تڪڙ بابت انيڪ لوڪ ڏاھپ جون چوڻيون ھر دور ۽ تھذيب ۾ مشھور رهيون آھن، جن مان مونکي اُپنشدن جي ھڪ چوڻي ياد آھي ته تڪڙ اڪثر پڇتاءَ جو سبب بڻبي آھي. اڪبر بادشاھ جيڪو پڙهيل ته نه ھو، پر ڏاھن جي صحبت ۾ رھندو ھو ۽ جنھن کي مغل بادشاھن مان سڀني مان وڌيڪ سمجهدار سمجهيو ويندو آھي، جي باري ۾ قصو مشھور آھي ته ھن ھڪ ڀيري ملزم کي بنا ٻُڌڻ جي تڪڙ ۾ موت جي سزا ڏني. جڏھن سزا تي عمل ٿي ويو ته کيس معلوم ٿيو ته مٿس چُغلي بدنيتي ھئي ۽ ھو ملزم معصوم ھو. بادشاھ کي وڏو وقت ان تي پڇتاءُ رهيو ۽ ھو پوءِ سڄي زندگي تڪڙ کي پسند نه ڪندو ھو. سڪندر مقدوني جو قصو آھي ته ھن سان سفر ۾ ھڪ شاندار ۽ مضبوط رَسو ساڻُ ھوندو ھو، جنھن کي سندس ڪنھن سپاھيءَ وِچان ڳنڍ ڏئي ڇڏي ھئي. سڪندر جڏھن ڳنڍ نه کولي سگهيو ته ھن پنھنجي تلوار سان رَسيءَ کي ڳنڍ وٽان ڪَٽي ڇڏيو. رَسو کيس وڻندو ھو سو کيس سدائين ان جي ٻه اَڌَ ٿيڻ جو ارمان رھندو ھو. روميءَ جي ھڪ شاگرد کي پاڻيءَ جي لاءِ ھڪ کُوھُ کوٽڻو ھو، پر ھو مزاج ۾ بي صبرو ھو. سو ھر ھنڌَ ويو کاٽي ڪندو، ۽ ائين انيڪ جاين تي اَڌوگابرا کُوھَ کوٽيندو رهيو، پر ڪوبه کُوھُ مڪمل نه کوٽڻ سبب پاڻي ھٿ نه ڪري سگهيو. جڏھن اُھا ماجرا اچي پنھنجي استاد روميءَ کي ٻُڌايائين ته استاد کيس چيو ته بي صبرائپ ۾ گهڻا اَڌوگابرا کُوھَ کوٽڻ بجاءِ جي ھو صبر سان اُھا سڄي محنت ھڪ کُوھَ تي ڪري ھا ته پاڻيءَ تائين پُڄي وڃي ھا. ارسطو پنھنجي دور جو مصروف ترين فلسفي ۽ سائنسدان ھو. سندس تجربي گاھ ۽ درسگاہ ۾ سورنھن شعبا ھوندا ھئا، پر ھو هميشه ٿانيڪائيءَ سان ڪم ڪندو ھو ۽ چوندو ھو ته فلسفي ۽ فطري علمن کيس توازن سيکاريوآھي. چيني ڏاھو ڪنفيوشس چوندو ھو ته تڪڙو ھلڻ وارا جلدي ٿڪجي ويھي رھندا آھن، پر آھستي ھلڻ وارا ڊهو پنڌُ ڪري سگهندا آھن. ھو چوندو ھو ته تڪڙيون وِکون کڻڻ وڏي ڳالهھ ناھي، پر مسلسل ھلندو رھڻ وڏي ڳالهھ آھي. وڏن ماڻهن جي وِيچارن ۾ ڪيڏي نه ھڪ جھڙائي ھوندي آھي. لطيف سائين به اورچائيءَ سان ھلندي رھڻ کي وڏي ڳالهھ ڄاڻايو آھي. وڏن ماڻهن سان منسوب ڳالهيون به ڏاڍيون دلچسپ ۽ ڏاھپ ڀريون ھونديون آھن. ائين ايراني ڏاھي زرتشت سان منسوب چوڻي آھي ته تڪڙ منتشر ذھن جو رويو ھوندو آھي. ڪيف پسند ماڻهن جي ھڪ وڏي وجودي خوبي اھا ھوندي آھي ته انھن ۾ تڪڙ ناھي ھوندي. ھو اصل ۾ زمان کان وڌيڪ مڪانَ کي اهميت ڏيندا آھن، جو زمانَ تي انسان جو وَسُ ناھي ھلندو ۽ مڪانَ جي ڪُنجي ماڻهوءَ جي پنھنجي ھَٿَ ۾ ھوندي آھي- ۽ هو زمان کي وھڪري ۾ نه پر گهڙيءَ ۾ ڏسندا ۽ انکي مڪانَ سان جوڙيندا ويندا آھن، انڪري انھن وٽ زمان ۽ مڪانُ وحدت جي صورت ۾ ھوندو آھي ۽ اُھا وحدت وجود جي ٿانيڪائيءَ ۽ ڏاھپ سان گڏجي ڪيفُ پيدا ڪندي آھي.

ايما کي مون ڪنھن کي به چِتائي ڏسندي نه ڏٺو، نه ڪنھن ماڻهوءَ کي، نه ڪنھن شيءِ کي، نه اڪيڊميءَ جي چوڌاري حسين ساوَن جبلن کي، نه ڪونڊين ۾ لڳل گُلن کي ۽ نه ڪنھن پَھرَ کي. دل سوچيندي ھئي ته ڇا ھن حَسين ۽ پنھنجي حُسن کان بي نياز ڇوڪريءَ ڪڏھن پاڻ کي آرسيءَ ۾ چِتائي ڏٺو ھوندو؟ نرگس کي ته پاڻ کي ڏسڻ لاءِ اکيون ڪونه هيون، پر ھن ته پنھنجيون حَسين نيريون اکيون پنھنجين تڪڙين وِکُن ۾ وجهي ڇڏيون هيون. ھوءَ پاڻ ته ڪنھن به شيءِ کي چِتائي نه ڏسندي ھئي، پر ھن کي به اکين جي ڍَوَ جيان گهُوري ڏسي نه سگهبو ھو، جو تيز گهُلندڙ ھوا کي گهُوري ناھي سگهبو. ھوءَ اوٿرن جي مُندَ ۾ اُسريل ڪو ڪومل گل ھئي، جنھن کي بيٺل ۽ سانتيڪو ڏسي ناھي سگهبو.     

جلدی میں کيا کيا نه گنوايا ہم نے
ٹھہر کے دیکھتے تو کچھ اور بات ہوتی.

پر ھن کي ان جي پرواھ ڪٿي ھئي. ھن کي ته اُھا نصيحت ڪرڻ به ممڪن ھو ته:

جلدی میں جو آئے ہو، ٹھہرو تو ذرا
ہر کام میں ہوتی نهیں عجلت اچھی.

ڏند ڪٿائي دورن ۾ ھر وصف لاءِ جدا جدا ديوتا ۽ ديويون ھونديون هيون، جي ھيءَ قديم يونان ۾ ڄَمي ھا ته ايما کي تڪڙ جي ديويءَ جو لقب ملي ھا. مان گمرسباخ اڪيڊمي مان ڪورس مڪمل ڪري واپس هليو آيس، پر ھن جي تيز وِکن جا آواز منھنجي ڪَنن ۾ سالن تائين ٻُرندا رھيا. اھڙي ئي ھڪ شام برلن ۾ کيس دل ۾ ساريندي مٿس ھي نظم لکيو هيم ته:

زندگيءَ کان بي پرواھ
ڇوھي ڇوڪري!
توکي ايڏي تڪڙ ڇو آھي؟ 
ڪَمَ ته نيٺ رھجي ئي ويندا، 
کَنَ پَلَ لاءِ ساھي پَٽِ
اکيون ٻوٽِ
وڏو ساھُ کَڻُ
۽ ھڪ نئينءَ اَکِ سان
وري زندگيءَ ڏي نھار!

ڏِسُ!
وَڻن کي ته ڪا به جلدي ناھي
پَکي به شام جو 
پنھنجن آکيرن ڏانھن موٽڻ لاءِ 
پُرسُڪون آھن
ھَوائون ته ھُونئن ئي بي لغام آھن
بادل ازل کان 
آوارہ گردي ڪندا رھن ٿا!

 ھو ڏِسُ! 
ٻارَ ڪيترا نه بي پرواھ آھن
درياھن کي به 
وھڻ لاءِ پڻ ڪا جلدي ناھي
۽ لھرون ته هميشه بي ثبات 
۽ پُرڪيف
ھونديون آھن!
رات جو روشني 
چُپ چاپ سُمهي رھي ٿي
۽ ڏينھن جو اونداھي
لِڪي جاڳندي رھي ٿي!

زندگيءَ ۽ پنھنجي حُسنَ ۽ جوانيءَ کي 
پُٺي ڏئي
تون ڪيترو به ڊوڙين
ڪم ته نيٺ رھجي ئي ويندا!
تو ڏٺو ناھي ته
زندگيءَ ۾ ھر شيءِ اَڌوري آھي
مُحبت
سفر
جُستجو
جاکوڙَ
حسرتون
۽ خود زندگي
سڀ اَڌورا ئي ته آھن!

پوءِ تو ڪڏھن کن پل لاءِ 
پاڻَ بابت سوچيو آھي ته
توکي ايڏي تڪڙ ڇو آھي؟ 
ھڪ ڏينھن تون به نه کُٽندڙ 
تڪڙ کان بي نياز ٿي
گُلن تي پوندڙ ماڪَ جيان
ٿَڌي ٿي ويندينءَ
۽ زندگي پوءِ به تنھنجي جوانيءَ جيان گرم رھندي
۽ ڪم ته پوءِ به رھجي ئي ويندا!

(برلن، چرچ اسڪوائر
20 آگسٽ 09
شام جا 7 وڳا)

ٿوري حيرت لڳي، پر مون سمجهيو, تہ اهو تعارف اڳواٽ ڪنھن ڪرايو هوندو! مون ڪجهه ڏينھن جي مُھلت گُهري، مواد پاڻ وٽ رکيو، جنجن ۾ سندس آتم ڪٿا ٽائيپ حوال هو. انهن ڏينھن ۾ وفا کي پاڻ تي لِکرائڻ جو خيال حاوي هو. جو تاج جويي صاحب کيس چيو : “وفا! تون جن ماڻهن کي پاڻ تي ڪجهه لِکرائڻ لاءِ چوندو پيو وتين، تون انهن کان تمام وڏو شاعر آهين…!”
وفا کي مون پاڻ وٽ ترسايو، جو سرور نواز وٽ رهائش نہ هئي. دير سان سرور نواز، کيس ٽي لکيل مضمون ڏيئي، صبح جو اچڻ لاءِ چئي تہ ويو، پر آيو ڪو نہ…!
ڇو تہ مون شام جو آفيس کان واپسيءَ تي اچي ڏٺو، تہ وفا ويٺو آهي. چيائين: “سرور نواز تہ ڪو نہ آيو…!”
مون کانئُس پڇيو، ته ان ۾ توهان جو ڪم ڪھڙو ھو…!
ٻُڌايائين تہ: “هنن مسودن/رجسٽرن جي بائينڊنگ ڪرائڻ هُئي حيدرآباد ۾ ڪنھن جاءِ تان…!”
وفا وڏو شاعر هو، پر هُو پنھنجي شاعريءَ جا مَسودا، تہ ڇا، پنھنجي ذات کي سنڀالڻ بہ سندس وَس جي ڳالهه نہ هئي!
اهڙن تخليقڪارن جون تخليقون، وَتنديون آهن، جهنگ جي هرڻيُن وانگر هلنديون، جن کي ڪو ساڃھ وَند جهلي آيو، ته واھ، نہ تہ ڪنھن بہ شڪاريءَ جو سولائيءَ شڪار ٿي وينديُون آهن! سندس رضا سان، ڊاڪٽر اسحاق سميجي هن جي نوٽ بوڪن مان، هڪ ڪتاب جيترا غزل چونڊي هڪ مسودو ترتيب ڏنو. سندس خيال هو، پاڻ ڇپائينداسين، جو پبليڪيشن هن جو پراڻو خواب هو، پر پئسہ نہ ٿيا ۽ ڪمپوز ٿيل مواد، يا بٽر، روشني واري ادي علي نواز کي ڏنائين، اهو چئِي، تہ اسان کي ڇپائڻ ۾ متان دير لڳي، تنھن ڪري توهان ڇپرايو، جيڪو “وفا” جي ٽائيٽل سان ڇپيو!

ايئن سنڌي ادب بورڊ وارو مجموعو بہ ڪنھن ترتيب ڏيئي ڇپرايو هوندو، اهڙي ئي قسم جي رجسٽرن تان!
ذوالفقار گاڏهيءَ بہ پنھنجي هڙان وفا جا ٻہ ڪتاب ڇپرايا. هن تي وارو وارو ٿيو، تہ وفا جا مسودا چورايا اٿس. ذوالفقار تہ ڇا، پر ڪنھن بہ وفا جا مجموعا چورايا نہ هوندا، هن پاڻ ڪنھن کي ڇپرائڻ جي آسري ۾ ٿي سگهي ٿو ڏنا هجن، پو ان واپس نہ ڪيا هجن, اها ٻي ڳالھ آھي…! باقي ڪيرُ. ڪنھن جي شاعري پنھنجي نالي ڇپرائي تہ سگهي ٿو، پر شاعر نہ ٿو ٿي سگهي. اهڙا کوڙ شاعر، اديب آهن، جيڪي سڄي عمر شاعر نہ ٿي سگهيا. پَرائِي پرفيوم لڳائي، ان کي پنھنجي خوشبو سمجهڻ، خوش فھمي ئي سمجهڻ گهرجي. لاڻا ۽ لُوتَ، چَوڻ سان چَندن ناهن ٿي سگهندا…!
*
ڪوٽڙي ۾ منھنجي رهائش خاص نہ هئي. نوڪري وارا شروعاتي ڏينھن، ٿوري پگهار جي ڪري، گُذارو هوندا هئا. لاهور ۾ ڏيڍ مھيني واري ٽريننگ وارن ڏينھن ۾ مسٽر رام چند ۽ مون ٻِي سنگت کان الڳ هڪ سستو هوٽل ڳولي هٿ ڪيو هو. ھاڙھ جا ڏينھن هئا، تنھن ڪري رات جو ڇت تي پيل کٽُن تي وڃي سُمهندا هئاسين!

منصور سيتائي، شھزاد سيتائي بہ تڏهن ڪوٽڙي رهندا هئا. اسحاق سان ميل ملاقات بہ ڪوٽڙيءَ ۾ ئي ٿي. هي تڏھن گهڻو ڪري پنھنجي مامي يا ماسيءَ وٽ رهندو هو.
هڪ سنڊي تي منصور ۽ مون کيس سڀني ٿاڪن تي ڳوليو، پر نہ مليو. هاڻي اسان آسرو لاهي حيدري هوٽل تي چانھ پيڻ ٿي وياسين، تہ اوچتو ڳليءَ ۾ مُنھِن پئجي ويو. منصور، اسحاق سان گهڻي حُجت ڪندو هو، کيس ڏسندي چيائين: “هي تہ وٺُ, اسان ڳولي ڳولي اڌ مُئا ٿي پيا هُون، تون هينئر پيو ظاهر ٿين…!”
اسحاق منھنجو لحاظ ڪندي، ساڳيي انداز سان رِٽليئيٽ نہ ڪيو، پر کِلندي چيو:
“سائين! تون ڪھڙو چڱو ماڻهو، ڪھڙن ڪنن ماڻهن سان ٿو رَليو وتين،…!”
*
استاد خادم سخيراڻي، ڪوٽڙيءَ پو آيو، جڏهن اسان حيدرآباد هليا آياسين. هن دادُو وانگر باريجا چئوڪ تي ڪلب بہ قائم ڪئي. وچان درياھ جيتري دُوري سبب ساز سِکڻ ۽ سُرَ ۾ اچڻ واري آس، ايئن جو ايئن اَڌُوري ۽ اَڻ پُوري رهندِي رهندِي پئي اچي…!
*
سائين اختر رند اسان جي تَر ڳوٺ جو هو، سندس طبيعت بہ ڳوٺاڻي ۽ لحاظ واري هئي. هن جي علي سائين ۽ عبدالڪريم بلوچ صاحب سان لڳندي هئي. هي ڪنهن ڳالهه تي ڪنڌُ هيٺ ڪري مُرڪندو هو، تہ سانجهيءَ ٽاڻي ڪنھن ٽانڊاڻي جو ٽمڪڻ ياد اچي ويندو هو…!
*
اسحاق ۾ جستجو، تخليقي، انفرادي ۽ اختلافي صلاحيتون موجود هيون، جيڪي نَئن جي پاڻي وانگر پٿرن مان نوان رستا ڳولڻ جي جستجو ۾ رهنديون هيون!
هن وٽ دوستيءَ جا وڻ پوکڻ جو آرٽ هو، جيڪو مون وٽ نہ هو. تنھن ڪري آنءُ بہ آرڙھ جي اُسن ۾، انهن وڻن جي ڇانوَ ۾ ايئن اچي ويھندو آهيان، جيئن ڪاڙهي ۾ ڪاڇي وارو مالُ اچي ڪَنڊن جي ڇانوَ ۾ ويھندو آهي…!
**

صبح جو مان سالزبرگ جي ريلوي اسٽيشن تان انسبروڪ جي ريل ۾ چڙهيس. ريل جو سفر مونکي ھونئن ئي وڻندو آھي، پر جي اھو سفر وري يورپ جو ھجي ته ان جو لُطف ئي پنھنجو آھي. سالزبرگ کان انسبروڪ جو ريل رستي پنڌُ سوا ٻن ڪلاڪن جو آھي ۽ اُھي سوا  ٻه ڪلاڪ رڳو ٻاھر تيزيءَ سان تبديل ٿيندڙ نظارن ۾ ئي اک ڇنڀَ ۾ ئي گذري ويا. انھن سوا ٻن ڪلاڪن ۾ جيڪو اکين ڏٺو ۽ دل محسوس ڪيو، اُھو ڪڏھن وسرڻ جھڙو ئي ناھي. يورپ جا سڀني کان وڏا آبشار ھن ئي رستي سان آھن. خاص طور ڪِرمِل آبشار ته جَڳَ مشھور آھن. اُتان گذرندي دل چيو ته ڪاش! ريل خراب ٿي پوي ھا، لمحو صدين جو ھجي ھا، منظر ساڪن ھجن ھا- پر زندگي تحرڪ جو نالو آھي ۽ تحرڪ ۾ ساعت بي ثبات ھوندي آھي. اُنهيءَ ئي رستي سان ڪُفسٽائين جي ننڍي شھر جا وڏا تاريخي قلعا به آيا. مان ته سالزبرگ به ان جي تاريخي قلعي جي ڪري ئي ويو هيس. قلعا ڀل ته بادشاھن جا يادگار ھجن، پر تاريخ جا تمدني سياسي عڪس به ھوندا آھن. سالزبرگ جي ڊائري جدا لکي اٿم، انڪري ان جو ذڪر ھتي نه ٿو ڪيان. انسبروڪ ويندي ھن سفر جو حَسين ترين پاسو ڪپرون جو ڍنڍ جي ڪناري اُھو ننڍڙو شھر ھو، جنھن جو حَسين منظر هميشه لاءِ اکين ۽ تخيل جي يادگيرين ۾ محفوظ ٿي ويو. ڪناري تي بدڪون، ڍنڍَ ۾ ٻيڙيون، ڍنڍَ جي پريان ساوَڪ ئي ساوَڪ ۽ پويان لڳاتار ساوا چھچ جبلَ. اھڙا نظارا ڏسي ئي انسانَ جنت جو تصور گهڙيو ھوندو. دل چيو، ھتي لھي پئجي ۽ باقي زندگي ھتي ئي رھجي، ڪتابَ پڙھجن، لکجي، راڳُ ٻُڌجي،  پنڌَ ڪجن ۽ زندگيءَ کي سمجهڻ کان وڌيڪ حيرت جي انهن وادين ۾ ئي گذاري ڇڏجي. يورپ مون بار بار ۽ چَپو چَپو گهميو آھي ۽ انيڪ حسين سفر ڪيا آھن، پر ھن سوا ٻن ڪلاڪن جي سفر جو به جواب نه ھو.
انسبروڪ جي ريلوي اسٽيشن تان ان ھاسٽل تي آيس، جنھن جي بڪنگ سالزبرگ مان ئي ڪرائي آيو هيس. سياحتي ھاسٽلن جو ماحول گهر جھڙو يا سادو ھوندو آھي، انڪري انھن ۾ رھڻ جو مزو مونکي وڏيڪ ايندو آھي. اڃا ڏينھن جا ٻارنھن ٿيا ھئا ۽ موسم به جهڙالي ھئي، سو مون به بس سامان ڪمري ۾ رکيو ۽ بس اسٽاپ تان شھر جي بس ۾ سڄي ڏينھن جي ٽڪيٽ وٺي چڙھي پيس. جيئن ئي بس شھر جا چڪر ھڻي مٿي چڙھي ته ھر طرف جبل جي چاڙھي ھئي. منھنجي شھر قمبر ۾ ته ھڪ ئي لاھي چاڙھي ھئي، پر ھي ته سڄو شھر لاهيون چاڙهيون ھو. شھر ڄڻ ته ڪو پيالو ھو، جنھن جو ھر ڪنارو جبل ڏانھن ٿَي ويو. ٻن ڪلاڪن جي بس جي سفرن مان ئي سمجهه ۾ اچي ويو ته شھر اصل ۾ ھڪ جابلو وادي ھو. شھر جي ھر لاھي چاڙھي جبل کان شھر ۽ شھر کان جبل ڏانھن ٿي وئي. پر ھتي جبل تي به مڪمل وسنديون ۽ وڏا پاڙا ھئا. گهٽيون ڪٿي سنهيون ته ڪٿي ويڪريون. جبل تي به ڪُشادا گهر ھئا. مونکي جابلو گهر وڻندا آھن، جو سندن ڇتين تان منظر حَسين ھوندا آھن. منھنجي دوست عاشق سواتي، جيڪو ايم پي اي به رهيو، سندس گهر شنڪياري ۾ چانھن جي باغن جي سامهون جبل تي آھي ۽ سندس گهر ۾ اِنجير جي وڻ تان منھنجا ٻارَ تازا انجير پٽيندا ھئا. مان وٽس فئملي سان وڃي ڏينھَن جا ڏينھَن رھندو هيس. سندس گهر وارِي جي ھٿن جا ٺھيل قيمو ڪريلا  مون کي سدائين وڻندا آھن. دنيا جي ڪيترن شھرن جو وڏو حصو جبلن تي آباد رهيو آھي. مون ڪابل ۾ 2003 ع ۾  ايئن ڏٺو. دنيا جي ڪيترن قديم تاريخي شھرن جون وسنديون جبلن تي آباد رهيون آھن، جيئن اٿينس، روم، يروشلم، پيرو ۾ ماچُو، ترڪيءَ ۾ اِزمير۽ بلغاريه ۾ پلودِو. نيپال کان ڪشمير ۽ پاڪستان جي اُترين علائقن تائين سڄيءَ دنيا ۾ جابلو وسنديون رهيون آھن. جيئن ته مون وٽ سڄي ڏينھن جي ٽڪيٽ ھئي، انڪري مونکي جتي دل چيو ٿي، اُتي لھي ٿَي پيس۽ گهٽين ۽ پاڙن ۾ رولاڪيون ٿي ڪيم.

سڄي ڏينھن جو سفر ايئن ھو ڄڻ فطرت جي ھنجَ ۾ تخليق ڪيل تمدني پينگهه ۾ ماڻهو بس لُڏندو ئي رھي ۽ دل چوي ته سفر لامتناھي ھجي، ھلندو رھي ۽ انجو ڪو آخري اسٽاپ نه ھجي. ايئن انسبروڪ ۾ لھندي چڙھندي، رُلندي، گهمندي شام ٿي وئي. وچ وچ ۾ ڪَڪرَ ڇڻيا ۽ ھلڪا به ٿيا. مان صبح جو سوير اُٿي انسبروڪ لاءِ نڪري آيو هيس ۽ سڄي ڏينھن جي جابلو رولاڪين کان پوءِ جسم جواب ڏئي رهيو ھو، انڪري دل چيو ته ڪنھن پَبَ/ڪيفي ۾ ويھي سڄي ڏينھن جي ڪيفيتن کي سھيڙجي ۽ ٿانيڪو ٿِجي. دنيا جي ھر شھر جي ريلوي اسٽيشن يا بس اسٽاپُ شھر جي وچ ۾ ھوندو آھي، انڪري مان به انسبروڪ جي مرڪزي ريلوي اسٽيشن واري بس اسٽاپ تي لھي پيس. اُتي ئي ھڪ ساز وڄائيندڙ ھڪ فقير کان پڇيم ته ڪو اھڙو پَبُ جتي شھر جا اديب ۽ آرٽسٽ اچي ويھندا ھجن ته ھن اڳيان کَٻي پاسي ھڪ وڏي پراڻي ۽ شھر جي ھڪ اھم پَبَ ڏانھن اشارو ڪيو. اھو شام جو ساڍي ستين جو وقت ھو ۽ پَبُ سڄو ماڻهن سان ڀريل ھو. ڪنھن به ٽيبل تي ويھڻ جي جاءِ نه ھئي. جاءِ رڳو پَبَ جي ڪائونٽر وٽ اسٽولن تي ويھڻ جي ھئي، انڪري مان به سُري وڃي اُتي ويٺس. منھنجي ڀَرِ ۾ ھڪ بنھه اَڇن وارن وارو پوڙھو ويٺل ھو، جنھن جي عمر پنجھتر کان اَسيءَ جي وِچَ ۾ ٿي لڳي. ھو اڪيلو، خاموش ۽ ڪنھن به سوچ ۽ احساس کان بي نياز ٿي لڳو. ھو منھنجي ساڄي پاسي ويٺو ھو ۽ ھو آس پاس جي ماحول کان ايترو بي نياز ويٺو ھو جو ھن مون ڏانھن نھارڻ جي گهُرج به محسوس نه ڪئي ۽ ان جي گهُرج ھئي به ڪھڙي. مون پنھنجي لاءِ ھڪ مقامي بيئر ورتو، جو مان هميشه جتي به ويندو آهيان اُتي مقامي بيئر ئي وٺندو آهيان. مون ٿَڌي بيئر مان ٻه ٽي وڏا ڍُڪَ ڀريندي ڪائونٽر تي پيل ڀُڳَلَ مڱيرن جي پيالي پاڻ ڏانھن سوري جيڪا منھنجي ساڄي پاسي ويٺل ان پوڙھي جي سامهون پئي ھئي. اُھا ڳالهه ھن کي شايد نه وڻي ۽ ھن مون ڏانھن سخت ڪاوڙيل نظرن سان نھاريو. مون به سندس ڪاوڙيل گهُور کي نظر انداز ڪري، پنھنجي کاٻي پاسي نھارڻ شروع ڪيو، پر ھن جو ڌيانُ ھاڻي مون تي ھو، جڏھن ته پَبَ ۾ اھي شيون سڀني ويٺلن لاءِ هونديون آھن. مون سمجهيو ته ان عمر ۾ اڪثر ماڻهن سان اھڙا مسئلا ھوندا آھن، پر ڳالهه ايتري سادي نه ھئي. ٿوريءَ دير ۾ پوڙھو اٿيو ۽ واش روم ڏانھن ويو. ھو پنھنجو اَڌُ گلاس بيئر جو اُتي ئي ڇڏي ويو ھو، جيئن عام طور ٿيندو آھي. واپسيءَ ۾ جيئن ئي ھن جي نظر مون تي ۽ پنھنجي اَڌُ خالي گلاس تي پئي ته ھو ڪاوڙ ۾ تَپي ڳاڙھو ٿي ويو، جنھن مان ھن جو مطلب ھو ته مون سندس اَڌُ گلاس پي ڇڏيو آھي. ھن جو مُنھنُ ڪاوڙ ۾ ايترو ته تَپي ويو جو مون کي لڳو ته ھو ڪو ڌَڪُ نه ھڻي ڪڍي. مون فوري طور ڪائونٽر واري ھمراھ کي سڏيو ته ھن وڏي اطمينان سان ھُنَ پوڙھي جو گلاس ھاري کيس تازو ٿَڌو بيئر ڀَري ڏنو ۽ کيس ڀاڪرُ پائي چُمي ڏئي، مونکي چيائين ته جيڪو ٿيو، انجي معافي مان ٿو وٺان، جو ھو پوڙھو معصوم آھي. مان ڪو اُلڪو نه ڪيان، جيڪو ظاھر آھي ته اھڙيءَ صورتحال ۾ ممڪن نه ھو.
صورتحال وري اھڙي ٿي وئي ڄڻ ته ڪجهه ٿيو ئي نه ھو. مان به وري بيئر ۽ سڄي ڏينھن جي سحر ۾ گم ٿي ويس. لڳ ڀڳ مُني ڪلاڪ کان پوءِ صورتحال وري ساڳي ٿي، جڏھن پوڙھو وري پنھنجو اَڌُ گلاس ڇڏي واش روم ويو ۽ واپسيءَ تي ساڳي سخت ڪاوڙ جو اظھار ڪيائين. مونکي ھن جي پُراسرار شخصيت ۽ اھو رويو سمجهه ۾ نه ٿي آيو. مون پريشاني ۽ خوف ۾ ساڳي نوجوان کي سَڏُ ڪيو ته ھن وري به ساڳيو ئي انداز ورجايو، جيڪو ھن پھرين ڪيو ھو. ھن ڀيري مون کان ٻيڻي معذرت ڪري ۽ پوڙھي جو اَڌُ پيتل بيئر جو گلاس ھاري، کيس وري تازو ۽ ٿَڌو بيئر جو گلاس ڏئي ۽ کيس ڀاڪر پائي پيار مان  چميون ڏئي، پنھنجي ڪم سان لڳي ويو. مون کيس سڏي ڪا ٻي جاءِ ڏيڻ جو چيو، جو ھاڻي پوڙھي جي ڀرسان وڌيڪ ويھڻ مون لاءِ ممڪن نه ھو. پب جي مالڪ ۽  مينيجر مونکي کاٻي پاسي ڪائونٽر جي ڪُنڊَ تي ويھاري چيو ته ھو مون وٽ اچي بعد ۾ ھنَ پوڙھي بابت تفصيل ٻُڌائيندو. مان دير تائين ويٺل رهيس ۽ پوڙھو بيئر جا ٻه اَڌُ گلاس پي هليو ويو، پر مون نوٽ ڪيو ته پَب وارو نوجوان ھن کي ويندو ڏسي تڪڙو ڏانھنس وڌيو ۽ کيس در تائين ڀاڪُرَ ۾ ڀري پاڻ ڇڏي آيو.

منھنجي لاءِ اُھا سڄي ماجرا حيران ڪندڙ ھئي. خاص طور پب جي نوجوان جيڪو مالڪ ٿي لڳو، جي پوڙھي لاءِ غير معمولي محبت ۽ سندس محبت ڀري اھڙي سنڀال، جنھن تي سمجهه ۾ نه ايندڙ حيرت اَڻ ٽر ھئي. منھنجي ھاسٽل جيئن ته گهڻو پري نه ھئي، انڪري مان به دير تائين ويٺل رهيس. شھر ننڍو ھو ۽ ستاويھين نومبر جي ٿڌي رات ھئي، انڪري پَبَ ۾ رش تيزيءَ سان گهٽجڻ لڳي. پَبَ جو نوجوان ايتري ۾ ڀُڳل کاڄن جي پيالي ۽ چِڪن اِسٽرپس به مونکي ڏئي ويو، جن جو مون آرڊر به نه ڪيو ھو. ھن شايد مون سان ٿيل بدمزگيءَ جو ازالو ڪرڻ ٿي گهريو. جڏھن مون اُٿڻ جي ڪئي ته ھن چيو ته مان صبح جي ڪافي سندس پاران وٽس پيئڻ اچان. مونکي به جيئن ته ان تلخ ۽ ساڳي وقت عجيب تجربي جون ڳنڍيون کولڻيون هيون، انڪري مون ساڻس ھائوڪار ڪري کانئس موڪلايو. پب مان نڪري مان سخت سيءَ جي ڪري وڏيون ٻِرانگهون ڀريندو ھاسٽل ڏانھن ھلندو ٿي ويس، پر منھنجي ذھن ۽ ڪيفيت تي اھو عجيب تجربو حاوي ھو. پوءِ ھڪ ڳالهه ياد ڪري، منھنجي حيرت ته قائم رھي، پر اُلڪو ختم ٿي ويو. واقعو هيئن ھو ته 1999ع ۾ اردوءَ جو وڏو ڪھاڻيڪار ۽ ناول نويس مظھرالاسلام، جيڪو اسان جو پيارو ادبي ۽ ذاتي دوست رهيو آھي، اسان وٽ حيدرآباد گهمڻ آيو ته اسان يعني مان، ڀائو مولا بخش چانڊيو، حڪيم بلوچ، احسان لغاري، محمود لغاري کيس کاروڇاڻ وٺي وياسون. کاروڇاڻ ۾ جڏھن ٻيڙيءَ ۾ چڙهياسون ته ان ڏينھن ھوا تمام تيز ھئي. مون محسوس ڪيو ته وارياسي جو ماڻهو مظھرالاسلام پاڻيءَ جون تيز لھرون ڏسي سخت خوف ۾ ورتل ھو. وري ٿوري ئي دير ۾ ڏٺم ته ھو ٻيڙيءَ ۾ بلڪل خوش ۽ بي خوف ويٺو ھو. مون کانئس ان بابت پڇيو ته سندس جواب ڏاڍو دلچسپ ۽ غير روايتي ھو. ھن مونکي چيو پھرين مان سخت ڊنُس، پر جڏھن ڏٺم ته ٻيڙي ھلائيندڙ ناکئو پريشان ناھي، جيڪو پاڻيءَ کي سُڃاڻي ته پوءِ مونکي ھرگز پريشان نه ٿيڻ گهرجي. سو مون به سوچيو ته جي پَبَ جو مالڪ اھو نوجوان پريشان نه ھو ته مونکي به ان بابت ڳڻتي نه ڪرڻ گهرجي. ان اطمينان ۾ مان سمهي رهيس ۽ سُتت ئي منھنجي اک لڳي وئي ۽ مان انسبروڪ مان وقتي طور لاشعور جي عدم ڏانھن هليو ويو هيس.
صبح جو اک کُلي ته تازگيءَ جي احساس سان اٿيس. يوناني فلسفي ايپيڪيوريس درست چيو ھو ته خوف خوشيءَ جو ويري آھي، رات سُمهڻ کان اَڳُ مان ان پوڙھي جي پراسرار رويي تي وڌيڪ سوچڻ بجاءِ ساڻس بي پناھ محبت جو اظھار ڪندڙ ان نوجوان جي زنده دل رويي تي خوشگوار حيرانيءَ ۾ سُتو هيس ۽ ان جو ئي نتيجو ھو جو مان ايڏي سٺي احساس سان اُٿيو هيس. تيار ٿيڻ کان پھرين ڊگهو پنڌُ ڪيم جو مينھُن ڀريو بيٺو هو ۽ دل چيو متان اَڄُ گهڻو پنڌُ نه ڪري سگهجي. ڪچڙي منجهند ٿي ته مان به تيار ٿي ان ڪيفي/پَبَ ۾ ويس جتي رات اھو عجيب واقعو پيش آيو ھو. ڪيفي ۾ اڃا رش نه ٿي ھئي. مان جيئن ئي اندر داخل ٿيس ته ڪيفي جو اھو ساڳيو مالڪ مرڪي مون ڏانھن وڌيو ۽ مونکي سامهون ئي ٻن ڪرسين واري ٽيبل تي ويھاري ٻه ڪافيون کڻي آيو. ھن مون سان وري معذرت ڪئي ۽ ساڳيا لفظ ورجايا ته ھو پوڙھو ھڪ معصوم ماڻهو آھي. مون کيس پنھنجي ڪيفيت ٻڌائيندي چيو ته مونکي مٿس مڪمل اعتبار آھي، پر مان ان ماجرا بابت وڌيڪ ڄاڻڻ گهران ٿو.
ھن پنھنجو تعارف ڪرائيندي اُھا ڪَٿا ٻُڌائڻ شروع ڪئي ته سندس نالو احمد آھي ۽ ھو ھتي ڄاول لبناني آھي. سندس پيءُ نوجوانيءَ ۾ ھتي روزگار سانگي لڏي آيو ھو ۽ اھو پوڙھو سندس پيءُ جو ھن شھر ۾ پھريون دوست ھو. ھو ٻئي انھيءَ پَبَ ۾ ڪم ڪندا ھئا ۽ گهڻو پوءِ جڏھن پَبَ جي مالڪ انکي وڪڻڻ گهريو ته اھو پَبُ سندس پيءُ ۽ انهيءَ پوڙھي گڏجي خريد ڪيو ھو. ھن ڳالهائڻ شروع ڪيو ته سندس اکين مان انهيءَ پوڙھي لاءِ محبت اُڇلون پئي کاڌيون. ھن چيو ته ھن جي پيءُ کي ڪو ڀاءُ نه ھو ۽ اھو پوڙھو ئي سندس سڳو چاچو آھي، جنھن کيس ٻاروتڻ ۾ انسبروڪ جي گهٽي گهٽيءَ ۾ ڪُلهن تي کڻي گهمايو ھو، جو ھن شادي نه ڪئي ۽ پنھنجي دوست جي اولاد کي ئي پنھنجو اولاد سمجهندو ھو. احمد جي اکين ۾ اُھي سڀ عڪس ھئا جن ڳالهين جو ذڪر ھو دل جي اَٿاھ گھرائيءَ ۽ سچائيءَ سان ڪري رهيو ھو. ھن چيو ته سندس پيءُ ۽ انهيءَ پوڙھي جا ٻه ٻيا دوست به آھن، جن مان ھڪ گونگو آھي ۽ اُھي ٻئي روزانو منجهند جي ماني انهيءَ پوڙھي سان گڏ ھن ڪيفي تي کائڻ ايندا آھن. سندس پيءُ ڏھاڪو سال اَڳُ دل جي دوري ۾ گذاري ويو ھو ۽ پُٽ کي پارت ڪري ويو ھو ته ھو سندس مرڻ کان پوءِ انهيءَ پوڙھي کي ھڪ سچي پُٽَ جيان پيار ڪري، سندس سنڀال ڪري ۽ پَبَ جو مالڪ به جيستائين ھو جيئرو آھي، ھن کي ئي سمجهي. احمد چيو ته اھو پوڙھو الزائيمر يعني مڪمل ويسر جي مرض جو شڪار آھي ۽ دنيا ۾ رڳو پنھنجن انھن جيئرن ٻن دوستن ۽ کيس ئي سُڃاڻندو آھي. کيس گهر کان رستو به رڳو ھڪڙو يعني انھي ڪيفي يا پب جو ئي ياد آھي. ھن جي دنيا ڪل اھي ٽي ماڻهو ۽ اُھا ڪيفي ئي آھي.

مان احمد جون ڳالهيون ٻُڌي انھن رشتن جي سچائي جي گھرائيءَ کي محسوس ڪري رهيو ھوس ته سامهون دروازي مان اُھو راتوڪو پوڙھو اندر داخل ٿيو ۽ احمد ڊوڙي وڃي کيس دروازي ڀرسان ئي انهيءَ ٽيبل تي ويھاريو، جنھن جي پاسن کان صرف ٽي ڪرسيون پيل هيون. احمد مونکي اَڳُ ئي ٻُڌايو ھو ته اُھا ٽيبل منجهند جي وقت اُنَ پوڙھي ۽ سندس ٻن دوستن لاءِ مخصوص ھوندي آھي. منھنجو منھن به انھيءَ ٽيبل طرف ھو، پر مان ڪجهه پَرَڀرو ويٺل ھوس ۽ ان پوڙھي کي اُھا خبر نه پئجي سگهي ھا ته مان کيس ڏسي رهيو آهيان، ھونئن به ھو مڪمل ويسر جو مريض ھو، سو راتوڪو واقعو ھن کي ياد ئي نه ھجي ھا ۽ نه وري ھو مون کي سُڃاڻي سگهي ھا. ماڻهن جي آمد تيز ٿيڻ لڳي ھئي ۽ احمد به پنھنجن ڪمن سان لڳي ويو. بس ايندي ويندي ھو پنھنجي معصوم مُرڪَ مون ڏانھن اُڇلي رهيو ھو ۽ ھن جي اندر جو سمورو حُسن سندس انھيءَ معصوم مرڪَ ۾ سمايل ھو. ھو ھڪ سادو، سٻاجهو، سچو ۽ محبتي انسان ھو. ٿَڌِ سبب مون ٻي ڪافي ورتي ۽ تيسين پوڙھي جا ٻئي دوست سٺي خوش لباس انداز ۾ اندر داخل ٿيا. ھي پوڙھو پاڻ به نھايت سادو پر خوش لباس ھو. ساڳيو پوڙھو جيڪو رات ڏمريو ويٺو ھو، ھاڻي مسڪرائي رهيو ھو. ھو ٽئي ھڪ ٻئي سان ڳالهائي نه رهيا هيا. منجهانئن ھڪ گونگو ۽ ٻيو مڪمل ويسر جو مريض ھو. بس ھنن ٽن لاءِ اھو ئي ڪافي ھو ته ھو ٽئي ننڍپڻ جا دوست ھئا، جيڪي پوڙھا ٿي چڪا ھئا پر ھڪ ٻئي سان گڏ ھئا. ھنن جي گفتگو لفظن ذريعي نه پر بيان نه ٿي سگهندڙ خوشيءَ جي احساس ذريعي ٿي رھي ھئي. احمد ھنن لاءِ ھر شيءِ ٽيبل تي پاڻ ٿَي رکي ۽ ھنن مان ھرھڪ آڏو ٿڌي بيئر جو ھڪ ھڪ گلاس به رکيل ھو. ھو پوڙھو دنيا ۽ ڪيفي جي مجموعي ماحول کان بي نياز ھو ۽ ھن لاءِ اھو ڪافي ھو ته ھن جي سامهون ھن جا ٻه دوست ويٺل ھئا ۽ احمد کيس صالح اولاد جيان يا شايد ان کان به وڌيڪ ڀانئي رهيو ھو. انھن ٽن پوڙھن جي اھا مانجهاندي جي ويھڪ خود ھڪ ڪمال تجربو ھو. مونکي محسوس ٿيو ته گونگي دوست سان به بنا ڳالهائڻ جي ڪيفَ ۽ مُرڪن سان ڪچھري ٿي سگهندي آھي. مڪمل ويسر ۾ گم ٿي ويل پوڙھي کي ھاڻي يادگيرين جي گهُرج به نه ھئي. ھن کي گهڻن اجاين لاڳاپن جي به گهُرج نه ھئي، ھو گوتم جي فڪر جيان گهڙيءَ ۾ جيئندڙ شخص ھو، جنھن پنھنجي يادن ۽ ويچارن کي برف جيان ڄمائي ڇڏيو ھو. ٽنهي ننڍپڻ جي پوڙھن يارن وٽ ڳالهائڻ لاءِ لفظ نه پر بس مُرڪون ۽ ھڪ ٻئي سان گڏ ھجڻ جو احساس ھو. ٻولي نه ڳالهائڻ سبب معنويت به ھنن کان گم ٿي وئي ھئي، جنھن جي ھاڻي کين ڪا گهرج به نه ھئي. ھو پوڙھن پکين جيان زندگي گذاري رهيا ھئا. رُوسو کي به اھڙي زندگي گذارڻ لاءِ فطرت ڏانھن واپسيءَ جو شوق ھوندو ھو.
مونکي جبل ڏانھن گهمڻ لاءِ وڃڻو ھو، سو مان پب مان ته نڪري آيس، پر انھن درويشن جي دنيا ۾ گهاريل پَلَ ھڪ حسين احساس سان مون سان گڏ ڪيترا ڏينھن گڏ سفر ڪندا رهيا. انسبروڪ ھڪ تاريخي ۽ حسين شھر ھو، پر منھنجي يادن ۾ انسبروڪ هميشه ٽن يارن جي اُھا ٽيبل ۽ ھنن لاءِ احمد جي  اڻ مَيي پيار جي صورت ۾ محفوظ ٿي ويو. مان اڪثر اُھا ٽيبل يادن جي اک سان ڏسي ۽ انھن ٽن جرمن پوڙھن جي اھا خاموش ڪچھري وڏي مزي ۽ ڌيانَ سان ٻُڌي سگهندو آهيان.

(ٽيھين نومبر ٻه ھزار ٻارنھن، ميونخ، جرمني)

ڪنھن اَڃاتل پارَ ڏانھن ڊگهي پنڌ تي نڪرڻ تہ ھر ڇنڇر آچر جي پرھ ڦُٽيءَ جو منھنجو معمول ھو، پر اڄ معمول کان مختلف ڏینھنُ ھو، جو ھڪ طرف سخت سيءُ ھو تہ مٿان وري مِینھنُ بہ ڀَریو بیٺو ھو. منھنجي رھائش واشنگٽن ۾ پوٽومڪ دریاھَ جي ڪناري تي آخري ۽ ورجینیا جي پھرئین اسٽاپ روزلن تي آھي ۽ واشنگٽن جو سڀ کا قدیم ۽ ڪلاسیڪل یورپي طرز جو پاڙو جارج ٽائون اسانجي گهر کان بس ڏھن منٽن جي پنڌَ تي آھي. پوٽومڪ دریاھ جي بس پُل ٽپبي آھي تہ سامهون جارج ٽائون ھوندو آھي، جنھن جي یونیورسٽي آمریڪا ۾ مشھور آھي. ان جي غیر معمولي طور حسین یونیورسٽيءَ جي عمارت مونکي بیحد وڻندي آھي. ان یونیورسٽيءَ جي پولیٽیڪل سائنس شعبي ۾ ڏکڻ ایشیائي سیاسي ۽ تاریخي موضوعن تي مون ڪافي ڀیرا ھڪ مھمان اسڪالر طور لیڪچر ڏنا آھن. ھي علائقو ان واقعي جي ڪري بہ مشھور آھي جو 25 ڊسمبر 1776ع تي جارج واشنگٽن پنھنجي فوج سان ھتان گذرندي ڊلاویئر ندي پار ڪئي ھئي. ان کان پوءِ ئي هن ٽرینٽن ۾ ۾ برطانوي حمايتي فوجن تي اوچتو حملو ڪيو ھو، جيڪو آمريڪي آزاديءَ جي جنگ ۾ هڪ اهم موڙ ثابت ٿيو. پر جارج ٽائون جو اھو پاڙو ان کان گهڻو اَڳُ 1751 ۾ جُڙیو ھو ۽ مونکي پھریون ڀیرو اھو ڪلاسیڪل تمدني پاڙو 2006 ۾ منھنجي دلبر ۽ ڏاھي دوست جاوید ڀُٽي گهر ھو. واشنگٽن ۾ تہ ڇا سڄي آمریڪا ۾ جاوید ڀُٽي جو اھو پسندیدہ پاڙو ھو. اسان اڪیچار ڀیرا اھو پاڙو گڏجي پنڌ گهميو آھي، جنھن ۾ منھنجو ھتي مون سان گڏ رھندڙ ۽ پنجین درجي ۾ پڙھندڙ پُٽُ عاطف بہ گڏ گڏ ھوندو آھي.
عاطف اڃا معمول موجب گهر سُتو ئي پیو ھو تہ مان پاڻ کي ویڙھي سیڙھي ڇَٽي کڻي پرھ ڦُٽيءَ جي ڊگهي پنڌ تي نڪري پیس. مان ڇنڇر آچر تي ائین ئي ڪندو آھیان، عاطف اسڪول مان موڪل سبب ٻارھین بجي تائین اُٿندو آھي ۽ مان تیستائین اچي ویندو آھیان. مان گهران نڪري پوٽومڪ پُل تان ئي گذري رھیو ھیس تہ مینھنُ اوڙڪندو اچي سڄي ماحول تي ڇانئجي ویو. مون کي ھونئن بہ ڏُکیا پنڌَ وڻندا آھن ۽ مون وٽ ڇَٽي بہ اٽليءَ جي ۽ ڪلاسیڪل ھئي, سٺیون ڇَٽیون ھونئن بہ گهڻو وڻندیون اٿم. جاوید ڀُٽو منهنجي انھن منفرد ۽ ڪلاسیڪل ڇَٽین جي شوق تي خوش ٿي کلندو ھو. ( آمریڪا مان واپسي تي ڏئي بہ ادي نسرین ترین ۽ کیس آیو ھیس). ھر ڀیري جیئن تہ ڊگهي پنڌَ لاء نئون گَسُ وٺندو ھیس، انڪري مون جارج ٽائون جي پوئین رستي وارو گس ورتو. جیئن ٿَي اڳتي وکون کنیم، تیئن ٿي مینھنَِ پنھنجي رفتار تیز ڪئي. سڄو جھانُ پُسي چڪو ھو رستا، جایون، مون وانگر واڪ تي نڪتل چند ماڻهو ۽ وَڻَ.
جڏھن جارج ٽائون یونیورسٽي ٽپي انجي پُٺین پاڙي ڏانھن ویس تہ مینھنُ اڃا تیز ٿیندو ویو. واشنگٽن جي جنوريءَ جي ٿَڌِ جو مینھنُ جنھن ڏٺو ھوندو، انکي ئي خبر ھوندي تہ ٿَڌِ ۽ مینھنَ جو میلاپ ڪھڙا قھَرَ ۽ ڪِیسَ ڪندو آھي. ھڪ ھنڌ وڃي ھڪ گهاٽي وَڻَ ھیٺان بیٺس تہ منھنجي کاٻي پاسي ھڪ وڏو راندین جو میدان ھو، جیڪو سخت مینھنَ ۽ پرھ ڦُٽيءَ سبب خالي ھو ۽ سامھون ساڄي پاسي گهر ھئا. مان ھونئن بہ ڪنھن چڱي جاءِ تي بیھڻ جي ڳولا ۾ ھیس، پر جنھن ڳالهه مونکي ھتي بیھڻ تي اصل بيوس ڪري ڇڏیو، اُھو ساڄي پاسي کان گهر جي بالڪنيءَ مان ایندڙ وائلن جو اصل اندر ۾ وَڍَ وجھندڙ آواز ھو. منھنجي پویان ھڪ گهر جي دري ھئي، جنھن جي شیشي پویان ھڪ گهریلو سائي ٻلي نیرا تارا ٽمڪایو وڏي مزي ۾ ویٺي ھئي. مون رُڳو ھڪ نظر پوئتي مُڙي اُنَ پیاري ٻليءَ جي اطمینانَ تي وڌي ۽ سِڌو ٿي بیٺس، جو گهر جا مالڪ ائین اندر گهورڻ کي سٺو نہ سمجهندا آھن ۽ وري جي اُھا گهر اندر پالیل ٻليءَ تي ھجي تہ اھا ھراسمینٽ سمجهبي.
منھنجو سڄو ڌیانُ اولھ جي سُرندي یعني وائلن جي مسحور ڪندڙ آواز تي ھو، جیڪو ھڪ آمریڪي پوڙھو پنھنجي گیلريءَ ۾ وڄائي رھیو ھو. ھو بہ پنھنجي ڌیانَ ۾ گم ھو. ھن اھو گیت پورو ڪري ساھي پٽي، ھیٺ نھاریو تہ ھن جي نظر مون تي پئي، جیڪو سخت ٿَڌِ ۽ مینھنَ ۾ بہ وَڻَ ھیٺان ڇَٽي جهلیو کیس وڏي سرور ۽ ڌیانَ سان ٻُڌي رھیو ھیس. پھرین نظر ۾ ھن مونکي ڏٺو ضرور، پر ان تي ڪو ڌیانُ نہ ڏنو. مونکي ھن جي ڌیانَ جي گهرجَ بہ نہ ھئي، مون لاءِ ھن جو ایئن بي خوديءَ ۾ ان ماحول ۾ اھو ساز وڄائڻ ئي ڪافي ھو. لطیف سائینءَ سر سورٺ ۾ چیو آھي تہ:

سرديءَ سالم نہ رھان، گرميءَ ٿیان گداز
امن ڏیجُ امان تون، سائل ھڻي سازُ
ربابي کي رازُ، خالص ڏیجُ خلیل جو.

ھتي تہ مون سان ڪارِ اُھا ھئي جو مان اُنهيءَ سوز سبب سرديءَ ۾ بہ سالم بیٺو ھیس، ھن اھڙا تہ سوز ڀَریا سُرَ ڇیڙیا ھئا جو رڳو منھنجي اندر ئي نہ پر سڄي سنسار ۾ امن پنھنجي امانَ ۾ ھو ۽ ربابيءَ تہ بنا نھارڻ جي ئي ڪیفَ جو راز اندر ۾ اوتي ڇڏیو ھو. دل چیو لطیف جي ٻوليءَ ۾ اھو پُرڪیف سلسلو جاري رکڻ لاءِ چوانس تہ:

جي میراثي مڱڻا، آئون پڻ منجهان تن.

جڏھن راڳ جو ذڪر ٿیندو آھي تہ پیاري آڪاش کي چوندو آھیان تہ مان بہ مُنو مڱڻھار آھیان، بدین ۾ ڪنھن وڏي مڱڻھار کان سَڳو ٻڌراءِ. سو ھن ھمراھ کي بہ چوڻ ٿي چاھیم تہ سوزَ جي ذوقَ ۾ مُنو نہ پر مان بہ ڏیڍُ مڱڻھار آھیان، اھو سلسلو گهٽ ۾ گهٽ مینھنَ جي بند ٿیڻ تائین بند نہ ڪجانءِ. لطیف سائینءَ چیو آھي تہ:

محلین آیو مڱڻو، کڻي سازَ سري
لڳي تندُ تُنبیر جي، پیا ڪوٽ ڪريِ

جارج ٽائون ۾ ڪي ڪوٽ تہ نہ ڪریا ھئا، پر مونکان ٿَڌِ، مینھنُ، زمانُ ۽ مڪانُ سڀُ وسري ویا ھئا، بس ھر طرف ڪیفُ ئي ڪیفُ ھو. ایتري ۾ پرھَ بہ باکون واھ جو ڪڍیون ھیون ۽ مینھوڳيءَ جي جهڙَ ۾ سِجَ جا ڪرڻا بہ حجاب ۾ ھئا. سڄو حُسن حجاب ۾ ئي آھي، ظاھر انسان جو تجسس ختم ڪیو ڇڏي. بارش بہ ھاڻي جهڪي ٿي چُڪي ھئي، پنھنجي گهر جي پھرین ماڙ جي گیلري مان وائلن وڄائیندڙ پوڙھي بہ ھَرَ ھَرَ ھیٺ نھاري، اھو محسوس ڪري ورتو ھو تہ مان مینھنَ کان بچڻ لاءِ گهٽ ۽ سندس سوز ڀَریو ساز ٻُڌڻ لاءِ ئي بیٺو ھیس. پنھنجو گیت وڄائي وائلن کي ھیٺ رکي، مون ڏانھن نھاریائین تہ ھن بہ محسوس ڪیو تہ منھنجو سڄو ڌیان سندس پاسي ھو. مون کیس ھٿ ٻڌي ٻوڌي انداز ۾ سلام ڪیو تہ ھن بہ مٿان خاموشيءَ سان مُرڪي کیڪاریو. ھن ڀیري نھایت قرب منجهان اشارو ڪندي مٿي اچڻ لاءِ چیائین، مون بہ کیس ڪنول جي بند گُلَ جیان ھٿ ٻڌي سلام ورایو ۽ وٽس اچڻ جي ھامي ڀري. شاید اھو منھنجي سوز تي ڌیانَ ۽ اھو ھٿ ملائي سڌارٿي سلام جي احساساتي سگهه ھئي جو ھن سڀ ڪجهه سمجهي ورتو ھو. اھو سلام ننڍي کنڊ جي سنڌو، سرسوتي ۽ گنگا جمني سڀیتائن جو گڏیل سلام رھیو آھي، جنھن ۾ ماڻهو پنھنجي ھٿن ۽ جسماني وجود کي ئي نہ پر ڄَڻُ تہ ڪنول جي گُلَ جي روپَ ۾ پنھنجي اندر کي میڙي مُٺِ ۾ ڪري، ان ۾ نمرتا ڀري ٿو ڇڏي، انھيءَ نمرتا ڀریي سلام ئي تہ اشوڪا کي ھڪ ظالم حڪمران مان ٻوڌي بڻائي ڇڏیو ھو.
مان ڏاڪڻیون چڙھي مٿي ویس تہ سامهون ھڪ سنھڙو سیپڪڙو سفید شرٽ پھریل اُھو سازندو امریڪي پوڙھو بیٺو ھو، ھن بہ ساڳي طرح سلام ڪیو. اُھي چار ھٿ نہ ھیا، پر ڄڻ تہ ڪنول جا ٻہ گل ھڪ ٻئي کي ڀلیڪار ڪري رھیا ھئا. ھو سڌو مونکي ان گیلريء ۾ وٺي ویو، جتي سندس ساز سمیت ڪیتریون ڪم جون ۽ اجایون شیون ٽڙیل پکڙیل پیون ھیون، ھوبھو زندگيءَ جیان. ان گیلريءَ جي بي ترتیبي زندگيءَ جو ڏیکُ ڏئي رھي ھئي. حُسن رُڳو ترتیب ۾ ناھي ھوندو، پر بي ترتیبيءَ ۾ بہ ھوندو آھي، جو زندگي ٻنهي صورتحالن جو ئي نالو آھي. ھن مونکي ھڪ اسٽول کي اُگهي صاف ڪري ان تي ویھاریو ۽ مون کان ھائوڪار وٺي اندر پاڻي ۽ ڪافي کڻڻ ویو. ھاڻي ان ساڳي ھنڌ کي ان گیلريءَ مان ڏسي رھیو ھوس، جتي ڪیترو وقت سخت ٿَڌِ ۽ مینھنَ ۾ بیھي وائلن تي وڄندڙ مسحور ڪُن گیتَ ٻُڌندو رھیو ھوس. ھاڻي زمان تہ ھونئن ئي مَٽجي ویو ھو، پر منھنجو مڪانُ بہ تبدیل ٿي ویو ھو. مان دل ۾ فیصلو نہ ٿي ڪري سگهيس تہ انھن مان وڌیڪ حسین زمان ۽ مڪانُ ڪھڙو ھو.
مان اڃا انھيءَ آلي مِٽيءَ جي خوشبو، ساون ڌوتل وڻن ۽ ھر طرف ڌوتل ساوڪ جي ماحول جي سحر ۾ ئي گُم ھیس تہ میزبان ننڍي ٽري ۾ ٻہ ڪاریون ڪافیون، پاڻيءَ جي بوتل ۽ ڪجهه مَکڻ ۾ ٺھیل سَنھا بسڪوٽَ کڻي آیو. ھڪ اَڳُ ئي شاندار دل پذیر ماحول مٿان ڪافيءَ جو ھُڳاءَ ۽ بسڪوٽن مان ایندڙ مَکڻ جي خوشبو ماحول کي ویتر معطر ڪري ڇڏیو ھو. زندگيءَ جون اصل حُسناڪیون وڏین شین ۾ نہ پر اھڙین دلپذیر ننڍڙین ننڍڙین خوشین ۾ ھوندیون آھن. اسانجو اڃا ھڪ ٻئي سان تعارف ئي نہ ٿیو ھو، پر انجي گهرج بہ نہ ھئي، ان سان ڪھڙو فرق ٿَي پیو تہ اسانجو نالو، قوم یا ٻي ڪا سُڃاڻپ ڪھڙي ھئي؟ اھڙین گهڙین ۾ تعارف بي معنا بڻجي ویندا آھن. لطیف سائین جیڪو عدم کي آسڻ چیو ھو تہ انجو مطلب اھو ئي ھو تہ اھڙو ماڳُ جتي ذات جي سُڃاڻپ نہ ھجي. ھن ویھي بس مرڪندڙ چھري سان آجیان ڪئي تہ سڀ تعارف ٿي ویا. اصل تعارف تہ ھن پنھنجي اندر جي جھانَ جو پنھنجي سازَ مان نڪرندڙ سوزَ سان ئي ڪرائي ڇڏیو ھو. ھو پنھنجي مزاج ۾ خاموش طبع انسان ٿي لڳو ۽ ھن وٽ بس قربائتي نھارَ ھئي ۽ اُھا وجودي تعارف لاءِ ڪافي ھئي. جنھن وٽ وائلن جي تارُن جي ٻولي ھجي، ان کي پنھنجي زبان جي گهرج گهٽ پوندي ھوندي. سفید شرٽ پاتل ھن معصوم شخص جو سڄو باطن ھن جي مُرڪندڙ نھار مان پنھنجو نبارپڻو ڏیکاري رھیو ھو. اسان ڪجهه گهڙیون ٻئي خاموش ھئاسون ۽ بس گرم ڪافيءَ جي چُسڪین جا رڳو محسوس ٿیندڙ ھلڪا آواز ھئا. اھڙي ماحول ۾ ھڪ ٻئي سان خاموشيءَ سان بہ ڳالهائي سگهبو آھي.
نیٺ مون گفتگو شروع ڪئي ۽ کیس پنھنجو تجربو ٻُڌایم تہ ڪیئن نہ سندس سازَ جي سوزَ منھنجي دل تي مسحور ڪن اثر ڪیو ھو. خلیل جبران درست چیو ھو تہ موسیقي روح جي ٻولي آھي ۽ افلاطون چیو ھو تہ موسیقي اخلاقي قانون ۽ احساسن جي اُھا ٻولي آھي، جیڪا ڪائنات کي روحُ، سوچَ کي پَرَ ۽ تخیل کي اُڏام بخشیندي آھي. ھو منھنجون ڳالھیون ٻُڌي خوش ٿي رھیو ھو. ھن چیو اھو تہ سندس معمول آھي پر منھنجي دلچسپي ۽ موجودگيءَ ان کي خاص بڻائي ڇڏیو ھو. امیر خسرو تہ وري دل کي محبت جو ساز سڏیو ھو. ھو تہ پاڻَ ڪیترن سازن جو موجد ھو ۽ راڳ ۽ سُرَ کي معرفت سان تعبیر ڪندو ھو. بیٿووین چوندو ھو تہ راڳُ ذھن ۽ روح وچ ۾ ٽیاڪڙي ڪندو آھي. البرٽ آئن اسٽائن جو فزڪس کان پوءِ ٻیو وڏو عشق وائلن سان ھو جیڪو ھن ڇھن سالن جي عمر ۾ سکیو ھو ۽ ھو چوندو ھو فزڪس کیس ڪائنات کي سمجهڻ ۾ مدد ڏئي ٿي ۽ وائلن جو سوز کیس ڪائنات کي محسوس ڪرڻ ۽ ساڻس جُڙڻ ۾ مدد ڪري ٿو. سندس زال ایلسا کیس ڀوڳ ۾ چوندي ھئي تہ ڪاش ھو کیس فزڪس ۽ پنھنجي وائلن جیترو پیارو گهري ھا. (سندس جرمن وائلن جیڪو ھن 1894 ۾ ورتو ھو، اُھو گذریل سال 2025 ۾ اَٺَ لکَ ۽ سٺ ھزار پائونڊن ۾ وڪیو ھو) ھن کي اھو ڏُکُ ھوندو ھو تہ ھو پنھنجو وائلن پنھنجي زندگيء جي آخري ڏھن سالن دوران کاٻي ھٿ جي ڏڪڻي سبب وڄائي نہ سگهندو ھو.
اسان جي ڪچھري ڪلاڪ ڏیڍ ھلندي رھي. ھن مونکي پنھنجي گیلريءَ ۾ ڪیتریون بيحد وڻندڙ ڌُنون ٻُڌایون ۽ مون ڏٺو تہ ھو اھو ساز وڄائڻ وقت ان ۾ ئي گم ٿي ٿَي ویو ۽ ساز ۽ ھن ۾ ڪابہ دوئي باقي نہ ٿَي رھي. صوفین جو اھو تصور ڪیڏو نہ حسین آھي تہ دوئي ۾ عشق جو اھو مقام ممڪن ناھي، جنھن ۾ وجودن جي ڪثرت احساس ۽ ڪیف جي حد تائین وحدت ۾ تبدیل ٿي ویندي آھي. ھن وچ وچ ۾ ڪچھري بہ ڪئي ٿي، اسانجو ھڪ ٻئي سان تعارف بہ ٿیو. ھن جو نالو ڊیوڊ ھو ۽ سندس اصل تعلق باسٽن سان ھو ۽ ھو ھڪ رٽائرڊ استاد ھو. ھن چیو تہ سندس ماءُ کیس وائلن ٻاروتڻ ۾ سیکاریو ھو، جو ھوءَ زندگيءَ ۾ ھڪ ڏکویل مائي ھئي ۽ ٻن ٻارن کان پوءِ وائلن ئي ھن جو واحد داخلي سَھارو ھو. ڪیڏي نہ عجیب ڳالهه ھئي تہ سندس پُٽَ یعني ھن شخص جو سَھارو بہ اھو وائلن ئي بڻیو. ھن ٻُڌایو تہ سندس ٻار ڪیلیفارنیا ۾ رھن ٿا ۽ زال اڌ رنگ سبب ھنڌ تي ئي پئي ھوندي آھي ۽ ھو سندس خدمت ڪندو آھي. مونکي اھو ڏسي بیحد سٺو لڳو تہ ھو اھو سڀ ڪجهه بیزاريء سان نہ پر گھربل حساسیت ۽ محبت سان ٻُڌائي رھیو ھو ۽ ھن کي پنھنجن ٻارن سان بہ ڪا شڪایت نہ ھئي. واقعي سوز ۽ سُر ڪن ماڻهن جي مِٽي ٻیھر ڳوھي, انھن کي ڪاڇي جي چیڪي مِٽيءَ جھڙو نرم ۽ نبار بڻایو ڇڏي. تڏھن تہ شیڪسپیئر چیو ھو تہ جنھن کي موسیقيءَ سان رغبت ناھي، انجي انسان ھئڻ تي شڪ ڪیو. شاید ھن پنھنجو سمورو درد پنھنجین آڱرین ۽ وائلن جي تارن ۾ اوتي ڇڏیو ھو. جڏھن ٽائٽینڪ جھاز ٻُڏي رھیو ھو تہ جھاز ۾ ماڻهن کي سانتیڪو ڪرڻ لاءِ وائلن وڄائیندڙ ویلس ھارٽلي اھڙا سُرَ ڇیڙیندو آھي جو ماڻهن کان ڪجهه گهڙين لاءِ موت جو خوف ئي وسري ویندو آھي. یورپ ۾ مون ننڍن شھرن ۽ ٻھراڙین ۾ جام ٻُڌو آھي اھو سازُ، چیو ویندو آھي تہ سترھین ۽ ارڙھین صدی ۾ اوڀر یورپ ۾ جیڪي ساز ٺھیا، اھڙا بعد جو جدید دور بہ ٺاھي نہ سگهيو. ماڻهو چوندا ھئا تہ وائلن کي اکیون ھوندیون آھن ۽ انھن مان ڳوڙھا بہ وھندا آھن، جیڪي ڏِسبا ناھن پر انھن جي آلاڻ روح ۾ محسوس ٿیندي آھي. مون سچ پچ وڻ جي ھیٺان ٿَڌِ ۽ مینھنَ ۾ انھن ڪوسن ڳوڙھن جي آلاڻ پنھنجي دل ۾ محسوس ڪئي ھئي.
مون ڊیوڊ کان ڀاڪر پائي موڪلایو ۽ دل ۾ سوچیو تہ ھر ماڻهوءَ کي ھڪ ساز ضرور اچڻ گهرجي. ڊاڪٽر نبي بخش بلوچ سان منھنجو گهڻو محبت جو تعلق ھو. مون ٽن قسطن ۾ سندس طویل انٽرویو ڪیو ھو، جیڪو سنڌ ٽي وي تي 2004 ۾ ھلیو ھو، آخري سوال جڏھن زندگيءَ ۾ ڪنھن رھجي ویل حسرت بابت پُڇیو ھو مانس تہ چیو ھئائین تہ “زندگيءَ ۾ ڪو ساز سکي نہ سگهيس”! اڄ ان حسرت جي گھرائي سمجهه ۾ آئي ھئي. مان پُرڪیف ڪیفیت ۾ ڏاڪڻیون لھندو ھیٺ لھي آیس. اڃا صبح جا ساڍا نَوَ ئي ٿیا ھئا ۽ موسم ٿڌي ۽ جُهڙالي ھئي. وائلن مون گهڻو ٻڌو ھو، پر ھيءُ تجربو منفرد ھو. يورپ ۾ چوندا آھن تہ وائلن پُراڻي شراب جیان ھوندو آھي، جیترو پراڻو اوترو قیمتي ۽ نایاب. وائلن بابت ٻي ڏند ڪٿا بہ دلچسپ آھي تہ اھو جیترو پراڻو ۽ وڌیڪ استعمال ٿیل ھوندو، اوترو ان ۾ سوز ۽ درد وڌیڪ گِھرو ھوندو. شاید پوڙھو ساز سڄي ڄمار جا درد گڏ ڪندو ۽ نون سُرن ۾ اوتیندو ویندو آھي. مولانا رومي جو قصو آھي تہ پاڻ جڏھن شمس تبریز جي صحبت کان پوءِ سراپا ڪیفُ ٿَي چڪو ھو ۽ ھن قونیا جي بازار ۾ پھریون ڀیرو بي خوديءَ ۾ رقص ڪیو ھو تہ انجو سبب رباب جو پرسوز آواز ھو، جنھن ھن کي وجد ۾ آڻي ڇڏیو ھو ۽ ھن بعد ۾ ان تي ڪمال جي ڳالهه ڪئي ھئي تہ درد ڀَریو سوز رُڳو آواز ناھي ھوندو، پر اھو ھجر جو آلاپ ھوندو آھي. خوشيءَ کي زبان گهربل ناھي ھوندي ۽ درد وري شرمیلو ھوندو آھي، انجي زبان بڻجڻ ڪا معمولي ڳالهه ناھي. ایران جي وڏي کماچ نواز استاد لُطفي جو قصو آھي تہ ھڪ ڀیري ھڪ شاگرد کیس چیو تہ سندس کماچ ۾ اھو سوز ڇو ناھي، جیڪو استاد لُطفي جي وڄت ۾ آھي، تنھن تي استاد کیس چیو تہ سوز تارن مان نہ پر ساز مان تڏھن نڪرندو آھي، جڏھن درد روح مان رڳن ذریعي لھي آڱرین تائین پُڄندو آھي، تڏھن تہ لطیف سائینءَ بہ “رَڳون ٿیون رباب” چیو ھو. رڳون رباب ائین تہ ناھن ٿیندیون. قدیم زماني ۾ ڪوھ ڪاف جا ماڻهو جبلن جي ھنج ۾ تارن جا ساز وڄائیندا ھئا تہ پوڙھا لوڪ ڏاھا چوندا ھئا تہ آسمانن مان پریون لھي اچي انھن سازن جي تارن ۾ لِڪي ویھندیون آھن ۽ گڏجي انهن ۾ سوز پیدا ڪندیون آھن. نڪولو پگانیني ارڙھین صديءَ جي پڇاڙيءَ ۽ اُڻویھین صديءَ جي پھرئین اڌ جو جَڳَ مشھور وائلن نواز ۽ موسیقار ھو. ھن بابت مشھور ھو تہ سندس شیطان سان سنگت ھئي ۽ ھو جڏھن وائلن وڄائیندو ھو تہ شیطان ڳُجهي نموني وائلن جي تارن مان اھڙو جادوئي سوز پیدا ڪندو ھو جو ماڻهو پاڻ وساري ویھندا ھئا ۽ ماڻهن کان عبادتون وسري ویندیون ھیون. دلچسپ ڳالهه تہ 1840 ۾ جڏھن ھو گذاري ویو تہ پادرین کیس دفنائڻ کان اھو چئي انڪار ڪیو ھو تہ سندس جسم ۾ شیطان روح جي صورت ۾ موجود آھي. دراصل حیرت انگیز تجربن کي ماڻهو مافوق الفطرت تصورن سان منسوب ڪندا ھئا.
مان جارج ٽائون جا آلا رستا، پوڙھیون گهٽیون، ساوا وڻ ۽ سُرمئي بادل ڏسندو، ھلندو ٿَي رھیس ۽ منھنجي اندر ۾ ڊیوڊ جي وائلن جا الاپ ٻُري رھیا ھئا. دل چیو ڪاش! زندگيءَ جون چارئي موسمون وائلن جي چئني تارن جیان پُرڪیف ۽ ھم آھنگ ھجن ھا تہ زندگي ڪیڏي نہ حسین ھجي ھا. دل ۾ ھڪ ارادو ڪیم تہ زندگيءَ ۾ ھڪ ساز ضرور سکندس، جو ساز ۽ سُٺي ڪتابَ جي صحبت گهڻن اندر جي گدلن ۽ بي روح ماڻهن جي صحبت کان ھزار ڀیرا بھتر ھوندي آھي!
(پبلڪ پارڪ جي آلي بینچ, جارج ٽائون، واشنگٽن- صبح جو یارھین بجي، ۱۰ جنوري 2009)