزگار لاءِ نه ته نوان شعبا ايجاد ڪندو، جيڪي اسان ٻڌا به نه هوندا. مثال طور مصنوعي ذهانت جو خود ٽيڪنالاجي طور اڀري اچڻ، روبوٽ ٽيڪنالوجي، ليونر ٽيڪ، مارسولاجي، ڪوانٽم اينرجي وغيره.
مجموعي طور جنريشن الفا هڪ انتھائي ڊجيٽل، مصنوعي ذهانت کان واقف ۽ عالمي سطح تي ڳنڍيل نسل آهي، جيڪو سمارٽ فونن، مصنوعي ذهانت، خودڪاري (آٽوميشن)، موسمياتي تبديليءَ جي خدشن ۽ جديد ٽيڪنالاجيءَ سان جڙيل تيزيءَ سان بدلجندڙ دنيا ۾ پالنا حاصل ڪري رهيو آهي.

بيٽا نسل Gen.Beta (Generation Beta) (2025-…….)
“بيٽا” يوناني اکرن جي سيريز جو ٻيو نمبر اکر آھي ۽ اهوئي هن نسل جو نالو به آھي. بيٽا نسل 2025 کان پيدا ٿيو آهي، جيڪو هينئر ٿورو ٿورو پنڌ ڪري يا بانبڙا پائي رهيو آهي. هونئن ته هن جي آخري حد جو ڪو تعين نٿو ڪري سگهجي، پر اڳڪٿي طور هن کي 2039 تائين شمار ڪيو ٿو وڃي. هيءُ نسل اهڙي دور ۾ ڄمي رهيو آهي، جيڪو اسان جي اندازي کان به گهڻو ايڊوانس هوندو. هو مشينن ۽ آلات جي وچ ۾ ڄمي پيو ۽ انهن کي ڄاڻڻ جو هنر سندس رت ۾ شامل آهي. هي پتڪڙا ٻارڙا سمارٽ فونن ۽ ڪمپيوٽر جا ايترا عادي ٿي چڪا آهن جو روئندڙ اڳيان فون رکو ته روئڻ بند ٿا ڪري ڇڏين ۽ اسڪرين تي آڱريون هڻي بي سمجهي م به اسڪرولنگ پيا ڪندا. هن نسل لاءِ وقت کان اڳ پڪ سان نٿو چئي سگهجي، پر اها ويجهي حقيقت آهي ته وٽن خودڪار گاڏيون ۽ خودڪار گهر هوندا، در پاڻ ئي کلندا، بلب پاڻ ئي ٻرندا، ڪرسي پاڻ وٽن سُري ايندي. هي ناقابل علاج بيمارين جو علاج ڳولي وٺندا، هر عضوي جي مصنوعي پيوندڪاري ٿيندي، جنھن ڪري سراسري طور وڏي ڄمار ماڻيندا. جينياتي ٽيڪنالاجي جي ڪري پنھنجي مرضيءَ جي شڪل ۽ عادتن وارا ٻار ڄڻيندا. سندن دوست عام ڇوڪرا گهٽ پر مصنوعي ذهانت وارا خودڪار انساني شڪل جا روبوٽ هوندا. روبوٽن سان سندن تعلق گهر جي ڀاتين ۽ مائٽن جھڙو هوندو. هر ڪم مصنوعي ذهانت جي ڪري پوري وقت تي ٿي ويندو، جنھن ڪري سندن ٽائيم تي انحصار ختم ٿي ويندو. سندن ڪٓرائين ۾ واچن بدران روبوٽ ۽ آلات جا ريموٽ هوندا. ماهر چون ٿا ته بيٽا نسل الگورٿم نسل هوندو، جيڪو هو سوچيندو، اهو ٿي ويندو يعني آلات سندن سوچ ۽ دلچسپي سمجهي ويندا.
بيٽا نسل کي ٽيڪنالاجي ۽ آلات جي ڪري اهي ئي مشڪلاتون، دماغي ۽ نفسياتي مسئلا رهندا جيڪي الفا نسل وٽ رهيا. ان کان سواءِ جيڪي اضافي دشواريون پيش اينديون، انھن ۾ شديد موسمي ۽ ماحولياتي حالتون، پاڻيءَ جي کوٽ، توانائي جي شديد ضرورت، جسماني سرگرمي جو فقدان، سماجي تنھائي ۽ اڪيلائپ، رشتن کان ويڳاڻپ وغيره شامل آهن.
مجموعي طور جنريشن بيٽا کي اهڙو نسل سمجهيو وڃي ٿو، جيڪو اهڙي دنيا ۾ پيدا ٿيندو، جتي مصنوعي ذهانت روزمره زندگيءَ جو بنيادي حصو هوندي. انھن جو ٻالڪپڻ AI، روبوٽڪس، حياتياتي ٽيڪنالاجي، جديد ڊجيٽل تجربن ۽ موسمياتي تبديليءَ جھڙن عنصرن کان متاثر ٿيندو.
اڄ اسان پٿر جي دور کان مصنوعي ذهانت جي دور تائين پھچي ويا آهيون. اسان مشينن کي سوچڻ سيکاري ڇڏيو، روبوٽن کي هلڻ، ڪمپيوٽرن کي لکڻ ۽ مصنوعي ذهانت کي اسان جي سوالن جا جواب ڏيڻ سيکاري ڇڏيو، پر ڇا اسان اڃا تائين پاڻ کي محبت ڪرڻ، محسوس ڪرڻ، معاف ڪرڻ ۽ هڪ ٻئي جو درد سمجهڻ سيکاري سگهيا آهيون؟
شايد ايندڙ نسل وٽ اهڙيون مشينون هجن، جيڪي سندس چھري مان اُداسي پڙهي وٺن، سندس آواز مان خوف سڃاڻي وٺن ۽ سندس خواهش پوري ٿيڻ کان اڳ ئي سمجهي وڃن، پر جيڪڏهن ان نسل وٽ ڪنھن انسان جو هٿ پڪڙڻ لاءِ وقت نه هوندو ته پوءِ اها سموري ترقي آخر ڪھڙي ڪم جي؟
نسل بدلجندا رهندا، نالا بدلجندا رهندا، ٽيڪنالاجيون بدلجنديون رهنديون، دنيا هر نئين نسل سان وڌيڪ تيز ٿيندي رهندي پر انسان جي اصل ارتقا شايد ان ڏينھن ٿيندي، جڏهن هو پنھنجي هٿ ۾ موجود سموري طاقت باوجود ٻئي انسان کي نقصان نه پھچائڻ جو شعور حاصل ڪندو…

هڪ اهڙي ئي فوٽو جرنلسٽ ۽ ان جي هڪ Pulitzer Prize ماڻيندڙ تصوير جو واقعو تاريخ جو حصو تڏهن بڻيو هو، جڏھن هُن
“The Vulture and the Little Girl”
جي عنوان سان هڪ تصوير دنيا آڏو آندي هئي، جنھن منجهان صاف ظاهر پئي ٿيو ته هڪ ڳِجھ، بُک ۽ موت جي ڪناري تي پھتل هڪ ننڍڙي ٻارڙيءَ جي مرڻ جو انتظار ڪري رهي آهي ته جيئن کيس پنھنجو شڪار بڻائي سگهي ۽ ٻي ڳِجھ…!!!
هيءَ تصوير ڏکڻ آفريڪا جي فوٽو جرنلسٽ Kevin Carter سوڊان ۾ پيل ڏڪار دوران 1993 ۾ ورتي هئي.
هيءَ تصوير دنيا ۾ ايتري مشھور ٿي جو ڪارٽر کي ان تي Pulitzer Prize ڏنو ويو… جڏهن هو اهڙو وڏو اعزاز ملڻ جون خوشيون ملهائي رهيو هو، جڏهن دنيا جا ميڊيا چينلز سندس سڀ کان بھترين تصوير جو ذڪر ڪري رهيا هئا ۽ سندس شھرت عروج تي هئي، ان دوران ئي هڪ انٽرويو ۾ ڪنھن کانئس پڇيو:
“تصوير ته اوهان بيحد وقتائي ورتي، پر اهو ٻڌايو ته ان ٻارڙيءَ جو پوءِ ڇا ٿيو؟”
اهو سوال ٻُڌي ڪارٽر ڪجهه گهڙيون خاموش ٿي ويو، پوءِ چيائين:
“مون کي پنھنجي اڏام (Flight) پڪڙڻي هئي ۽ مونکي دير ٿي رهي هئي.”
سندس اهو جواب ٻڌي سوال ڪندڙ وراڻيو:
“اُن ڏينھن اُتي هڪ نه پر ٻه ڳِجهون موجود هيون، هڪ اُها جيڪا ٻارڙيءَ جي مرڻ جو انتظار ڪري رهي هئي ۽ ٻي اُها، جنھن جي هٿ ۾ ڪئميرا هئي.”
دنيا ايئن محسوس ڪيو.

چيو وڃي ٿو ته اهو واقعو ڪارٽر جي ذهن تي ايترو گھرو اثر ڇڏي ويو جو هو سخت ڊپريشن ۾ هليو ويو ۽ آخرڪار 1994 ۾ هن خودڪشي ڪري ڇڏي. ڇو ته ان تصوير کان پوءِ هڪ اخلاقي سوال ڪارٽر جو سدائين پيڇو ڪندو رهيو ته:
“تو دنيا کي ڏيکارڻ لاءِ هڪ بھترين تصوير ته ڪڍي، پر ڇا تو ان ٻار جي زندگي بچائڻ لاءِ سندس مدد ڪئي؟”

ان ڪري ڪنھن به ڪم ۾ سڀ کان پھرين انسانيت کي ترجيح ڏيڻ گهرجي. جيڪڏهن ڪيون ڪارٽر ان وقت، ان بُک ۾ نٻل ٻارڙيءَ کي گڏيل قومن جي خوراڪ مرڪز (Feeding Centre) تائين پھچائي ڇڏي ها، جتي اها پاڻ به پھچڻ جي ڪوشش ڪري رهي هئي ته شايد هوءَ اڄ به زندھ هجي ها.
فوٽو جرنلزم رڳو تصويرون ڪڍڻ جو نالو ناهي بلڪ اهو تاريخ جي نبض تي هٿ رکڻ جو فن آهي، مدد ڪرڻ جو سڏُ آهي. هڪ سٺو فوٽو جرنلسٽ پنھنجي لينس ذريعي اهڙا لمحا محفوظ ڪندو آهي جيڪي وقت جي وهڪري ۾ زندھ رهندا آهن…
اڄ به جڏهن ماڻهو ڪنھن حادثي يا تڪليف ڏيندڙ منظر کي ڏسن ٿا ته سڀ کان پھرين سندن هٿ موبائل فون ڏانھن وڃي ٿو. هو زخمين لاءِ ايمبولينس گهرائڻ بدران سندن تصويرون يا وڊيوز ٺاهڻ ۾ لڳي وڃن ٿا ته جيئن اهي فيس بڪ، واٽس ايپ ۽ ٻين سماجي ذريعن تي شيئر ڪري داد حاصل ڪري سگهن ۽ پنھنجي ايڪٽوزم منجهان گد گد ٿين…..
سوشل ميڊيا جي سيلاب کان پوءِ ايئن لڳي ٿو ڄڻ سماج مان آهستي آهستي انساني احساس ۽ همدردي ختم ٿيندي پئي وڃي ۽ سوشل ميڊيا جي گهمسان ۾ اسان اڻاسي ٿيندا پيا وڃون.
اسان کي اهو سمجهڻ گهرجي ته هر ماڻهو جنھن جي تصوير ورتي وڃي ٿي، اهو صرف هڪ “فريم” نه پر مدد جو منتظر انسان آهي…
سچي صحافت جو مقصد انسان جي تڪليف کي واپار بڻائڻ ناهي بلڪ ان تڪليف کي دنيا آڏو آڻي ان جو ازالو ڪرائڻ آهي… هڪ ذميوار فوٽو جرنلسٽ اهو ڄاڻي ٿو ته ڪڏهن تصوير ڪڍڻي آهي ۽ ڪڏهن ڪئميرا هيٺ رکي زخمي جو هٿ پڪڙڻو آهي. اها سمجهه ئي کيس ٻين کان ممتاز بڻائي ٿي.
ڪئميرا اکين کي منظر ڏيکاري سگهي ٿي، پر دل کي انسانيت سيکارڻ هر فوٽوگرافر ۽ فوٽو جرنلسٽ جي پھرين ذميواري هجڻ گهرجي. بھترين تصوير اها ناهي جيڪا سڀ کان وڌيڪ ڏٺي وڃي پر اها آهي جنھن جي پويان انسانيت، ذميواري ۽ ضمير به زنده هجي…
اڄ جي جديد دنيا ۾ اهو منظر روز جو معمول بڻجي ويو آهي. روڊ تي حادثو ٿئي، ڪو ماڻھو رتُ ۾ وهنجي رهيو هجي، ڪا عورت دانھن ڪري رهي هجي يا ڪو ٻار مدد لاءِ سڏي رهيو هجي ته ڪيترن ماڻهن جا هٿ زخميءَ ڏانھن نه پر موبائل ڏانھن وڌن ٿا. ايمبولينس يا پوليس کي فون ڪرڻ بدران ڪئميرا آن ڪئي وڃي ٿي، مدد ڪرڻ بدران وڊيو رڪارڊ ڪئي وڃي ٿي ۽ انسان جي درد کي Content بڻائي سوشل ميڊيا تي اپلوڊ ڪيو وڃي ٿو پوءِ لائيڪس، شيئرز ۽ ويورز جي انگن ۾ انسانيت جو آواز گُم ٿي وڃي ٿو.
اچو! ته ڪئميرا کان اڳ پنھنجو هٿ اڳتي وڌايون، گُم ٿيندڙ انسانيت جو آواز ٻيھر جيئاريون. تصويرون ته پوءِ به ورتيون وينديون، پر هڪ بچايل زندگيءَ جي قيمت ڪنھن به تصوير کان وڌيڪ هوندي آهي. ڇو ته انسان هجڻ ئي سڀ کان قيمتي وٿ ۽ سڀ کان وڏي انسانيت آهي.!

سيمون دي بووار جو هيءُ جملو ته “عورت پيدا ناهي ٿيندي، ٺاهي ويندي آهي” دراصل سندس مشھور ڪتاب The Second Sex جي بنيادي فڪري سِٽ آهي، جنھن ۾ هوءَ عورت جي سماجي حيثيت کي فطرت نه پر سماج جي ٺاهيل نظام جو نتيجو قرار ڏئي ٿي.
هن جو مطلب اهو آهي ته عورت جو عورت هجڻ صرف حياتياتي پيدائش تائين محدود ناهي، پر ان کي سماج، ثقافت، تعليم، مذهب، روايت ۽ طاقت جا نظام گڏجي هڪ مخصوص ڪردار ۾ جوڙيندا آهن. ڇوڪريءَ کي ننڍپڻ کان ئي اهو سيکاريو ويندو آهي ته هوءَ ڪيئن ڳالهائي، ڪيئن ويھي، ڪيئن گُهمي، ڇا سوچي ۽ ڪھڙيءَ حد تائين سوچي؟ هڪ حد کان وڌيڪ اها نه ٿي سوچي سگهي، نه ئي معاشري جي ڪٿيل اصولن کان ٻاهر هوءَ جيي سگهي ٿي ۽ اهڙيءَ ريت هڪ ترتيب ڏنل عورت وجود ۾ اچي ٿي.
سن 1949ع ۾ پيرس جي هڪ ايڪيتاليھ ورهين جي فلسفي ۽ ليکڪا سيمون دي بووار پنھنجو مشھور ڪتاب “The second sex” (ٻي جنس) شايع ڪيو.
هيءُ ڪتاب رڳو هڪ علمي تصنيف نه هو بلڪ صدين کان قائم هڪ سماجي ۽ فڪري نظام خلاف داخل ڪيل هڪ مضبوط ايف آءِ آر هئي… لڳ ڀڳ هزار صفحن تي پکڙيل هن ڪتاب جا ٻه جلد هئا، جيڪي هڪ سال کان وڌيڪ عرصي جي پڙهائي، مشاهدي، تحقيق، سوالن ۽ گھري فڪري جاکوڙ جو نتيجو هئا.
سيمون کي چڱيءَ طرح خبر هئي ته هوءَ جن خيالن کي للڪارڻ وڃي رهي آهي، انھن جون پاڙون صدين ۾ کُتل آهن. هُن کي اندازو هو ته سندس هر دليل کي پَرکيو ويندو، هر جُملي تي اعتراض اُٿاريو ويندو ۽ هر خيال کي رد ڪرڻ لاءِ نوان نوان جواز گهڙيا ويندا.
ڪتاب شايع ٿيڻ کان پوءِ ڄڻ ته يورپ جي فڪري دنيا ۾ زلزلو اچي ويو. پھرين ئي هفتي هزارين ڪاپيون وڪرو ٿي ويون. ويٽيڪن ان تي پابندي لڳائي ڇڏي، ڪيترائي دوست ناراض ٿي پيا، مذهبي ۽ قدامت پسند حلقن هن کي بي ادب، تلخ ۽ اخلاقي حدون اورانگهيندڙ قرار ڏنو. پيرس جي ڪيفيز، ادبي محفلن ۽ علمي حلقن ۾ سالن تائين هن ڪتاب ۽ ان جي ليکڪا بابت بحث هلندا رهيا.
پر ايتري وڏي ڪتاب جي سڄي بحث جو مرڪز آخرڪار هڪ ئي جملي ۾ سمايل هو ته:
“عورت پيدا نه ٿيندي آهي، پر ٺاهي ويندي آهي.”
هيءُ جُملو ٻڌڻ ۾ سادو لڳي سگهي ٿو، پر ان جي اندر هڪ وڏي فڪري انقلاب جي چڻنگ لڪل آهي. سيمون جو چوڻ هو ته جنھن شيءِ کي اسين “عورت هجڻ” جو نالو ڏيون ٿا، اها ڪا فطري ۽ اڳواٽ طئي ٿيل حقيقت ناهي اها هڪ مسلسل سماجي عمل جو نتيجو آهي.
هڪ ڇوڪري جڏهن هن دنيا ۾ قدم رکي ٿي ته کيس خبر نه هوندي آهي ته “عورت” هجڻ جو مطلب ڇا آهي. هوءَ آهستي آهستي اهو سڀ ڪجهه سکندي آهي. پنھنجن رانديڪن مان، پنھنجي لباس مان، پنھنجي ماحول مان، انھن لفظن مان جيڪي سندس تعريف ۾ چيا ويندا آهن. خاص طور تي تڏهن جڏهن هوءَ خاموش رهي يا فرمانبرداري ڏيکاري. انھن گهرن ۽ ڪمرن مان، جتي سندس مستقبل بابت فيصلا ته ٿيندا آهن، پر سندس راءِ نه پُڇي ويندي آهي. انھن ڪھاڻين مان، جيڪي کيس ٻڌائينديون آهن ته سندس زندگيءَ جو مقصد ڇا هجڻ گهرجي ۽ انھن خاموشين مان جيڪي تڏهن ڇانئجي وينديون آهن، جڏهن هوءَ اهڙي خواهش ظاهر ڪري جنھن جي کيس اجازت نه هجي.
ائين آهستي آهستي سندس چوڌاري هڪ اهڙو جھان اڏجي ويندو آهي، جنھن جون حدون ۽ دائرا اڳواٽ طئي ٿيل هوندا آهن. جڏهن هوءَ بالغ ٿئي ٿي ته گهڻو ڪري سندس آزاديءَ جون سرحدون اڳ ۾ ئي مقرر ٿي چڪيون هونديون آهن. پھرين سندس پَر ڪَٽيا ويندا آهن ۽ پوءِ کيس اُڏامڻ نه ڄاڻڻ جو ڏوھ ڏنو ويندو آهي.
هن سڄي عمل جي سڀ کان پيچيده ڳالهه اها آهي ته هڪ وقت کان پوءِ هوءَ پاڻ به سُڃاڻي نه ٿي سگهي ته ڪھڙي خواهش سندس پنھنجي آهي ۽ ڪھڙو خيال کيس ننڍپڻ کان سيکاريو ويو هو.؟ ڇو ته اهي سڀ پابنديون کيس زنجيرن جي صورت ۾ نه مليون هونديون آهن؛ اهي ته محبتن، تربيتن، تھذيبن، سليقن ۽ رواجن جي ويس ۾ ان مٿان مڙهيون وينديون آهن. اهي روزمره جي زندگيءَ جو اهڙو حصو بڻجي وينديون آهن جو انھن تي سوال ڪرڻ به ڏکيو لڳندو آهي.
جنھن عمر ۾ کيس اهو ٻڌائڻ گهرجي ها ته هوءَ به هڪ مڪمل انسان آهي ۽ کيس به چونڊ جو حق حاصل آهي، ان عمر ۾ کيس رڳو اهو سيکاريو ويندو آهي ته کيس ڪھڙي واٽ تي هلڻو آهي ۽ ڪھڙي تي ناهي هلڻو.
سيمون هن صورتحال کي هڪ اخلاقي خودفريبي قرار ڏنو. سندس خيال ۾ ماڻهو گهڻو ڪري انھن ڪردارن اندر رهڻ قبول ڪري وٺندا آهن جيڪي سماج سندن لاءِ مقرر ڪري ڇڏيا هوندا آهن، پر سيمون عورتن کي هن صورتحال جو ذميوار ناهي سمجهيو. هوءَ چوي ٿي ته هي قيد ايتري مھارت سان تيار ڪيو ويو آهي جو ڪيترن قيدين کي پنھنجون ديوارون ۽ زنجيرون به نظر نٿيون اچن ۽ شايد سندس فڪر جي سڀ کان اميد ڀري ڳالهه به اها ئي آهي ته جيڪڏهن هي سڄو ڍانچو انسانن ٺاهيو آهي ته ان کي تبديل به انسان ئي ڪري سگهن ٿا. جيڪڏهن عورت هن صورت ۾ پيدا نه ٿي آهي ته پوءِ هوءَ هميشه لاءِ ان جي قيدي به نه رهندي. جنھن عمل کيس هڪ مخصوص دائري ۾ آڻي بيھاريو آهي، اهوئي عمل کيس وري رڳو عورت نه پر هڪ مڪمل انسان طور به ڏسي سگهي ٿو.
اهو سفر آسان ناهي. اهو نسلن، ثقافتن ۽ سماجن مان گذرندڙ هڪ ڊگهو سفر آهي پر ناممڪن به ناهي.
سيمون دي بووار جي هن فڪر جو مرڪزي نُڪتو اهو آهي ته جيڪڏهن عورت جي سڃاڻپ سماج ٺاهي ٿو ته پوءِ ان کي بدلائي به سگهجي ٿو يعني عورت ڪنھن به فطري قيد ۾ بند ناهي پر تاريخي ۽ سماجي حالتن جو نتيجو آهي ۽ اهي حالتون تبديل ٿي سگهن ٿيون.
هيءُ جملو ئي دراصل آزاديءَ جو اعلان به آهي ۽ سوال به آهي. جيڪڏهن عورت ٺاهي وڃي ٿي ته پوءِ ان کي ٻيھر نئين سر آزاد، برابر ۽ خودمختيار ڇو نه ٿو ٺاهي سگهجي؟

اچو ته ان ڳالھ تي روشني وجهون.

1. عورت کي “ٻيو” (The Other) بڻايو ويو آهي. سيمون چوي ٿي ته تاريخ ۾ مرد کي “اصل” ۽ “معيار” سمجهيو ويو، جڏهن ته عورت کي “ٻيو” يا ثانوي حيثيت ڏني وئي. يعني مرد کي انسان سمجهيو ويو ۽ عورت کي عورت…
2. فطرت کان وڌيڪ سماج جو اثر: هوءَ دليل ڏئي ٿي ته حياتياتي فرق ضرور موجود آهن، پر اهي ايترا ناهن جو عورت ۽ مرد جي سماجي حيثيت جو تعين ڪن. گهڻو ڪجهه سماج، روايتن ۽ تربيت جو نتيجو آهي.
3. آزادي انسان جي بنيادي ضرورت آهي، سيمون جي نظر ۾ عورت جو اصل مسئلو اهو آهي ته کيس پنھنجي زندگيءَ جا فيصلا ڪرڻ جي مڪمل آزادي نه ڏني ويندي آهي. آزادي کان سواءِ انسان پنھنجي مڪمل صلاحيتن تائين نه ٿو پھچي سگهي.
4. معاشي خودمختياري:
   هوءَ عورت جي معاشي آزاديءَ کي تمام اهم سمجهي ٿي. سندس خيال ۾ معاشي انحصار اڪثر ٻين قسمن جي غلاميءَ کي به جنم ڏئي ٿو.
5. محبت ۽ برابري:
   سيمون محبت جي خلاف نه هئي پر اهڙيءَ محبت جي حامي هئي جنھن ۾ ٻنھي ڌرين جي آزادي ۽ انفراديت محفوظ رهي.

سيمون دي بووار جي خيال موجب عورت ۽ مرد جي وچ ۾ موجود گهڻا فرق فطرت کان وڌيڪ سماج جي ٺاهيل ڍانچي جو نتيجو آهن. سندس چوڻ آهي ته عورت کي ڄمڻ سان ئي ڪنھن مخصوص ڪردار لاءِ مقرر نه ڪيو ويندو آهي، پر سماجي قدر، روايتون ۽ تربيت آهستي آهستي کيس هڪ اهڙي دائري ۾ قيد ڪري ڇڏينديون آهن، جتي سندس سڃاڻپ ۽ صلاحيتن جو تعين ٻيا ماڻھو ڪندا آهن.
هوءَ عورت جي جسم بابت به اهم سوال اُٿاري ٿي. سندس نظر ۾ عورت جي جسماني وجود خاص ڪري ماءُ ٿيڻ جي صلاحيت کي اهڙي نموني استعمال ڪيو ويو آهي جو ان کي سندس سماجي حيثيت ۽ ذميوارين سان ڳنڍي کيس محدود دائري ۾ رکيو ويو نتيجي طور عورت جو جسم سندس آزاديءَ جو ذريعو بڻجڻ بدران ڪيترن ئي صورتن ۾ ڪنٽرول ۽ استحصال جو وسيلو بڻيو.
سيمون دي بووار پدرشاهي نظام تي به سخت تنقيد ڪري ٿي. هن نظام ۾ مرد کي مرڪزي حيثيت حاصل هوندي آهي، جڏهن ته عورت کان فرمانبرداري، قرباني ۽ خدمت جي اميد رکي ويندي آهي. اهڙي سماجي ترتيب عورت کي پنھنجي انفرادي وجود کان پري ڪري، کيس ٻين جي خواهشن ۽ فيصلن جي تابع بڻائي ڇڏي ٿي.
انھيءَ صورتحال جي مقابلي ۾ سيمون دي بووار عورت کي پنھنجي وجود جي سڃاڻپ، آزادي ۽ خودمختياريءَ ڏانھن سڏي ٿي. سندس خيال آهي ته عورت کي پنھنجي زندگيءَ بابت فيصلا ڪرڻ جو حق پاڻ وٽ رکڻ گهرجي ۽ پنھنجي قسمت جو رُخ پاڻ طئي ڪرڻ گهرجي. ڇو ته حقيقي آزادي تڏهن ممڪن ٿيندي، جڏهن عورت پاڻ کي ڪنھن جي تابع نه پر هڪ مڪمل ۽ خودمختيار انسان طور قبول ڪندي.

سيمون دي بووار جو چوڻ هو ته عورت رڳو حياتياتي حقيقت نه پر هڪ سماجي تشڪيل به آهي. ڇوڪري جڏهن جنم وٺي ٿي ته هوءَ رڳو هڪ انسان هوندي آهي پر پوءِ خاندان، روايتون، مذهب، ثقافت ۽ سماج گڏجي سندس لاءِ ڪردار لکن ٿا. سيمون جو اصل سوال اهو هو ته جيڪڏهن سماج عورت کي هڪ مخصوص صورت ۾ تشڪيل ڏئي سگهي ٿو ته پوءِ ان کي آزاد، خودمختيار ۽ برابر انسان طور تشڪيل ڇو نٿو ڏئي سگهي؟؟؟
وقت ثابت ڪيو ته سيمون جو سوال بيڪار نه هو. سندس ڪتاب کان پوءِ بيشمار عورتن نوان سوال اٿاريا، نوان خيال لکيا، نين تحريڪن جنم ورتو. اهي سوال، جن کي پڇڻ کان اڳ ماڻهو هٻڪندا هئا… شايد ان ڪري اڄ به، ڏهاڪن کان پوءِ، سندس اهو هڪڙو جملو دنيا جي فڪري تاريخ ۾ گُونجندو رهي ٿو:
“عورت پيدا نه ٿيندي آهي، پر ٺاهي ويندي آهي.”

گلن جي جاءِ بليڊن ورتي.
ڀاڪرن جي جاءِ ٿڦڙن ورتي ۽ چُمين جي جاءِ چُھنڊين ۽ چٓڪن… ڪنھن سندس وار پٓٽيا، ڪنھن سندس ڪپڙا ڦاڙيا، ڪنھن چاقو سان جسم تي جٍهير ڏنا، ڪنھن سندس مٿان گرم پاڻي هاريو، ڪنھن جسماني طور کيس ڪوڪا چڀايا، ڪنھن سندس تذليل ڪئي، ڪنھن کيس گار ڏني ته ڪنھن لوڊ ٿيل پستول سندس لوندڙيءَ تي رکي ڇڏيو.
هوءَ ڇھ ڪلاڪ هڪ جاءِ تي بُت بڻي خاموش بيٺي رهي…
شايد هوءَ پنھنجن زخمن ۽ تذليل کان گهٽ پر انسان جي اندر لڪل نفرت ۽ وحشت ڏسي وڌيڪ زخمي ٿي رهي هئي، پر سڀ کان وڏو منظر اڃا باقي هو جڏهن ڇھ ڪلاڪ پورا ٿيا ۽ مارينا آهستي آهستي هڪ جيئري انسان وانگر ماڻهن ڏانھن هلڻ لڳي، تڏهن اهي سڀ ماڻهو، جيڪي ڪجهه گهڙيون اڳ سندس جسم تي پنھنجو اختيار آزمائي رهيا هئا، هڪ هڪ ڪري ڀڄڻ لڳا.
مارينا کين هٿ به نه لاتو، نه ئي ڪجهه چيو، هُوءَ رڳو سندن سامهون بيٺي رهي ۽ کين ڏسندي رهي، پر ڪڏهن ڪڏهن هڪ خاموش نظر، ڪنھن به سزا کان وڌيڪ خوفناڪ هوندي آهي.
هي تجربو رڳو هڪ آرٽ پرفارمنس نہ هو.
هي اسان جي سماج جو آئينو هو.
اسان روز انهن ماڻهن کي آزمائيندا آهيون، جيڪي جواب نہ ٿا ڏين يا غلط رويي جي موٽ ۾ مزاحمت نه ٿا ڪن. اسان انهن تي پنھنجا لفظ، پنھنجا روَيا، پنھنجي ڪاوڙ، پنھنجا فيصلا ۽ پنھنجا ظلم آزمائيندا آهيون، صرف ان ڪري جو هو برداشت ڪندا آهن.
اسان سمجهندا آهيون ته خاموش ماڻهو ڪمزور هوندا آهن، پر حقيقت اها آهي ته خاموشي ڪمزوري نہ پر اسان جي ڪردار جو امتحان هوندي آهي.
جيڪڏهن اسين پھرين چماٽ هڻندڙ جو هٿ نه جهلينداسين، ته هو ٻين، ٽين ۽ چوٿين چماٽ هڻڻ ۾ به دير نه ڪندو ۽ پوءِ اهو عمل سندس عادت بڻجي ويندو. جيڪڏهن گار ڏيڻ واري کي پھرين گار تي ئي Shut-up call نه ڏينداسين ته هُو هر روز اسان جي عزت کي لتاڙيندو رهندو، پاڻ کي آقا تصور ڪندو ۽ اسان جي خاموشي، برداشت ۽ صبر کي عظمت نہ پر ڪمزوري سمجهندو.
زندگيءَ جا ڪيترائي تلخ تجربا اسان کي اهو ئي سيکارين ٿا ته ظلم جي شروعات کي نظرانداز ڪرڻ، ظلم کي دعوت ڏيڻ برابر آهي.

پھريون مثال:
جڏهن ڪا عورت پنھنجي مرد جي هٿان پھريون ڀيرو مار يا گار سھي ٿي، پر ان لمحي احتجاج نه ٿي ڪري، نه ئي حد مقرر ڪري ٿي، ته پوءِ اهو روَيو آهستي آهستي روزمره جو معمول بڻجي وڃي ٿو. ظالم کي يقين ٿي وڃي ٿو ته سامهون واري خاموش رهندي، هر اذيت کي قسمت جو لکيو سمجهي برداشت ڪندي. اهڙي خاموشي ظلم کي روڪيندي ناهي، بلڪ ان کي وڌيڪ سگهارو بڻائيندي آهي. توهان هڪ ڀيرو سندس هٿ پڪڙي ته ڏسو… مزاحمت ڪري ته ڏسو… پوءِ اهو ڏينھن پھريون ۽ آخري ڏينھن ثابت ٿيندو.

ٻيو مثال:
جڏهن ڪنھن قوم جي ڌرتيءَ تي ڪو ڌاريو قابض ٿي وڃي ۽ ماڻهو پنھنجي وطن، پنھنجي حقن ۽ پنھنجي سڃاڻپ لاءِ آواز نه اٿارين، مزاحمت نه ڪن، ته پوءِ غلامي سندن تقدير بڻجي وڃي ٿي. آزادي رڳو انهن کي ملي ٿي، جيڪي ان جي قيمت ادا ڪرڻ لاءِ تيار هوندا آهن؛ خاموش قومون تاريخ ۾ پنھنجا حق وڃائي ويھنديون آهن.
توھان هڪ دفعو اُٿي ته ڏسو، ظالم کي للڪاري ته ڏسو پوءِ اهو ڏينھن غلاميءَ جو آخري ڏينھن ثابت ٿيندو.

ٽيون مثال:
روزمره جي زندگيءَ ۾ به جيڪڏهن ڪو ماڻهو اسان جي عزت، حق يا شخصيت تي بار بار وارُ ڪري ۽ اسين هر ڀيري خاموش ۽ مھذب رهون ته اها خاموشي کيس وڌيڪ همت ڏيندي آهي. حدون مقرر نه ڪبيون ته ماڻهو حدون اورانگهي ويندا آهن. ان ڪري هڪ حد مقرر ڪيو ته ڇا صحيح آهي ۽ ڇا غلط آهي، ڪيترو اڳتي اچڻو آهي ۽ ڪٿي رُڪجڻو آهي نه ته توھان جي خاموشيءَ کي توهان جي بزدلي تصور ڪيو ويندو.
خاموشي هميشه دانائي نه هوندي آهي.
ڪي موقعا اهڙا به هوندا آهن، جتي احتجاج، انڪار ۽ مزاحمت ئي عزت، انصاف ۽ آزاديءَ جي پھرين ڏاڪي جو نالو هوندا آهن. ڇو ته ظلم، بي ادبي ۽ ناانصافي ايتري طاقتور نه هوندي آهي، جيتري طاقت ان کي اسان جي مسلسل خاموشي ڏئي ڇڏيندي آهي.
انڪري شايد زندگيءَ جو سڀ کان خوفناڪ سوال اهو ناهي ته مارينا
Marina Abramovnic
سان ماڻهن ڇا ڪيو؟
اصل سوال هي آهي ته…
جيڪڏهن ان ڏينھن ان آرٽ گيلريءَ ۾ اسين به موجود هجون ها ته ڇا اسان واقعي رڳو گُل پيش ڪري واپس موٽي اچون ها؟؟؟
اهو سوال اسان مان هر هڪ کي پاڻ کان پُڇڻو پوندو.!!!

هوءَ اَڇوتن ۽ اڻڇھيل موضوعن جي ڳولا ۾ اُن مسافر وانگر نڪري ٿي جيڪو سماج جي لڳايل حدن کان اڳتي وڃڻ جي همت رکي ٿو.
سندس قلم ۾ رڳو لفظن جي رواني ۽ ٻوليءَ جو ميٺاڄ ناهي، پر هڪ بيباڪ جُرئت جي باھ به آهي، جيڪا منع ڪيل خاموشين کي به آواز ڏئي ٿي ۽ سماج جي ستن سُرن ۾ پنھنجي ارڏائيءٓ جو اٺون سُر ملائي ٿي.
هوءَ موضوعن کي منع ٿيل ميوي جيان ڇُھي ٿي، انهن جو ذائقو چکي ٿي ۽ پڙهندڙن کي به ان منع ٿيل ميوي جو ذائقو چکرائي ٿي بيحد احتياط سان، پر بيخوف انداز ۾… ۽ پوءِ انهن کي پنھنجي ڪھاڻين جي ڪردارن ۾ اهڙيءَ ريت لاھي ٿي، جو پڙهندڙ کي لڳي ٿو ڄڻ ڪنھن لڪل پراسرار دنيا جا در آهستي آهستي کُلي رهيا هجن. سندس ڪھاڻين ۾ Taboo رڳو موضوع ناهن ھوندا، پر احساسن، خواهشن ۽ سماجي سچائين جا زنده چھرا بڻجي سامهون ايندا آهن…
هُن پنھنجي ڪتاب جي نالي لاءِ به هڪ اهڙو رنگ چونڊيو آهي جيڪو عام رنگن جي قطار ۾ بيھڻ بدران پنھنجي الڳ سڃاڻپ رکي ٿو.
واڱڻائي رنگ……. اهو رنگ، جيڪو فطرت جي ستن بنيادي رنگن ۾ شامل نه هوندي به پنھنجي منفرد وجود سان هر نگاھ کي حيران ڪري ڇڏي ٿو. شايد اُنهيءَ ڪري ئي زبيده ان اٺين رنگ کي پنھنجي تخليقن جو روح بڻايو آهي. ڇو ته سندس ڪھاڻيون به روايتي حدن کان ٻاهر نڪري پنھنجو الڳ اٺون آسمان ۽ ممنوع رنگن جي جدا انڊلٺ جوڙين ٿيون.
حيرت انگيز ڳالهه اها آهي ته سندس هر ڪھاڻيءَ ۾ واڱڻائي رنگ ڪنھن نه ڪنھن روپ ۾ نظرن آڏو فليش ٿيندو رهي ٿو.
واڱڻائي رنگ کي هر ڪھاڻيءَ ۾ اهڙيءَ ريت فوڪس ڪيو ويو آهي جو اک ٿوريءَ دير لاءِ واڱڻائي رنگ جي جادوءَ ۾ اٽڪي بيھي رهي ٿي… واڱڻائي زخم، واڱڻائي چَپَ، واڱڻائي بلبُ، واڱڻائي لغڙ، واڱڻائي مورڻي مڇي، واڱڻائي گل، واڱڻائي اجرڪ جون ڦلڙيون ۽ ڪڏهن وري اهو رنگ اڻچيل احساسن جي اهڙي ته واڱڻائي ڇانوَ بڻجي سامھون اچي ٿو، جنھن جي لفظن کان وڌيڪ ماٺ موهي ٿي.

زبيده پنھنجي ڪمال ڪاريگريءَ سان هر ڪھاڻيءَ کي واڱڻائي رنگ جو اهڙو ته لطيف ٽچ ڏنو آهي، جو پڙهندڙ جيڪڏھن ڪتاب بند به ڪري ٿو، تڏهن به اُن رنگ جو هلڪو شيڊ سندس اکين آڏو دير تائين ترورا ڪندو ترندو رهي ٿو.
زبيده ميتلو جون ڪھاڻيون پڙهندي محسوس ٿئي ٿو ته هوءَ زندگيءَ کي ٻاهر کان گهٽ ۽ اندر کان وڌيڪ ڏسي ٿي… سندس ڪردارن جي اکين ۾ رڳو ڳوڙها ناهن، پر صدين جي خاموشي، اڻچيل خوف، عورت جي داخلي پيڙا ۽ سماج جي اڻبرابريءَ جا پاڇا به موجود آهن. هوءَ ڪھاڻيءَ کي وڏي واڪي بيان نٿي ڪري، پر آهستي آهستي پڙهندڙ جي ذهن ۾ لاهي ٿي. سندس ٻولي سادي هوندي به گھري معنويت رکي ٿي ۽ سندس منظرنگاريءَ ۾ هڪ اهڙي داخلي ماٺ موجود هوندي آهي، جيڪا ڪھاڻي ختم ٿيڻ کانپوءِ به ذهن ۾ گُونجندي رهي ٿي.
زبيده ميتلو جي ڪھاڻين جو اهم پاسو اهو آهي ته هوءَ عورت کي رڳو مظلوم ڪردار طور پيش نه ٿي ڪري، پر هڪ محسوس ڪندڙ، سوچيندڙ ۽ پنھنجي اندر ۾ مزاحمت رکندڙ

انسان طور سامهون آڻي بيھاري ٿي. سندس ڪھاڻين ۾ زندگيءَ جا وڏا سوال ڪنھن فلسفياڻي دعويٰ سان نه پر روزمره جي معمولي واقعن، اڌورن جملن ۽ خاموش لمحن مان اُڀرن ٿا.
واڱڻائپ جي ڪھاڻين ۾ ٻولي، ڪردار بڻجي سامهون اچي ٿي. ڇو تہ اها رڳو ڳالهائي نه ٿي، پر ساھ به کڻي ٿي،…
زبيده جي لھجي ۾ دراوڙي ڌرتيءَ جي اها چِيڪي مٽي ڳوهيل آهي جيڪا وقت جي ڪيترين ئي تھذيبن مان گذرڻ باوجود پنھنجي اصل خوشبو نه وڃائي سگهي آهي. سندس ٻوليءَ ۾ هڪ عجيب ڇِڪ آهي. پڙهندڙ کي لڳندو ته هو ڪنھن ڪھاڻيءَ ڏانھن نه پر پنھنجي اباڻي ڳوٺ، پنھنجي نانيءَ جي آکاڻيءَ، پنھنجي ننڍپڻ جي يادن ۽ پنھنجي اندر ۾ دفن ٿيل ڪنھن قديم ڪٿا ڏانھن موٽي رهيو آهي… سندس لفظن ۾ جديد زندگيءَ جي ويڳاڻپ جي باوجود ڌرتيءَ سان ڳنڍيل هڪ دراوڙي دور موجود آهي.
“واڱڻائپ” ۾ به زبيده اهوئي ساڳيو لھجو کڻي اچي ٿي، جيڪو سندس ڪتاب “يارم پيارم” ۾ هو… اهو لھجو جيڪو شھرن، ملڪن ۽ وقتن جي فاصلي باوجود پنھنجي ديس جي سِڪَ کي زندھ رکي ٿو. سندس ٻولي پڙهندي محسوس ٿئي ٿو ته اصل ٻولي صرف لفظن ۾ نه جيئندي آهي، پر اها انسان جي رَتُ، حافظي ۽ احساسن ۾ رهندي آهي…
ڪُجهه ڪھاڻيون پڙهي مون دير تائين خاموش ويھي سوچيو ته شايد اهڙو نثر آئون ڪڏهن به نه لکي سگهان. مون وٽ نه زبيده جھڙي نج نبار ٻولي آهي، نه ئي نثر لکڻ جو اهڙو آرٽ آهي.
ڇو جو زبيده جو نثر رڳو لکبو ناهي، پر جيئبو آهي، ان نثر ۾ ساھ کڻبو آهي، ان نثر ۾ ڳري وڃبو آهي، ان نثر ۾ مري وڃبو آهي.
زبيده جي ٻولي ڄڻ ٻي مٽيءَ مان ٺھيل آهي. هوءَ پنھنجي ٻوليءَ کان ٻاهر ساھُ نه ٿي کڻي سگهي… هوءَ صرف ٻوليءَ کي استعمال نه ٿي ڪري، پر هوءَ ٻوليءَ ۾ رهي ٿي؛ اُن ۾ ساھ کڻي ٿي، اُن ۾ خواب ڏسي ٿي، اُن ۾ زخمي ٿئي ٿي، ان ۾ پاڻکي جوڙي ٿي، ان ۾ نفرت ڪري ٿي ۽ ان ۾ ئي پيار ڪري ٿي! ٻولي ۽ زبيده هڪٻئي کان ڌار ئي ناهن. جيڪڏهن سندس لفظن کان لھجو کسي وٺجي ته هوءَ اڌوري ٿي پوندي.
هوءَ پنھنجي ٻوليءَ کي رڳو لکي نه ٿي، پر ان ۾ آهستي آهستي ڳري وڃي ٿي. سندس نثر ۾ ڌرتيءَ جي مٽيءَ جي مھڪ، پراڻن وڻن جي ڇانوَ، عورتن جي اڻچيل اداسي ۽ ڌنڌلين يادن جو هڪ اهڙو ڳوٺ ٻَڌل آهي جنھن ۾ پڙهندڙ هميشه لاءِ رهي پوي ٿو.
سندس ڪھاڻين جي ڪتاب “واڱڻائپ” ۾ شامل ايڪيتاليھ ڪھاڻيون رڳو ڪھاڻيون ناهن، پر ايڪيتاليھ نيون دريافت ٿيل دنيائون آهن؛ اهڙيون دنيائون، جتي هر منظر، هر پسمنظر ۽ هر وٿيءَ مان واڱڻائي روشنيءَ جا نرم ڪرڻا ڦٽن ٿا. انھن ڪھاڻين جي فضا ۾ واڱڻائي رنگ صرف ڏسڻ ۾ نه ٿو اچي، پر سُرهاڻ وانگر ڦھلجي پڙهندڙ جي حواسن تائين لھي وڃي ٿو. هر ڪھاڻي ڄڻ ڪنھن اڻڄاتل ڪائنات جو دروازو آهي، جتي احساس رنگن ۾ ڳالهائين ٿا ۽ لفظ پنھنجي وجود کان اڳتي نڪري هڪ جادوئي ڪيفيت اختيار ڪري وٺن ٿا…
……
زبيده جي هر ڪھاڻيءَ جو ڪلائيميڪس پڙهندڙ کي هڪ نئين فڪري خلا ۾ اُڇلائي ڇڏي ٿو، پر جڏهن مون “ڪرنل ڪارلوز جو ڪائونٽر” پڙهي، تڏهن سندس تخليقي قوت جي سحر ۾ اهڙيءَ ريت گرفتار ٿي ويس ڄڻ مون به مورڻي مڇيءَ جي پتي مان نڪتل اهو مدهوش ڪندڙ شراب پي ورتو هجي، جنھن جو نشو لھڻ بدران وقت سان گڏ وڌيڪ گھرو ٿيندو وڃي.
هيءَ رڳو هڪ ڪھاڻي ناهي، پر سمنڊ جي تھن ۾ لڪل زندگيءَ، محبت ۽ بقا جو هڪ دردناڪ رزميه آهي. زبيده جنھن مھارت سان مورڻي مڇيءَ کي ڪھاڻيءَ جي مرڪز ۾ آڻي بيھاري ٿي، اهو حيرت ۾ وجهي ڇڏيندڙ آهي. مون مڇين بابت اڳ به گهڻو پڙهيو آهي. جيئن سنڌ ۾ ٻُلھڻ جي نسل ڪشي بابت ته سنڌو درياھ جي لھرن ۾ ڪڏهن انڌي ٻُلھڻ جو معصوم ناچ زندگيءَ جي موسيقي جھڙو لڳندو هو، پر اڄ اها موسيقي آهستي آهستي ماٺ ۾ بدلجي رهي آهي. سنڌو درياھ جي ٻُلھڻ، جيڪا دنيا جي ناياب ترين مٺي پاڻيءَ وارين ٻُلھڻن مان هڪ آهي، انساني بي ڌياني، غير قانوني شڪار، آبي آلودگي ۽ درياھ تي بندن جي وڌندڙ اثرن سبب خطري کي مُنھن ڏئي رهي آهي. سنڌو درياھ جي ٻُلھڻ جي نسل ڪشي رڳو هڪ جاندار جو خاتمو ناهي، پر سنڌو درياھ جي حياتياتي حُسن، ماحولياتي توازن ۽ اسان جي اجتماعي شعور جي گهٽتائيءَ جو الميو آهي. جڏهن به ڪا ٻُلھڻ مري ٿي ته لڳي ٿو ڄڻ درياھ پنھنجي اک جو هڪ خواب وڃائي ويٺو هجي.
ٻُلھڻ کي بچائڻ دراصل درياھ کي بچائڻ آهي ۽ درياھ کي بچائڻ پنھنجي ايندڙ نسلن جي مستقبل کي بچائڻ آهي. جيڪڏهن اسان خاموش رهياسين ته شايد هڪ ڏينھن ٻُلھڻ رڳو ڪتابن جي تصويرن ۽ يادگيرين جي قصن ۾ رهجي وڃي بلڪل اهڙي طرح ئي زبيده جي هي لکيل ڪھاڻي مڇين جي نسل ڪشي ڏانھن اشارو آهي، پر زبيده ان کي اھڙو علامتي ۽ تخليقي انداز ۾ پيش ڪيو آهي جو عقل دنگ رهجيو وڃي.
ڪھاڻيءَ جو اصل جادو تڏهن ظاهر ٿئي ٿو، جڏهن “آريا” سمنڊ جي اونداهن تھن ۾ لھي، بحري پاتال جي ان دنيا کي ڏسي ٿي، جتي مورڻي مڇي پنھنجا آنا ڦوڙي رهي آهي، پنھنجن ٻچن کي سيني سان سانڍي رهي آهي ۽ پنھنجي نسل جي بقا لاءِ فطرت جي ازلي جدوجھد ۾ مصروف آهي. ان منظر کان پوءِ “آريا” جي اکين ۾ پنھنجي قبيلي جي ميربحرن جو عمل هڪ ڪاروبار نه پر نسل ڪشي بڻجي وڃي ٿو… شايد انھيءَ شعور سبب ئي هن سڄي عمر مورڻي مڇيءَ جي پتي مان ٺھيل شراب کي چکي نه ڏٺو، ڇاڪاڻ تہ هن ان شراب جي هر ڍڪ ۾ هڪ ماءُ جي اذيت، هڪ نسل جي تباهي ۽ سمنڊ جي خاموش دانھن ٻڌي ورتي هئي.
ناياب سامونڊي جيوت جي تحفظ بابت لکيل هيءَ ڪھاڻي پنھنجي موضوع، علامتن ۽ انساني احساس جي گھرائين سبب مون تي سچ پچ کيپ چاڙهي وئي… ڪھاڻي ختم ٿي وڃي ٿي، پر ان جو نشو ذهن ۽ روح ۾ گهڻي دير تائين باقي رهي ٿو.
……
ائين ئي زبيده ميتلو جي ڪھاڻي
“شراب جي ديوتا جو الميو” رڳو هڪ ڏند ڪٿائي ڪھاڻي ناهي، پر انسان جي ازلي پشيماني، خواهشن ۽ وڃايل وصل جي ڪٿا آهي. ڪھاڻي پڙهندي بار بار اهو احساس جنم وٺندو رهي ٿو ته محبت، ندامت ۽ ڀٽڪڻ شايد انسان جي تقدير جو حصو آهن..
ڪھاڻي هڪ عجائب گهر مان شروع ٿئي ٿي، جنھن ۾ هڪ پراسرار ڪردار اوچتو ظاهر ٿئي ٿو ۽ اوچتو گم به ٿي وڃي ٿو. اهو پراسرار شخص ڪير هو؟ اهو ڪھاڻيءَ ۾ هڪ سوال ڇڏي وڃي ٿو.
رومن ڏندڪٿا ۾ شراب، سُرور ۽ مستيءَ جي ديوتا “باڪوس” جي هڪ ڪھاڻي بيان ڪئي ويندي آهي، جيڪا رڳو هڪ ديوتا جي پشيمانيءَ جي ڪھاڻي نه پر عورت جي عزت، ارادي ۽ مزاحمت جي لازوال علامت پڻ آهي.
چون ٿا تہ “باڪوس” وٽ انگورن جي شراب جا بي انت خزانا هئا. سندس انگوري رس جي پيالن ۾ اهڙو خمار سمايل هو جيڪو بادشاهن کي به پنھنجو غلام بڻائي ڇڏيندو هو. ان ڪري هو پاڻ کي زمين ۽ آسمان جي هر حَسين شيءِ جو مالڪ سمجهندو هو. طاقت، دولت ۽ خدائي اختيارن جو نشو سندس وجود ۾ اهڙو رچيل هو جو کيس لڳندو هو ته دنيا ۾ ڪا بہ خواهش سندس پھچ کان ٻاهر ناهي.
هڪ ڏينھن سندس نگاھ هڪ اهڙي حسينا تي پئي، جنھن جي سُونھن ۾ صبح جي پھرين ڪرڻن جي پاڪيزگي ۽ معصوميت سمايل هئي. “باڪوس” جي دل ۾ عشق نه پر ملڪيت جو احساس جاڳيو. هن چاهيو ته اُنهيءَ حُسن کي پنھنجي قبضي ۾ آڻي، پر جڏهن سندس خواهش حوس جي شڪل اختيار ڪئي ته ڇوڪري خوف ۽ بيوسيءَ ۾ ڊايانا گاڊيسس، (پاڪدامنيءَ جي ديوي) کي پڪاريو.
ڊايانا سندس التجا ٻُڌي ڇوڪريءَ جي لڄ ۽ وقار کي بچائڻ لاءِ کيس سفيد پٿر ۾ تبديل ڪري ڇڏيو. اهو منظر ڏسي “باڪوس” ڄڻ پھريون ڀيرو پنھنجي ئي وجود جي اونداهين سان روبرو ٿيو. هن محسوس ڪيو ته طاقت جي سڀني دعوائن باوجود هڪ نازڪ ڇوڪري سندس خواهشن کان وڌيڪ سگهاري ثابت ٿي آهي. جنھن عزت جي حفاظت خاطر هوءَ جيئري وجود کان هٿ کڻڻ لاءِ تيار ٿي وئي، ان عظمت اڳيان خدائي غرور به مٽيءَ جي ذرڙي کان وڌيڪ حيثيت نه رکندو هو.
پھريون ڀيرو “باڪوس” کي احساس ٿيو ته حقيقي قوت حوس ۾ نه پر مزاحمت ۾ هوندي آهي؛ جبر ۾ نه پر پنھنجي وقار لاءِ بيھڻ ۾ هوندي آهي. هو سڄو ڏينھن پٿرايل مورتيءَ جي چوڌاري ڦرندو رهيو. ڪڏهن سوچيندو رهيو ته سندس مٿان انگوري شراب نڇاور ڪري جنھن بنا پيتي خمارجڻ جي ڪماليت پئي رکي. وري سوچيائين ته نينگري کي شفاف ڪرسٽل جو مجسمو ٺاهي، پر اهي ٻئي انعام ايڏي وڏي قرباني اڳيان خسيس
پئي لڳس. نيٺ جڏهن پشيمانيءَ جو بار سندس دل کان برداشت نه ٿيو ته هو اوڇنگارون ڏئي روئڻ لڳو… چون ٿا ته سندس اکين مان وهندڙ ندامت جا ڳوڙها جڏهن اُنهيءَ سفيد پٿر تي ڪريا ته پٿر جو وجود ارغواني روشنيءَ سان چمڪي اٿيو ۽ اميٿيسٽ ۾ تبديل ٿي ويو؛ اهو قيمتي پٿر، جيڪو اڄ به پاڪيزگي، وقار ۽ انساني عظمت جي علامت سمجهيو وڃي ٿو.
شايد اُنهيءَ ڪري اميٿيسٽ رڳو هڪ جواهر نه پر هڪ ڇوڪريءَ جي مزاحمت، هڪ ديوتا جي ندامت ۽ ان سچائيءَ جي يادگار آهي ته عزت ۽ خودداريءَ جي آڏو هر قسم جي طاقت آخرڪار جهڪي پوندي آهي.
اهو اميٿيسٽ جيڪو مورتي جي شڪل ۾ اڄ به هڪ شوڪيس ۾ رکيل آهي.
مون کي ڪھاڻيءَ جو سڀ کان پراسرار ۽ دل ۾ رهجي ويندڙ ڪردار اهو اجنبي شخص لڳو، جيڪو پٿرن جي ٻولي، تاريخ، جاگرافي ۽ سفر بابت اهڙي واقفيت سان ٻڌائي رهيو هو ڄڻ انهن سڀني واقعن جو اکين ڏٺو شاهد هجي. ڪھاڻي ختم ٿيڻ کان پوءِ به اهو سوال ذهن ۾ ڊوڙندو رهي ٿو ته متان اهو اجنبي پاڻ ئي “باڪوس” شراب جو ديوتا هجي، جيڪو صدين کان پنھنجي گناھ، پنھنجي وڃايل محبت ۽ پنھنجي اڻپوري خواهش جي ڳولا ۾ پٿرن، عجائب گهرن ۽ يادگيرين جي وچ ۾ ڀٽڪندو رهي ٿو. شايد اُنهيءَ راز ئي ڪھاڻيءَ کي هڪ عام داستان بدران هڪ گھري ۽ ياد رهندڙ الميي ۾ بدلائي ڇڏيو آهي، جيڪو ئي شراب جي ديوتا جو الميو آهي.
………
ڪھاڻي “ائش جو احتجاج” مون ٽي ڀيرا پڙهي آهي ۽ هر ڀيري پڙهڻ سان احتجاج جا نوان رنگ، نوان احساس ۽ نوان سوال منھنجي اندر جاڳي پيا آهن. هر پڙهڻيءَ کان پوءِ لڳو ڄڻ آئون پاڻ به “ائش” سان گڏ انھن رنگن ۾ رڱجي رهي آهيان؛ ڪڏهن واڱڻائي اداسيءَ ۾، ڪڏهن رتول ڪاوڙ ۾، ڪڏهن زعفراني اميد ۾.
دنيا ۾ احتجاج جا ڪيترائي طريقا ڏٺا ۽ ٻڌا آهن. نعرا، جلوس، تقريرون، بُک هڙتالون ۽ خاموش ريليون، پر رنگن ذريعي احتجاج ڪرڻ جو هي منفرد تصور مون پھريون ڀيرو هن ڪھاڻيءَ ۾ ڏٺو. اهو احتجاج، جيڪو لفظن کان وڌيڪ بُلند ۽ خاموشيءَ کان وڌيڪ خطرناڪ محسوس ٿئي ٿو.
ائش جو احتجاج ناانصافيءَ ۽ ظالماڻي نظام خلاف هڪ مضبوط الزام نامو يا چارج شيٽ آهي.
ائش آهي ته هڪ ڇوڪري، پر سندس شخصيت هڪ رنگين زنده ڪئنواس آهي. سندس وارن جو اڌ پاسو واڱڻائي ته ٻيو رتول.. پنبڻيون واڱڻائي ته اکين جون ماڻڪيون زعفراني، هڪ اک ۾ ڪئسري ڪجل ته ٻيءَ ۾ ڪارسرو. لباس، بوٽ، اسڪارف، ايستائين جو سندس ننڍڙي ڪُتيءَ جا چارئي پير مختلف رنگن جا ۽ ڪَن ۽ پُڇُ به سائي ۽ نارنگي رنگ سان رڱيل هئا.
پھرين نظر ۾ هوءَ ڪنھن سرڪس جي بازيگر يا ڪنھن تجريدي مصور جي تخليق لڳي ٿي، پر حقيقت ۾ هوءَ هڪ زخمي روح آهي، جيڪا پنھنجي ماءُ جي قتل خلاف دنيا آڏو خاموش پر ڏکوئيندڙ احتجاج بڻجي بيٺي آهي.
جڏهن “ائش” جي ماءُ جو قتل ٿئي ٿو ۽ قانون، انصاف جي نالي تي سندس اکين ڏٺي شاهدي رد ڪري ڇڏي ٿو، تڏهن “ائش” وٽ رڳو ٻه رستا بچن ٿا: خاموشي يا مزاحمت.
هُوءَ خاموشيءَ بدران مزاحمت کي چونڊي ٿي اها به رنگن ذريعي انوکي مزاحمت. اهي رنگ رڳو ڏيکاءَ يا سينگار جا رنگ ناهن؛ اهي رت جا داغ آهن، ڏک جا پاڇا آهن، ڪاوڙ جا شعلا آهن ۽ يادگيرين جا زخم آهن.
هر ڊسمبر ۾ هوءَ شھر جي بسن، ريلن ۽ گهٽين ۾ پنھنجي رنگين وجود سان گهمندي رهي ٿي. ماڻهو کيس حيرت سان ڏسن ٿا، سوال ڪن ٿا، مُرڪن ٿا، مذاق اُڏائن ٿا پر هوءَ ڄاڻي ٿي ته هر تجسس ڀري نظر سان گڏ سندس احتجاج جو پيغام ڪنھن نه ڪنھن دل تائين ضرور پھچي رهيو آهي.
ائش لاءِ رنگ ٻولي بڻجي وڃن ٿا؛ اهڙي ٻولي جيڪا ڪنھن ترجمي جي محتاج ناهي.
ڪھاڻيءَ جو سڀ کان ڏکوئيندڙ پھلو اهو آهي ته هڪ ڌيءُ ۽ هڪ بي زبان ڪُتِي قتل واري منظر جا اکين ڏٺا گواھ هئا، پر قانون انهن ٻنھي کي نظرانداز ڪري ڇڏيو. قاتل آزاد ٿي ويو، پر مقتول جي ڌيءُ جي روح اندر هڪ دائمي مقدمو هلندو رهيو. “ائِش” جو احتجاج، ظلم خلاف هڪ جيئرو احتجاج نامو آهي پر جيڪو عدالتن جي فائلن ۾ دفن ٿي ويندو آهي.
ڪھاڻي پڙهندي مونکي بار بار سنڌ جي معصوم عورتن جو خيال اچي ٿو. اهي عورتون، جيڪي ڪڏهن ڪاري قرار ڏئي، ڪڏهن غيرت جي نالي تي، ڪڏهن ريتن رسمن جي زنجيرن ۾ ٻڌي موت جي حوالي ڪيون وڃن ٿيون. فرق رڳو ايترو آهي ته “ائش” وٽ احتجاج جا رنگ آهن، جڏهن ته اسان جي ڪيترين عورتن وٽ ته احتجاج جو حق به ناهي.
“ائش جو احتجاج” رڳو هڪ ڇوڪريءَ جي ڪھاڻي ناهي؛ اهو هر ان عورت جو نوحو آهي جنھن جي سچ کي ڪوڙ جي ديوارن پٺيان قيد ڪيو ويو آهي. اها ڪھاڻي اسان کان سوال پڇي ٿي ته آخر ڪيتريون ائشون پنھنجي جسم کي رنگن سان رڱينديون رهنديون ۽ ڪيترا قاتل قانون جي اونداهين وٿين مان نڪري آزاديءَ جا ساھ کڻندا رهندا؟
ڪھاڻي ختم ٿيڻ کان پوءِ به “ائش” منھنجي ذهن مان نه ٿي نڪري. مونکي لڳندو رهي ٿو ته هوءَ اڃا به ڪنھن بس جي دريءَ ڀرسان ويٺي آهي، سندس واڱڻائي وارن ۾ هوا کيڏندي رهي ٿي، سندس ڪُتڙيءَ جو سائو پڇ لُڏي رهيو آهي ۽ هوءَ خاموش اکين سان دنيا کي ڏسي رهي آهي. شايد هوءَ اڄ به انصاف جي انتظار ۾ آهي. شايد هوءَ اڄ به رنگن سان هڪ سوال لکي رهي آهي:
جيڪڏهن منھنجو آواز اوهان کي ٻڌڻ ۾ نٿو اچي ته پوءِ ٻڌايو آخر انصاف کي ڪھڙي رنگ ۾ رڱيا جو اوهان ڏسي سگهو؟
۽ اهو سوال ئي هن ڪھاڻيءَ جو سڀ کان وڏو احتجاج، سڀ کان وڏو درد ۽ سڀ کان وڏو سچ آهي…
…….
زبيده ميتلو جي سڀ کان ناياب ڪھاڻي “مَکيءَ جا مالڪ” پڙهندي محسوس ٿئي ٿو ته اسين ڪا ڪھاڻي نه پر هڪ اهڙي ماتم نامي مان گذري رهيا آهيون، جنھن جا لفظ رتُ ۾ ٻُڏل آهن ۽ جنھن جي هر سِٽ ۾ هڪ ماتمي مجلس جو نوحو سمايل آهي.
زبيده ميتلو جانورن کي صرف ڪردار نه ٿي بڻائي، پر انهن کي احساس، شعور ۽ تاريخ جي حافظي سان مالا مال ڪري ڇڏي ٿي. اُنهيءَ ڪري ڦاڙهي ۽ سندس ٻچڙي جي وچ ۾ ٿيندڙ ڳالهه ٻولهه محض ٻن جانورن جي ڪچھري نه ٿي لڳي، پر اها ڌرتي، ماحول، تھذيب ۽ نسل ڪشيءَ جي هڪ ڊگهي داستان ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي.
ڪھاڻيءَ جو سڀ کان وڏو ڪمال اهو آهي ته ليکڪا ناري جي ماٿريءَ جي زوال کي ڪنھن تاريخي دستاويز وانگر بيان نہ ٿي ڪري، پر هڪ گوليءَ سان زخمي ٿيل وارث جي زبان سان ٻڌائي ٿي. ڦاڙهو جڏهن پنھنجي ٻچڙي کي ماضيءَ جا قصا ٻڌائي ٿو ته اهو ڪچڙو ٻچڙو جنھن اڃا هٿ جيترا سڱ مس ڪڍيا هئا، کيس ڪَن ڪِيٽا ڪري ٻُڌڻ لڳي ٿو ۽ هو چويس ٿو ته
پُٽ! تو ۾ هاڻي دير ناهي جو تون پيءُ ٿيڻ لئہ ٻوليءَ مٿان ٻلھارجڻ جي ڪندين، پر هڪ ڳالهه توکي ٻڌائي ڇڏيان:
هن جُوءِ ۾ ٻھڳڻي ٻولي ٻولڻ واري باقي هاڻ ڪا ڦاڙهي ناهي بچي. تر جي مڙني ڦاڙهن ۽ چنڪارن کي ماري ناس ڪيو اٿن. هوشيار ٿجانءِ تو جي هيڪر تن ڏانھن ڏٺو ته هو تيز تاءُ تنھنجي اکين ۾ اوتي توکي کيرو ڪندا… هوشيار ٿجان ڪو دلو توکي دلبو ڏيڻ لاءِ ڪُوڙي ٻولِي ٻولي متان توسان ڊوھُ ڪري، مڪار ماڻهن جا آواز ۽ انداز ئي منجهائن ٿا ۽ جڏهانڪر هتي هٿيار وڌيا آهن اسان بنا ڪو ڪڻو بچيو هوندو…
ڦاڙهو وڌيڪ کيس چئي ٿو ته “مون آرهڙ اونهاري ۾ آخري آواز تنھنجي ماءُ جو ٻڌو هو، ڇا ته ترنگ هو سندس تَن ۾، هن ڀيري سُڪي سياري ۾ ڪُنگو ٽارو ورلي ڏسڻ لئي مليو اٿم، جي ڪٿي ڪٿي ڏسان به ٿو ته سندس رنگ مان سا راحت نه ٿي مليم، جا اڳ ڌڻن سان گڏجي ماڻيندي ملندي هئي.
سندس پيءُ جي ٻولي ٻاجهاري ۽ اڻ تڻ واري هئي ۽ لڳو ٿي ته ڄڻ صدين جي سرسبزي، پکين جا وڳر، هرڻن جون ڊوڙون، ٻيلن جا وڻ ۽ ناري جي وهندڙ لھرن جا آواز به ساڻس گڏ ڳالهائي رهيا هجن. هر جملي سان پڙهندڙ محسوس ڪري ٿو ته صرف جانور نه ماريا ويا آهن پر هڪ مڪمل ماحول، هڪ ثقافت ۽ هڪ جيئري تاريخ جو قتل ڪيو ويو آهي.
زبيده ميتلو جي ٻوليءَ ۾ عجيب جادو آهي. هوءَ ماحولياتي تباهي، سامراجي سازشن ۽ انساني حرص کي اهڙي فني مھارت سان ڪھاڻيءَ ۾ سمائي ٿي جو پڙهندڙ خود ان درد جو حصو بڻجي وڃي ٿو. ڪھاڻيءَ جو هر منظر ايندڙ سانحي جي آگاهي ڏئي ٿو، پر پوءِ به دل چاهي ٿي ته شايد ڪو معجزو ٿي پوي شايد هي آخري وارثُ بچي وڃي.
پر پوءِ اوچتو اهو ٺڪاءُ ٿئي ٿو…
اهو ٺڪاءُ جيڪو رڳو بندوق جو آواز نه آهي. اهو صدين جي تاريخ جي ٽُٽڻ جو آواز آهي. اهو ناري جي آخري وارث جي ڇڙيُن جو آواز آهي. اهو فطرت جي دل ۾ لڳل گوليءَ جو آواز آهي ۽ جڏهن ڦاڙهو زمين تي ڪري ٿو، تڏهن محسوس ٿئي ٿو ته رت ۾ ٻڏل اهو وجود ڪنھن هڪ جانور جو نه پر سڄي مَکيءَ جو آخري خواب آهي، جيڪو تڙپي رهيو آهي. ڪھاڻيءَ جو ڪلائيميڪس ايترو ڇرڪائيندڙ ۽ دردناڪ آهي جو پڙهندڙ ڪجهہ گهڙين لاءِ لفظن کان خالي ٿي وڃي ٿو بلڪل سُن ٿي وڃي ٿو ايئن لڳي ٿو ڄڻ اها گولي ڦاڙهي جي سيني مان نه پر پڙهندڙ جي روح مان آرپار گذري وئي هجي.
“مَکيءَ جا مالڪ” هڪ ڪھاڻي کان وڌيڪ، ماحولياتي سانحي، انساني بي حسي ۽ ڌرتيءَ جي وارثن جي قتل خلاف لکيل هڪ لازوال احتجاج آهي. اها ڪھاڻي ختم نه ٿي ٿئي، پر آخري سٽ کان پوءِ به پڙهندڙ جي اندر گهڻي دير تائين گونجندي رهي ٿي بلڪل ان گوليءَ جي آواز وانگر جيڪا اڃا تائين ناري جي ويران ڪنارن تي ٻڌڻ ۾ اچي ٿي ۽ اها هڪ گولي جيڪا رڳو ڦاڙهي کي نه پر سڄي تاريخ کي لڳي ٿي…
“اوچتو ٺڪاءُ ٿيو ڦاڙهو ڪريو ۽ سندس ٻچڙو وائڙو ٿي ھيڏانھن ھوڏانھن ڏسڻ بنا بي وس بيٺو ئي رهيو. ڀانيائين ٻي گولي ڇُٽڻ کان اڳ سندس ساھُ ويندو، پر کيس يڪدم لڳو ڄڻ هو بي ثباتيءَ جي ور چڙهيو هجي. کيس ڪو احساس ئي نه رهيو ته زندگي چوائيندڙ ڪا هستي سندس وجود ۾ موجود آهي به يا نه؟ هن کي لڳو ناري جي آخري وارث هيٺ ڪري رَتُ ۾ ٻُڏي آخري ڇڙيون پئي هنيون..”
مجموعي طور زبيده ميتلو جون ڪھاڻيون رڳو پنھنجي دور جي سماجي ۽ فڪري تاريخ جو دستاويز ناهن، پر اُهي انساني احساسن، مزاحمت ۽ شعوري بيداريءَ جي اهڙي تخليقي شاهدي آهن، جيڪي وقت جي حدن کان مٿانھيون ٿي، پڙهندڙ جي ذهن ۽ دل تي گھرو نقش ڇڏين ٿيون. هن پنھنجي ڪردارن، منظرن ۽ واقعن وسيلي سنڌي سماج جي انھن لڪل پاسن کي به آواز ڏنو آهي، جيڪي گهڻو ڪري خاموشيءَ جي دز هيٺ دٻيل رهيا هئا. سندس قلم محرومين جي درد کي لفظن جي وقار سان پيش ڪيو ۽ احتجاج کي جمالياتي اظھار ۾ بدلائي ڇڏيو…
زبيده هنن ڪھاڻين ۾ نه صرف نوَن رنگن ۽ نوَن فني پاسن سان سامھون آئي آهي پر ڪھاڻين جي احساساتي گھرائي، فني پختگي ۽ ٻوليءَ جي جمالياتي سگهه انھن کي تخليقي عروج تائين پھچائي ڇڏيو آهي.
اُنهيءَ ڪري زبيده ميتلو کي صرف هڪ ڪھاڻيڪاره طور ياد ڪرڻ سندس ادبي قد کي محدود ڪرڻ ٿيندو، هوءَ دراصل سنڌي افسانوي ادب جي ان روشن روايت جي نمائنده تخليقڪار آهي، جنھن ادب کي زندگيءَ سان جوڙيو، انسان سان گڏ جانور کي به مرڪز بڻايو ۽ سچ کي فن کي بلندي بخشي. جديد سنڌي ڪھاڻيءَ جي ارتقا، ان جي فڪري سفر ۽ سماجي شعور جي نئين تاريخ لکبي، تہ زبيده ميتلو جو نالو بہ ان ۾ سگهاري ۽ باوقار آواز طور رقم ٿيندو، جنھن پنھنجي دور جي نبض تي هٿ رکندي ايندڙ نسلن لاءِ به فڪر ۽ احساس جا نوان در کوليا آهن.

شايد ان ڪري سندن ڪھاڻي ماڻهن کي ايتري موهي وجهي ٿي، جو هنن فقير طبيعت جوڙي دنيا جي چمڪ دمڪ کي ڇڏي ڌرتيءَ جي ڌوڙ سان دوستي ڪئي آهي. هنن ثابت ڪيو آهي ته اصل خوشي دولت ۾ نه پر دل جي سڪون، روح جي آزادي ۽ فطرت سان ويجهڙائيءَ ۾ لڪل هوندي آهي.
آئون سندن وڊيوز ڏسي دير تائين حيران ٿيندي رهيس. دل ۾ بار بار اهو سوال اڀرندو رهيو ته آخر ڪو انسان پکين وانگر ڪيئن خوش رهي سگهي ٿو؟ هڪ ملڪ کان ٻئي ملڪ پوءِ ٽئين کان چوٿين ملڪ تائين سندن سفر ائين لڳندو آهي ڄڻ آسمان جا آزاد پکي هجن، جن جي پرواز ڏسي هر دل کي اُڏامڻ جي خواهش جاڳي پوي. ڇو ته هنن ٻنهي جي زندگيءَ ۾ ڪا تڪڙ ناهي، ڪو مقابلو ناهي، ڪا نمائش ناهي. نه کين دنيا جي واھ واھ جي پرواھ آهي، نه سڀاڻي جي انديشن جو بار آهي… هُو رڳو موجود لمحي سان عشق ڪندا نظر اچن ٿا. ڇو ته زندگي موجود لمحي جو ئي ته نالو آهي.
جبلن، وادين، سمنڊن ۽ اجنبي رستن سان گڏ هو ائين هلن ٿا ڄڻ سڄي ڪائنات سندن گهر هجي.
سندن چھرن تي جيڪا آسودگي، اطمينان ۽ بي ساختہ خوشي نظر اچي ٿي، اها شايد هر دولت، هر شھرت ۽ هر عھدي کان وڌيڪ قيمتي آهي. ائين محسوس ٿئي ٿو ڄڻ هنن زندگيءَ جو اهو راز ڳولي لڌو هجي، جنھن جي تلاش ۾ اڪثر ماڻھو سڄي عمر ڀٽڪندا رهن ٿا. هنن ٻنهي ڄاڻي ورتو آهي ته خوبصورت زندگي صرف ڊگها خواب ڏسڻ جو نالو ناهي، پر هر پل کي پوري شعور سان جيئڻ جو هنر به آهي.
کين ڏسي لڳندو آهي ته شايد خوشي وڌيڪ شين حاصل ڪرڻ ۾ نه پر غيرضروري بار لاهڻ ۾ لڪل آهي. ڇو ته سڪون ڪنھن منزل جو نالو ناهي، پر سڪون هڪ اهڙو احساس آهي جيڪو تڏهن جنم وٺندو آهي، جڏهن انسان ٻين جي مرضيءَ بدران پنھنجي دل جي سڏ تي هلڻ شروع ڪري ٿو ۽ شايد پنھنجي لاءِ جيئڻ جو مطلب به اهو ئي آهي ته زندگيءَ کي ڪنھن نظريي، ڪنھن خوف يا ڪنھن سماجي دٻاءَ جي قيد ۾ نه پر پنھنجي روح جي آزاديءَ سان جيئجي.
انهن ٻن کان علاوه به اهڙا ڪيترائي ماڻهو هن دنيا مان گذريا آهن، جيڪي شھرت جي آسمان تي سج وانگر چمڪيا، پر جڏهن سندن نالو عروج جي آخري ڏاڪي تي پھتو ته هنن اوچتو ئي روشنيءَ جي ميلي مان نڪري خاموشيءَ جي وادين جو رُخ ڪيو… تاريخ ۾ اهڙا ڪيترا ئي مشھور اداڪار ۽ فنڪار ملن ٿا جن شھرت، دولت ۽ تعريفن جي شور کي پٺتي ڇڏي، پنھنجي دل جي سڏ تي گُمنامي يا روحانيت جي راھ اختيار ڪئي.
ساڳيءَ طرح Axel Pons ۽ Jamara جھڙا جوڙا به آهن جن هڪ ٻئي جو هٿ جهلي دنيا جي مصنوعي چمڪ دمڪ کان مُنھن موڙي، ڌرتيءَ جي ڌوڙ سان پنھنجو ناتو جوڙي ڇڏيو آهي. سندن لاءِ زندگي شھرت جي اسٽيجن تي بيھي تاڙيون ٻُڌڻ جو نالو ناهي رهي، پر اگهاڙن پيرن سان ڌرتيءَ جي ڌڙڪن محسوس ڪرڻ جو سفر بڻجي وئي آهي..
شايد ڪجھ ماڻهو شھرت حاصل ڪرڻ لاءِ جيئندا آهن، پر ڪجهه ماڻهو اهڙا به هوندا آهن جيڪي شھرت حاصل ڪرڻ کان پوءِ سمجهي ويندا آهن ته اصل سڪون تعريفن جي هجوم ۾ نه پر پنھنجي اندر جي خاموشيءَ ۾ لڪل آهي. اُهي ماڻهو اصل ۾ دنيا کي ٺڪرائيندا ناهن، پر دنيا جي شور کان پري ٿي پنھنجي روح جو آواز ٻُڌڻ لڳندا آهن ۽ شايد اهو ئي سبب آهي جو سندن گمنامي به ڪيترن ماڻهن جي شھرت کان وڌيڪ روشن ۽ يادگار بڻجي ويندي آهي.

شاعريءَ ۾ پيرن جو ذڪر ڪنھن نه پڙهيو هوندو..؟ ڪڏهن محبوب جي پيرن جي شفاف خوبصورتي، ڪڏهن ڪنھن مزدور جي لڦن سان ڀريل پيرن جي مجبوري، ڪڏھن ڪنھن درويش جي پيرن جي سَرمستي، ڪڏهن ڪنھن رقاصا جي پيرن جي مدهوشي ته ڪڏهن ڪنھن ننڍڙي ٻار جي پيرن جي ڏڪندڙ وکن جي حيراني…
اهي سڀ پيرَ پنھنجي پوري وجود سان پنھنجي ڌرتيءَ تي کُتل هوندا آهن، پر ڪڏهن توهان اهڙي شاعري پڙهي آهي جنھن ۾ پير ئي موجود نه هُجن؟ پر پوءِ به اُهي پير نظمن جي هر سِٽَ ۾ مُسلسل پنڌ ڪندا رهن….؟؟؟

پڑی رہتی ہیں
ایک کونے میں
دو چپلیں
بہت بے چین رہتی ہیں
وہ اپنے پیروں کے لیے
پیر ملتے ہی
چلنے لگیں گی چپلیں
چلتے رہنا ہی
چپلوں کے ہونے کی دلیل ہے
تتلی جیسی
دو چپلوں کی نظر
انتظار کرتے ہوئے پتھرا گئی ہے
آتے ہی نہیں
وہ دو پاؤں
نہ جانے کہاں رکے ہوئے ہیں
صبر کی کوئی حد نہیں ہوتی
زندگی کی ایک حد ہوتی ہے
سکوت دیر نہیں کرتا
موت میں تبدیل ہوتے ہوئے
چلنا ہی چپلوں کی عادت ہے
عادت پختہ ہو جائے تو
تبدیل نہیں ہوتی
ایک گھر کے اندر
پیروں کی تلاش میں
تتلی جیسی دو چپلیں
خود بخود
گھومنے لگتی ہیں…

اهڙي شاعري جنھن ۾ پير صرف عضوا نه پر هڪ علامت بڻجي وڃن. هڪ اهڙو وجود جنھن جا پير ڪَٽجي وڃڻ باوجود سندس پنڌ ختم نٿو ٿئي. ڪَٽيل پيرن وارا اُهي باهمت نظم تخيل ۾ هر وقت هلندا رهن ٿا. هيءَ شاعري اُنھن پيرن کي تسخير ڪري ٿي، جيڪي بغير وجود جي نه رڳو گُهمن ٿا پر پنھنجا مضبوط پيرا ٺاهين ٿا. اُنھن ڪَٽيل پيرن جي هر کَڙڪي ۾ هڪُ ڇرڪُ ڀريل آهي. انھن ڪَٽيل پيرن کي ڪتڪتائي سگهجي ٿو، انھن ڪَٽيل پيرن کي رقص ڪرائي سگهجي ٿو، اُنھن ڪَٽيل پيرن کي رَسيءَ تي ٽپائي سگهجي ٿو، اُنھن ڪَٽيل پيرن کي پازيب پارائي، جهنڪار پيدا ڪري سگهجي ٿي ۽ اُنھن ڪَٽيل پيرن جي حرڪت سان هلچل مچائي انقلاب برپا ڪري سگهجي ٿو…
اُهي ڪَٽيل پير، وقت جي ڏاڪڻين تان لھندا، چڙهندا، ستن آسمانن تائين چھل قدمي ڪندا رهن ٿا…
اُهي ڪَٽيل پير ڪنھن سوڙهي گهٽيءَ ۾ اچانڪ بيھي رهن ٿا، جتي محبوب جي در تي انتظار صديون ڊگهو ٿي وڃي ٿو. ڪڏهن انهن ڪَٽيل پيرن کي موسيقيءَ تي نرت ڪرائي ماضيءَ کي اُٿلائي سگهجي ٿو. ڪڏهن اُهي ڪَٽيل پير پاڻ کي هڪ نئين بوٽ ۾ فٽ ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا، ڄڻ ته ڊوڙڻ جي نئين معنيٰ ڳولڻ چاهيندا هجن. اُهي ڪَٽيل پير بظاهر ته ڪَٽيل آهن، پر سندن سفر ڪڏهن به رُڪجي نٿو…
هي ته ڪمال آهي… صفا ڪمال…

۽ اهڙو ڪمال صرف مصطفيٰ ارباب ئي ڪري سگهي ٿو، جيڪو ڪَٽيل پيرن سان هڪ ڇوڪريءَ کي هستي بخشي کيس پوري ڪائنات گُهمائي سگهي ٿو.
مصطفيٰ ارباب، جيڪو هڪ شاعر جي تخيل کي حقيقت کان مٿانھون کڻي وڃي ٿو، جتي نه هجڻ به، هجڻ بڻجي وڃي ٿو، جتي اڻپورائي به پُورائيءَ ۾ تبديل ٿي وڃي ٿي. اهو ئي معجزو آهي جيڪو مصطفىٰ ارباب جي نظمن ۾ نظر اچي ٿو.
هو اهڙي مھارت سان ڪَٽيل پيرن کي نه رڳو هَلائي ٿو، پر کين ڪائنات جي هر سياري جو سير ڪرائي ٿو.
“پابُريدہ نظميں” دراصل اُن درد، اُن تڪليف ۽ اُن اڻپورائيءَ جي ڪٿا آهن، جيڪي انسان جي اندر ۾ رهندي به مڪمل ڪھاڻي ٻڌائن ٿا. اهي نظم نه رڳو پڙهجن ٿا، پر پنھنجي پوري وجود سان ڊوڙندي نظر اچن ٿا.
هڪ تخليقڪار جي اندر جيڪا اڻپورائي آهي، سا ئي سندس اصل سرمايو بڻجي وڃي ٿي. اها کوٽ، اهو خال، اها اڻپورائي سندس ڏات کي نئين جوت ۽ مڪمل پورائي بخشي ٿي.
هڪ تخليقي شاعر پنھنجي اندر جي اُن ٽٽل ساز مان انوکا سُر پيدا ڪري ٿو، نامڪملتا جي تندُ کي تاڻي مڪملتا جي نرم ۽ رنگين اوڍڻي اُڻندو رهي ٿو.
هو لفظن کي رڳو لکي نٿو، پر انهن ۾ پنھنجا اڌورا عضوا، ٿڌا ٿي ويل هٿ، انڌيون اکيون ۽ ٽٽل پير جوڙيندو رهي ٿو.
پابُریدہ نظمن جي انھن ٽٽل ٽُڪرن مان هُو نوان آسمان جوڙي ٿو ۽ ائين ئي صفحن جي سيني تي هڪ سئو چار نظم ڦُٽن ٿا ۽ انھن هڪ سئو چار نظمن ۾ ٻه سئو اَٺ پير گُهمندا رهن ٿا جو هر نظم ۾ ٻه پير آهن، پر پابریدہ نظمن جا اُهي ٻه پير اُنهن کي نظر ايندا جن وٽ چار اکيون هجن، ٻه چھري واريون ۽ ٻه محسوس ڪرڻ واريون..
انھن نظمن کي پڙهندي توهان سمجهي سگهندا ته تخليق اصل ۾ مڪمل ٿيڻ جو نالو ئي ناهي. اهو اڌيڪن احساسن کي سليقي سان جيئرو رکڻ جو فن آهي…

پابُريدہ نظمیں” رڳو هڪ سئو چار نظمن جو مجموعو ناهي، پر هڪ غيرمعمولي ۽ پُراسرار جھان ۾ جهاتي آهي، جتي ماڻهو پڙهڻ کان وڌيڪ پنڌ ڪري ٿو. هي اُهو ڪتاب آهي، جنھن جي هر سٽ ڪنھن اڻ ڏٺل راھ وانگر کُلندي رهي ٿي ۽ پڙهندڙ کي پنھنجي ئي اندر جي اجنبي علائقن ڏانھن بنا پيرن جي وٺي وڃي ٿي.
هي نظم رڳو لکيا ناهن ويا، پر هي اوهان سان گڏ گڏ هلن ٿا، اوهان جي ماٺ ۾ کڙڪن ٿا ۽ اوهان جي اڪيلاين ۾ گهمڻ ٿا..
پابريدہ نظمن کي پڙهندي، محسوس ٿئي ٿو ڄڻ ڪو اڪيلو مسافر اوهان جي روح جي ويران اسٽيشن تان بنا پيرن جي گُذري رهيو هجي ۽ اتي هر نظم جي هيٺان اُداسيءَ جي واري وڇايل هجي. انڪري ئي پابُريدہ نظم پڙهڻ جو تجربو نه پر هڪ اهڙو سفر بڻجي وڃي ٿو، جنھن مان واپس موٽڻ بعد ماڻهو ساڳيو ماڻهو نه ٿو رهي، پر هڪ نظم بڻجي وڃي ٿو…

یہ پیروں کا قبرستان ہے
یہاں صرف
پیر دفن کیے جاتے ہیں
جن پیروں کی میعاد
ختم ہو جاتی ہے
انہیں ہی اس قبرستان میں
لایا جاتا ہے
یہاں دو پاؤں
اپنی میعاد ختم ہونے سے پہلے آ گئے ہیں
ہر رات
یہاں پیروں کی دوڑ لگتی ہے
وقت سے پہلے آنے والے پیروں کو
دوڑ میں شرکت کی اجازت نہیں ملتی
پاؤں
اس لڑکی کے لیے اداس ہو جاتے ہیں
جس کو ابھی بہت چلنا تھا
بچوں کی طرح
پھوٹ پھوٹ کر روتے ہیں
غلطی سے آ جانے والے پاؤں
واپس نہیں جا سکتے
لڑکی
یہاں نہیں آ سکتی
ایک لڑکی کے دو پاؤں
اپنی میعاد پوری ہونے تک
ہر رات
میرے دل پر چلتے ہیں…

توهان جڏهن پابريدہ نظم پڙهندا ته اوچتو محسوس ڪندا ته توهان پنھنجا پير بي اختيار لوڏڻ لڳا آهيو ڄڻ درد جي ڪا اڻ ڏٺي لھر توهان جي وجود کي ڇُھي رهي هجي…
ڪَٽيل پيرن جا اُهي نظم رڳو پڙهڻ لاءِ ناهن، پر هڪ ڊوڙندڙ زندگي جيئڻ لاءِ آهن. انھن نظمن کي پڙهندي توهان پنھنجي پيرن کي سڄي جسم ۾ ڊوڙندي، ڌڙڪندي ۽ ساھُ کڻندي محسوس ڪندا.
اُهي نظم آهستي آهستي توهان جي شعور ۾ لھي وڃن ٿا ۽ پوءِ ڪِوِلين جيان نرم ۽ سُست رفتار سان توهان تي چڙهڻ لڳن ٿا. هر سِٽَ، هر لفظ، توهان جي وجود تي هڪ نئون نشان ڇڏي ٿو. ڪڏهن اُهي پير توهان جي سوچن ۾ ڦِرن ٿا، ڪڏهن دل جي اُونھائين ۾ لھي وڃن ٿا ۽ ڪڏهن اوچتو ڪنھن وسريل درد کي جاڳائي ڇڏين ٿا…
جيسيتائين توهان ڪتاب کي پڙهي پورو نه ٿا ڪريو، اُهي ڪَٽيل پير توهان سان گڏ گڏ هلندا رهندا، توهان جي ساهن ۾ سُرندا رهندا، توهان جي هر رستي ۾ بيٺا هوندا ۽ توهان جي سوچن کي بي چين ڪندا رهندا… ۽ جڏهن آخري صفحو بند ڪندؤ، تڏهن اوچتو محسوس ڪندؤ ته اهي سڀ پير، جيڪي توهان جي اندر هلندا رهيا هئا، هاڻي توهان جا ٿي چڪا آهن ۽ توهان پاڻ به هڪ اهڙي سفر تي نڪري پيا آهيو، جتان واپسيءَ جو ڪو رستو ناهي… صرف هلندو رهڻ آهي… صرف هلندو رهڻ آهي

شام جي اُونداهي آهستي آهستي گهر جي ڪُنڊن ۾ لھندي پئي وئي ۽ وقت ڄڻ ٿڪجي ويھي رهيو هو. اوچتو ڊور بيل وڳي…. نه تمام تيز نه بلڪل هلڪي، پر اهڙي انداز ۾ جيئن ڪنھن سَڏ ۾ سڃاڻپ لِڪل هجي…
اُن پل منھنجي دل عجيب نموني ڌڙڪڻ لڳي، هڪ اڻ ڄاتل ڇِڪ مون کي پاڻ دروازي ڏانھن وٺي وئي.
قدم هلڪا به هئا ۽ ڳورا به… جھڙوڪ ڪنھن خواب ۾ پيو هلجي، جتي سڀ ڪجھ سچ به لڳي ۽ وهم به…
مون پڇيو، ڪير؟
پريان خاموشي… ايتري گھري خاموشي جو پنھنجو ساھ به ٻڌڻ ۾ اچي، پر اُن خاموشيءَ ۾ به هڪ آواز هو، دل جو آواز… جيڪو چئي رهيو هو ته دروازو کول…
جڏهن مون ڪُنڍي ڦيرائي، دروازو آهستي کُليو ته وقت هڪ پل لاءِ بيھي رهيو. منھنجي سامھون ايلسا بيٺي هئي پر اهو رڳو سامهون بيھڻ نه هو، اهو ڄڻ ڪنھن ڪتابي ڪٿا جو اوچتو کُلي وڃڻ هو، جنھن جا صفحا مون ڪڏهن پڙهيا ئي نه هئا.
مون کي ايئن لڳو ڄڻ هُن جي اچڻ کان اڳ ئي منھنجي اندر هُن جي موجودگي موجود هئي.
اهو ڇا هو؟
ڇا اُها ماءُ جي دل جي اها پوشيده سگهه هئي، جيڪا فاصلي ۽ وقت کان اڳتي ڏسي سگهي ٿي؟
يا محبت جو اهو جادو جيڪو اچڻ کان اڳ ئي احساس بڻجي وڃي ٿو؟
يا شايد اهو ڪو اهڙو لمحو هو جتي حقيقت ۽ احساس هڪ ٻئي ۾ ڳري وڃن ٿا ۽ انسان رڳو محسوس ڪري سگهي ٿو، سمجهي نٿو سگهي…
اڄ کان ڏيڍ مھينو اڳ ايلسا اوچتو اُڏامي اچي منھنجي گهر ۽ منھنجي دل جي اڱڻ تي لٿي هئي… هوءَ مونکي سرپرائيز ڏيڻ لاءِ بنا ڪنھن آهٽ جي، بنا ڪنھن سَڏ پَڙاڏي جي، بنا ڪُجهه ٻُڌائڻ جي اوچتو سامھون اچي بيٺي هئي ۽ آئون اُن اوچتي ۽ مختصر وقت ۾ حيرت جي هڪ ڊگهي لمحي ۾ فريز ٿي ويئي هيس… ٿوري دير لاءِ مون کي پنھنجي ذهن ۽ اکين تي به شڪُ ٿيو هو، پر آئون مسلسل حيرت مان کيس تڪيندي ئي رهي هيس ۽ هوءَ مٺڙي شرارت ۽ پيار ڀري مُرڪ سان مون ڏانھن ڏسندي رهي هئي، پر جيسيتائين ڀاڪر نه ڀريائين، تيستائين آئون ڪنھن ڀٿر جيان خاموش بيٺي رهيس. ڪٿي رهي اٽلي ۽ ڪٿي رهيو لاڙڪاڻو؟؟؟ منھنجي وهم ۽ گُمان ۾ به نه هو ته هوءَ اٽليءَ مان اھڙي طرح بنا ٻُڌائي اڪيلي سنڌ اچي سگهي ٿي… ڌيئر ايئن ئي هونديون آهن. توهان کين ياد ڪندئو، توهان کي انهن جي ضرورت هوندي ته هُو دُنيا جي ڪنھن به ڪُنڊ ۾ هونديون، پَکين جيان اُڏامي اچي توھان جي دل جي آڳر تي لھنديون..
ان ڏيڍ مھيني ۾ اسان ڄڻ وقت جي گلن سان ڀريل ٿالهه مان مُٺ ڀَري هڪ پوري زندگي کڻي پنھنجي ساهن ۾ ڀري ڇڏي هئي… ايلسا پنھنجي پسند جون سڀ فلمون مونکي ڏيکاريون، اسان جي پسند اڪثر هارر موويز رهيون آهن جو ننڍي ھوندي آئون DVD تي پنھنجن ٻارن کي اڪثر انگلش هارر موويز يا
Harry Potter,
The Chronicles of Narnia,
Shrek
Hulk
Baby’s day out
جھڙيون موويز ڏيکاريندي هيس… پر جيئن ته هاڻي اسان سڀ وڏا ٿي ويا آهيون، انڪري هن دفعي اسان گهڻيون Romantic فلمون ڏٺيونسين… ان سان گڏ پنجابي ميوزڪ جي مڌرتا منھنجي رُوح ۾ اوتيائين، جنھن جي هوءَ ديواني آهي، آن لائين شاپنگ ڪرايائين، مونکي منھنجي پسند جون شيون گُهرائي ڏنائين ۽ اسان ڊگهي واڪ ۾ رستا نه پر يادون ماپيونسين….
مون به کيس پنھنجي دنيا جا سڀ رنگ ڏنا، سندس پسند جا کاڌا پچائي کارايا، ڳيريلو ۽ سکر جا منظر ڏيکاري پنھنجي ماضيءَ سان ملايو، بازارن جي رونق پَسائي ۽ سڀ کان وڌيڪ سندس اکين ۾ نوان خواب پوکيا، جيڪي هاڻي منھنجي اکين کان وڌيڪ سندس دل سان ڳنڍجي ويا آهن…
الائي ڇو، اسان جي سنڌ جو روايتي مرد ۽ نيم مذهبي ذهن اڃا تائين هن سادي سچ کي قبول ڪرڻ لاءِ تيار ناهي ٿي سگهيو ته سڀاڻي جي سُونھن، سُڃاڻپ ۽ سچائيءَ جو سڀ کان حَسين چھرو اسان جون ڌيئر ئي آهن…
اهي ئي ته آهن جيڪي وقت جي آسمان تي سوچ جا نوان چنڊ اُڀارينديون،
اهي ئي ته آهن جيڪي شعور جي سج سان اوندھ کي اُجاري ڇڏينديون،
اهي ئي ته آهن جيڪي انساني سڃاڻپ جي اهڙي سونھن بڻجنديون،
جيڪا نوَن نسلن جي تاريخ کي روشنيءَ سان لکي ڇڏيندي…
آئون پنھنجي ڌيءُ جي آئيني ۾ پاڻ کي ئي ڏسان ٿي!
منھنجيون اڻپوريون خواهشون هاڻي هُن جي سيني ۾ ساھ کڻن ٿيون.
جيڪي خواب، وقت منھنجي اکين کان کسيا هئا، هاڻي ايلسا جي اکين ۾ نئون آسمان ماپي رهيا آهن…
هوءَ رڳو منھنجي ڌيءَ ناهي،
هوءَ منھنجي اندر جي اڌوري ڪھاڻيءَ جو مڪمل باب آهي.
آئون هن کي ڏسندي آهيان ته لڳندو آهي ته زندگي مون کان جيڪو کسيو هو، ساڳيو سڀ ڪُجهه هُن جي صُورت ۾ مون کي موٽي ملي رهيو آهي..
ڌيءُ جڏهن آهستي آهستي وقت جي وڻ وانگر وڌندي آهي ته هڪ ڏينھن اوچتو احساس ٿيندو آهي ته هوءَ رڳو ڌيءُ ناهي رهي، پر هُوءَ ماءُ جي وجود جيان گَھِري ۽ گهاٽي بڻجي بيٺي آهي.
ايلسا به هاڻي منھنجي ماءُ ٿي وئي آهي. ڪڏھن ڪڏھن اهڙيون نصيحتون ڪندي آهي جو آئون بي اختيار مُرڪي پوندي آهيان. کيس هر وقت منھنجو اونو رهي ٿو.
هوءَ منھنجي دل جي ٿَڪَ کي اکين سان پڙهي وٺندي آهي ۽ بنا ڪجهه چوَڻ جي منھنجي ڀرسان ويھي رهندي آهي، بلڪل اُن ماءُ وانگر جيڪا لفظن کان سواءِ به سڀ ڪُجهه سمجهي ويندي آهي..
هوءَ مون کي ياد ڏياريندي آهي ته هاڻي لکڻ پڙهڻ بند ڪري آرام ڪريان،
وقت تي ماني کاوان، روزانو واڪ ڪريان، ميوزڪ ضرور ٻڌان، پاڻ کي اجايو وساري نه ويھان… هُن کي منھنجي خوبين ۽ خامين سڀني جي خبر آهي. پنھنجي ڌيءُ جي اندر لڪل ماءُ جي اها صورت ڏسي دل ۾ هڪ عجيب سُڪون محسوس ٿيندو آهي ڄڻ وقت پنھنجو دائرو مڪمل ڪري ورتو هجي…
هن دفعي چيائين آر- ٽي ڪيفي تي توهان ۽ مان اڪيلا ٿا هلون ۽ ڪافي پي Coffee with Karan ٿا ڪريون. ٻيو ڪنھن کي به نه ٿا وٺي هلون، بس صرف اسان ٻه ۽ دل جون طويل بي رحم سچيون ڳالهيون…..
ايلسا ۾ مون کي پنھنجي ماءُ جون سڀ خوبيون نظر اچن ٿيون، بي لوث پيار، بنا شرط خيال ۽ اهڙي محبت جيڪا لفظن کان مٿي هجي ۽ تڏهن محسوس ٿيندو آهي ته ڌيئرون رڳو نسلن جو تسلسل ناهن پر محبت جي اُن دائري جو مڪمل ٿيڻ آهن جتي ڌيءُ، ماءُ بڻجي پنھنجي ماءُ کي وري نئين سر جنم ڏئي ٿي…
اڄ هوءَ ٻيھر اٽلي ڏانھن موٽي ويئي… وڃڻ کان اڳ ڀاڪر پائي لاڏ مان چيائين: “جڏهن به مونکي ياد ڪندئو، آئون اوهان جي سامهون بيٺي هونديس پر هاڻي اچڻ جو وارو توهان جو آهي…”
هوءَ هلي ويئي پر سندس وڃڻ ڪوئي خالي پڻو ناهي ڇڏيو، جو منھنجي ڪمري ۾ سندس ٽھڪن جا پڙاڏا اڃا به گُونجي رهيا آهن، منھنجي ڀر ۾ سندس موجودگي اڃا به تازي آهي ۽ منھنجي دل ۾ هوءَ اڃا به مُسلسل ڌڙڪي رهي آهي… ۽ آئون اڃا تائين اُن هڪ پل ۾ فريز ٿيل آهيان جڏهن هوءَ اوچتو منھنجي سامهون اچي بيٺي هئي.!!!