هر Self-Portrait ۾ هوءَ رڳو پنھنجو چھرو نه ٺاهيندي هئي؛ هوءَ حادثن ۾ پنھنجي وڃايل وجود کي ٻيھر ترتيب ڏيندي هئي… (ڄڻ هوءَ پنھنجو خالق پاڻ بڻجي ويئي هئي) ڪٿي هوءَ زخمي هئي، ڪٿي اڌوري، ڪٿي مضبوط، ڪٿي اُداس، ڪٿي رنگن، گلن ۽ جانورن جي وچ ۾ بيٺل… پر هر تصوير ۾ هوءَ پنھنجي جسم کان اڳتي نڪري، پنھنجي هڪ اهڙي مُڪمل صورت تخليق ڪندي هئي، جيڪا حقيقت کيس ڪڏهن نه ڏئي سگهي هئي.
فريدا ڪاهلو اُها عورت هئي، جنھن درد مان مُصوري ڪئي. هُن رڳو زندگي نه گُذاري پر پنھنجي هر زخم کي هڪ شاهڪار ۾ بدلائي ڇڏيو.
هي تصويرون رڳو فريدا ڪاهلو جون تصويرون ناهن؛ اُهي ان ڳالهه جو ثبوت آهن ته ٽٽل جسم اندر به هڪ بي خوفُ رُوحُ جيئرو رهي سگهي ٿو.
هن کي ڏسو:

وارن ۾ گُل، آڱرين ۾ مُنڊيون، چھري تي هٿ، حُسن ۽ اُداسي ڄڻ هڪ ئي ساھَ ۾ گڏ هجن…

بستري تي پنھنجي ننڍڙي ڪُتي سان ليٽي پئي آهي، جسم ساٿ ڏيڻ کان انڪار ڪري ٿو پر هُوءَ پوءِ به تخليق ڪندي رهي ٿي…

گُلن سان سينگاريل ڀِت اڳيان ٻانھون ٻَڌي ڪئميرا ڏانھن اهڙي سڌي نظر سان ڏسي ٿي، ڄڻ کيس اڳ ئي خبر هجي ته تاريخ کيس وسارڻ واري ناهي…

دريءَ ڀرسان سندس پروفائيل، مٿي تي تاج وانگر ٻَڌل ٻه چوٽيون، اکيون بند، ڄڻ هوءَ ڪو اهڙو آواز ٻُڌي رهي هجي جيڪو اسان مان ٻيا ٻُڌي نه ٿا سگهن…

ڪئنواس اڳيان ويٺل، هٿ ۾ برش، ان درد جي باوجود مُصوري ڪري رهي آهي، جيڪو ڪڏهن سندس وجود کان جدا نه ٿيو…

هٿ ۾ پستول، بي پرواھ، بي خوف ۽ ناقابلِ شڪست…
هُن سڀ ڪُجهه رنگن ۾ اوتي ڇڏيو.
۽ ائين ڪندي هن دنيا کي هڪ نھايت طاقتور سبق سيکاريو:
توهان ٽُڪرن ۾ ورهائجي سگهو ٿا پر پوءِ به هڪ شاهڪار ٿي سگهو ٿا.
بلڪل… فريدا ڪاهلو لاءِ مصوري رڳو آرٽ نه هئي؛ اها پنھنجي وجود کي ٻيھر حاصل ڪرڻ جو عمل هئي…
جيڪو جسم حادثن ۾ اڌورو ٿي ويو هو، تنھن کي هُن رنگن سان مڪمل ڪيو؛ جيڪي حصا وقت ۽ حادثي کان وڇڙي ويا هئا، تن کي هن ڪينواس تي ٻيھر جوڙيو ۽ گڏ ڪيو ۽ هر Self-Portrait ۾ فريدا پاڻ کي اهو ئي چئي رهي هئي:
“جيڪو جسم مون کان زندگي کسي سگهي ٿي، اهو منھنجو وجود نه ٿو ٿي سگهي.”
هن پنھنجن زخمن کي لڪائڻ بدران انھن کي جماليات بڻايو، پنھنجي درد کي تصوير بڻايو ۽ پنھنجي اڻپوري جسم ۾ هڪ مڪمل فنڪار کي جنم ڏنو. ان ڪري ئي فريدا ڪاهلو جا Self-Portraits پاڻ کي ڏسڻ کان وڌيڪ پاڻ کي ٻيھر ٺاهڻ ۽ نئين سر ترتيب ڏيڻ جون تصويرون آهن…

هن 1940ع ۾ اها تصوير ٺاهي، جيڪا بعد ۾ نيلاميءَ ۾ ڪنھن عورت جي ٺاهيل سڀ کان مھانگن فن پارن مان هڪ بڻجي وئي، اها پينٽنگ 54.7 ملين ڊالرن ۾ وڪرو ٿي هئي.
1984 ۾ ميڪسيڪو حڪومت فريدا ڪاهلو جي فنپارن کي قومي ثقافتي ورثو قرار ڏنو ۽ اُنھن کي ملڪ کان ٻاهر موڪلڻ تي پابندي لڳائي.
1990 ۾ فريدا جي پينٽنگ Diego and I پھريون اهڙو فن پارو بڻجي وئي، جيڪو ڪنھن لاطيني آمريڪي فنڪار جو هجي ۽ هڪ ملين آمريڪي ڊالر کان وڌيڪ قيمت ۾ وڪامي.
2001 ۾ فريدا ڪاهلو آمريڪي پوسٽل اسٽيمپ تي نظر ايندڙ پھرين هسپانڪ عورت بڻي…
1958 ۾ لا ڪاسا ازول کي فريدا ڪاهلو ميوزيم ۾ تبديل ڪيو ويو، جيڪو اڄ ميڪسيڪو سٽي جي مشھور ترين عجائب گهرن مان هڪ آهي.
2002 ۾ فريدا ڪاهلو جي زندگيءَ تي هڪ فلم Frida رليز ٿي، جنھن ۾ سلما ھائيڪ
اداڪاري ڪئي ۽ جولي ٽيمور هدايتڪار هئي. ڇا ته منفرد فلم ٺاهي وئي آهي بلڪل فريده جي زندگيءَ جھڙي ۽ سلما هائيڪ جي اداڪاري به ڪمال آهي. فلم کي بھترين ميڪ اپ ۽ بھترين موسيقيءَ جا ٻه آسڪر ايوارڊ مليا.
اها حقيقت آهي ته فريده پنھنجي شديد درد کي پنھنجي فن ۾ بدلائي ڇڏيو هو. ڪُجهه ماڻهو درد کان بچڻ لاءِ پاڻ کي پردن ۾ لڪائيندا آهن، ۽ ڪجهه ماڻهو درد کي ايترو ويجهو آڻيندا آهن جو نيٺ اهو سندن فن بڻجي ويندو آهي.
فريدا ڪاهلو انھن ئي ماڻهن مان هڪ هئي. هُن زندگيءَ کان رڳو زخم نه ورتا، هُن انھن زخمن کي رنگ ڏنا، انداز ڏنا، چھرا ڏنا، ڪھاڻيون ڏنيون.
هن جي وارن ۾ گُل هئا پر انھن گلن جي پاڙن ۾ درد هو… آڱرين ۾ لاتعداد مُنڊيون هيون، پر هٿن ۾ جسم جي تڪليف جو وزن به هو.
چھري تي هٿُ رکيل هو ڄڻ دنيا کان ڪجهه لڪائڻ چاهيندي ھجي، پر سندس اکيون سڀ ڪجهه ٻڌائي رهيون هيون.
هوءَ بستري تي به مصوري ڪندي رهي.
جڏهن جسم بيھڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو، تڏهن به سندس روح برش کي هٿ مان ڇڏڻ لاءِ تيار نه ٿيو.
هن پنھنجون جاڙيون ڀرون نه لڪايون،
پنھنجو پلستر نه لڪايو،
پنھنجي اڪيلائي نه لڪائي،
پنھنجو عشق، پنھنجي معذوري، پنھنجو ٽٽڻ، پنھنجو عورت هجڻ، ڪجھ به نه لڪايو…
شايد ان ڪري فريدا ڪاهلو جي تصوير ڏسندي اسان کي رڳو هڪ عورت نظر نه ٿي اچي، پر اسان کي هڪ اهڙو وجود نظر اچي ٿو جيڪو پنھنجي جسم جي قيد مان به پنھنجي روح کي آزاد رکڻ ڄاڻي ٿو.
هوءَ ڄڻ چئي رهي هجي:
“مون کي مڪمل ٿيڻ جي ضرورت ناهي، مان پنھنجي وجود جي ٿيل ٽڪرن سميت به مڪمل آهيان.”
۽ شايد فن جي سڀ کان خوبصورت تعريف به اها ئي آهي ته پنھنجي اندر جي زخمن کي ايتري ايمانداريءَ سان دنيا اڳيان رکجي، جو ٻيا ماڻهو انھن ۾ پنھنجا زخم سڃاڻي وٺن…
فريدا ڪاهلو پنھنجي درد کي لڪايو نه، پر هُن ان کي ڪينواس تي چِٽيو ۽ پوءِ دنيا ڏٺو ته ٽُٽل جسم به شاهڪار ٿي سگهي ٿو ۽ زخمي روح به تاريخ لکي سگهي ٿو.
ڪڏهن ڪڏهن زندگي اسان کي ٽوڙي ٿي ته جيئن اسان پاڻ کي نئين صورت ۾ تخليق ڪري سگهون ۽ فريدا ڪاهلو جي اصل خوبصورتي به اها ئي هئي ته هُوءَ پنھنجي درد جي تصوير نه هئي، هُوءَ پنھنجي درد مان پيدا ٿيل فن هئي.
فريدا ڪاهلو پنھنجي پاڻ جون پينٽنگز Self-Portraits وڏي تعداد ۾ ٺاهيون ۽ اهي ئي سندس فن جي سڀ کان مشھور سڃاڻپ بڻجي ويون.
هوءَ پنھنجي چھري ۽ جسم کي رڳو ظاهر جي تصوير طور نه ٺاهيندي هئي، پر هر Self-Portrait ۾ پنھنجي زندگيءَ جي ڪا ڪيفيت، درد، محبت، ڏک، سڃاڻپ يا اندروني احساس به شامل ڪندي هئي.
مثال طور:
Self-Portrait with Thorn Necklace and Hummingbird. پاڻ کي ڪنڊن جي هار، پکين ۽ فطرت سان گڏ ڏيکارڻ
هِن پينٽنگ ۾ سندس ڇاتيءَ تي هڪ مئل همنگ برڊ لٽڪي رهيو آهي.
ميڪسيڪو ۾ همنگ برڊ کي محبت ۾ خوش قسمتيءَ جي تعويذ طور پاتو ويندو هو، پر سندس همنگ برڊ مُئل آهي ۽ پوءِ به هوءَ ان کي ڳچيءَ ۾ پائي ٿي. هُن اها تصوير نڪولس موري لاءِ ٺاهي هئي؛ اهو فوٽوگرافر، جيڪو ڏهن سالن تائين ساڻس محبت ڪندو رهيو هو ۽ هاڻي اهو رشتو به ختم ٿي چڪو هو.
Self-Portrait as a Tehuana
پاڻ کي روايتي ميڪسيڪن لباس ۾
پيش ڪرڻ.
Self-Portrait with Monkeys
پاڻ سان گڏ ڀولڙن کي ڏيکارڻ.
اهي ڀولڙا جيڪي ڊياگو کيس ڏنا هئا، جنھن جو هٿ ڄڻ ڪنڊن واري هار کي ڇڪي ان کي وڌيڪ ڪَسي رهيو آهي.
The Two Fridas
هڪ ئي فريم ۾ فريدا جا ٻه روپ؛ سندس اندروني ۽ جذباتي ورهاست جي علامتي تصوير آهن.
خاص ڳالهه اها آهي ته فريدا پنھنجي زندگيءَ ۾ 55 جي لڳ ڀڳ Self-Portraits ٺاهيا، جيڪي سندس ڪُل فن جو وڏو حصو آهن.
فريدا ڪاهلو پنھنجي چھري کي ڪينواس بڻايو. سندس ڪھاڻيءَ جو سڀ کان وڏو راز اهو ناهي ته هن ايترا Self-Portraits ڇو ٺاهيا؟؟؟
اصل سوال اهو آهي ته هوءَ هر ڀيري پنھنجو پاڻ کي ٻيھر ڇو ٺاهيندي رهي؟؟؟
شايد ان ڪري جو زندگيءَ هن کان جسم جو ڪجهه حصو کسي ورتو هو، پر هوءَ زندگيءَ کي پنھنجي وجود تي حق ڏيڻ لاءِ تيار نه هئي.
هُن برش کنيو ۽ زندگيءَ کي چيو:
“تون منھنجو جسم تبديل ڪري سگهين ٿي،
منھنجو چھرو زخمي ڪري سگهين ٿي،
منھنجي هلڻ جي آزادي کسي سگهين ٿي،
پر منھنجو وجود تنھنجي ملڪيت ناهي.”
۽ پوءِ هوءَ هر ڪينواس تي پاڻ کي ٻيھر جنم ڏيندي رهي، ٻيھر پنھنجي تڪميل ڪندي رهي.
اها فريدا، جيڪا دنيا جي ڏنل جسم کان پنھنجي تخليق ڪيل وجود کي وڌيڪ سچو سمجهندي هئي.
شايد ان ڪري فريدا جي Self-Portrait کي ڏسڻ جو صحيح طريقو اهو ناهي ته اسان پڇون:
“فريدا ڪھڙي نظر اچي ٿي؟”
بلڪ اسان کي پڇڻ گهرجي:
“فريدا پاڻ کي ڪھڙي صورت ۾ ڏسڻ چاهي ٿي؟”
۽ هتي اچي فريدا ڪاهلو جي فن جو سڀ کان وڏو جادو شروع ٿئي ٿو…
هوءَ تصوير ۾ پاڻ کي ڏسي نه رهي هئي؛
هوءَ تصوير ۾ پاڻ کي تخليق ڪري رهي هئي.
حادثي کان پوءِ فريدا کي زندگيءَ هڪ اهڙو جسم ڏنو، جنھن ۾ هوءَ قيد هئي؛
پر هن مصوريءَ وسيلي پنھنجي لاءِ هڪ اهڙي آزاد دنيا ٺاهي جتي جسم جا سڀ قانون ختم ٿي ويندا هئا ۽ فريدا جو سڀ کان وڏو Self-Portrait ڪو هڪ ڪينواس نه هو سڄي فريدا ڪاهلو ئي سندس آخري Self-Portrait هئي.
هن پاڻ کي رنگن سان ٺاهيو،
درد سان گَهڙيو،
محبت سان ٽوڙيو،
اڪيلائيءَ سان ٻيھر جوڙيو،
۽ آخر ۾ اهڙي فريدا بڻجي سامھون آئي، جنھن کي دنيا هاڻي ٽٽل جسم جي نالي سان نه پر آرٽ جي نالي سان سڃاڻي ٿي.
هُن جي زندگيءَ جو سڀ کان وڏو شاهڪار ڪا هڪ تصوير نه هئي، پر شاهڪار هوءَ پاڻ هئي، جنھن پنھنجي ٽٽل جسم کي پنھنجي آخري سچائي ٿيڻ نه ڏنو ۽ “پنھنجو خالق پاڻ ٿيڻ” جو مطلب به اهو ئي آهي ته جڏهن زندگي اوهان کي پنھنجي مرضيءَ جي شڪل ڏيڻ لڳي، تڏهن اوهان برش کڻو ۽ پنھنجي لاءِ پاڻ هڪ نئين شڪل تخليق ڪريو. ڇو ته ڪڏهن ڪڏهن انسان کي خدا کان نئين زندگي گهُرڻ بدران پنھنجي اندر ئي اهو فنڪار پيدا ڪرڻو پوندو آهي، جيڪو کيس ٻيھر تخليق ڪري.
فريدا ڪاهلو شايد انھيءَ ڪري اڄ به زنده آهي. ڇو ته هن پنھنجي تصوير نه ٺاهي، هُن پنھنجي وجود کي ئي هڪ تصوير بڻائي ڇڏيو هو.!!

سوويت يونين کان پوءِ: سياسي روپوشي بدران ميدان تي رھڻ

عبداش جي نسل جي سياسي ڪارڪنن لاءِ سوويت يونين جو ٽٽڻ رڳو ھڪ عالمي سياسي واقعي جو نالو نه ھو؛ اھو کاٻيءٓ ڌر جي ھڪ وڏي فڪري دنيا جي بحران جو تجربو ھو. ان کان پوءِ ڪيترن سياسي ڪارڪنن پنھنجي پراڻي سياسي وابستگيءَ کان فڪري روپوشي اختيار ڪئي. ڪن پنھنجي ماضيءَ کان لاتعلقيءَ کي نئين سڃاڻپ بڻايو، ڪن وري سياست کي اھڙي طرح جاري رکيو جو نئين صحافتي پروفيشنلزم سان ٽڪراءُ پيدا ٿيو.
عبداش انھن ٻنهي انتھائن کان ٻاھر بيٺل نظر اچي ٿو.
ھو انھن چند ھمعصر سياسي سرگرم ڪارڪنن مان ھو، جن سوويت يونين جي ٽٽڻ کان پوءِ صحافت ۾ روپوشي اختيار نه ڪئي. ھن پنھنجي سياسي ماضيءَ کان انڪار نه ڪيو، پر ان ماضيءَ کي صحافت جي پروفيشنل ڪريڊيبليٽي تي به حاوي نه ٿيڻ ڏنو.
سندس شخصيت جي ھڪ انوکي سڃاڻپ ڊائليڪٽڪ يا ٻن بظاھر متضاد حقيقتن جو گڏ ھلڻ ھئي: صحافي ٿيڻ لاءِ ڪارڪن ٿيڻ کان دستبردار نه ٿيو، ۽ ڪارڪن رھڻ لاءِ صحافيءَ جي ذميواريءَ کان به فرار نه ٿيو.
ان جو عملي مثال ڪامريڊ ڄام ساقي سان ڊگهي رغبت، سندس سياسي ۽ جمهوري عملن لانگ مارچ ۾ ڀرپور شموليت ۽ ھاري حقن جي جدوجھد سان سندس عملي وابستگيءَ ۾ ڏسي سگهجي ٿو. صحافتي ڪرت کيس انھن سرگرمين کان پري رھڻ جو بھانو نه بڻيو.
پر ھتي ھڪ بنيادي فرق آھي: سياسي سرگرميءَ ۾ حصو وٺڻ ۽ سياسي سرگرميءَ کي صحافتي رپورٽنگ جو معيار بڻائڻ ٻه مختلف شيون آھن.
عبداش ھن فرق کي پنھنجي عمل سان واضح ڪيو.

نظريو صحافيءَ لاءِ مسئلو آھي يا طاقت؟

صحافتي اڻ ڌريائي بابت ھڪ عام تصور اھو آھي ته صحافيءَ وٽ پنھنجي ڪا سياسي يا سماجي راءِ نه ھئڻ گهرجي. ڄڻ نيُوٽرلٽي، اڻ ڌريائي جو مطلب انساني ۽ سماجي وابستگين کان مڪمل لاتعلقي ھجي.
پر اھا سمجهه شايد اڻپوري آھي.
صحافي سماج کان ٻاھر بيٺل ڪو غيرجانبدار مشين نه آھي. ھن وٽ سماجي تجربو، اخلاقي تصور، سياسي شعور ۽ انساني ترجيحون ضرور ھونديون. اصل سوال اھو آھي ته ھو انهن کي خبر جي حقيقت تي ڪيترو مسلط ٿيڻ ڏئي ٿو.
ھتي عبداش جو تجربو اھم ٿي وڃي ٿو.
ھو پورھيت ۽ ھاريءَ حقن سان وابسته ھو، پر ان جو مطلب اھو نه ھو ته پورھيت تحريڪ جي ھر دعوا پاڻمرادو صحافتي سچ بڻجي وڃي. ھو سنڌ جي قومي سوال سان جذباتي ۽ فڪري وابستگي رکندو ھو، پر ان وابستگيءَ کي رپورٽنگ جي فئڪٽس ۽ حقيقتن جي جاءِ تي ردوبدل ٿيڻ نه ڏنائين. مختلف سياسي اسڪول آف ٿاٽ، فڪري ڌارائون، انھن جي سرگرمين کي رپورٽ ڪندي ھن پنھنجي پسند ۽ رپورٽ ڪيل حقيقت جي وچ ۾ فرق رکيو.
شايد صحافتي اڻ ڌريائيءٓ جي وڌيڪ مناسب وصف ئي اھا آھي: پنھنجي راءِ، تجزيي ۽ نتيجن کان دستبرداري بدران پنھنجي راءِ ۽ حقيقت جي وچ ۾ حدن جو تعين ڪرڻ.

صحافت جي نئين دنيا ۽ پراڻو سوال

عبداش جي زماني جي صحافت ۽ اڄ جي صحافت ۾ سڀ کان وڏو فرق ٽيڪنالاجيءَ جو نه، پر ميڊيا اڪانامي، صحافت جي معاشي ڍانچي جو آھي.
اڄ خبر صرف information يا معلومات نه رھي آھي؛ اھا attention ڌيان ڇڪائڻ لاءِ مقابلو ڪندڙ پيداوار پڻ آھي. Headline سرخي، thumbnail، viral clip، تيزيءَ سان ڦھلجندڙ وڊيوز ۽ instant reaction ، فوري ردعمل ڪيترن ئي موقعن تي اصل رپورٽ کان وڌيڪ اھميت حاصل ڪن ٿا.
ان سان صحافيءَ اڳيان ھڪ نئون خطرو پيدا ٿيو آھي: حقيقت کي بيان ڪرڻ بدران اھڙي انداز ۾ پيش ڪرڻ، جيڪو وڌيڪ engagement، ماڻهن جي دلچسپي ۽ ردعمل پيدا ڪري.
ساڳئي وقت سياسي پولرائيزيشن صحافيءَ جي سڃاڻپ کي به خبر جي معيار کان اڳيان آڻي ڇڏيو آھي. صحافيءَ جي رپورٽ تي بحث ڪرڻ بدران پھريون سوال اھو ٿيندو آھي ته “ھي صحافي ڪھڙي پاسي جو آھي؟”
اھو رجحان صحافت کي evidence ثبوت کان identity ، سڃاڻپ ڏانھن منتقل ڪري ٿو.
جڏھن پڙھندڙ خبر کي ان بنياد تي قبول يا رد ڪرڻ لڳي ته خبر ڪنھن ڏني آھي، نه ته خبر ۾ ثبوت ڇا آھي، تڏھن صحافت جو بنيادي credibility ۽ ويساه وارو اصول ڪمزور ٿيڻ لڳي ٿو.

سياسي وابستگي ۽ سياسي ارتقا

عبداش جو ڪردار پراڻي سياسي نسل جي ارتقا جي سوال سان پڻ جڙيل آھي.
جنھن نسل سياست کي commitment ، اصولي وابستگي طور ڏٺو. ان مان ڪيترائي وقت سان مختلف سياسي رستن تي ويا. ڪي اقتداري ڍانچن ۾ شامل ٿيا، ڪن پنھنجي پراڻي سياسي زبان تبديل ڪئي، ۽ ڪن نئين حالتن مطابق پنھنجا سياسي موقف نئين سر ترتيب ڏنا.
سياسي ارتقا پاڻ ۾ ڪا غيرمعمولي ڳالهه ناھي. سماج، حالتون ۽ انسان تبديل ٿيندا رھن ٿا. پر سوال اھو ضرور رھي ٿو ته ارتقا ۽ اصولي تسلسل جي وچ ۾ حد ڪٿي آھي؟
عبداش جو تجربو ھن سوال کي خاموشيءَ سان سامھون رکي ٿو.
ڪراچيءَ جي ميٽروپوليٽن ماحول ۾ صحافتي رسائي کيس اقتداري ايوانن تائين وٺي وئي، پر ان رسائيءَ سندس سادگيءَ ۽ سچائيءَ واري شناخت کي تبديل نه ڪيو. اقتدار جي ويجهو رھندي به اقتدار جي زبان اختيار نه ڪرڻ شايد سندس ڪردار جو اھو پاسو ھو، جيڪو سندس سياسي پسمنظر ۽ صحافتي پروفيشن جي وچ ۾ سڀ کان خوبصورت پل بڻيو.

پروفيشنلزم ڇا ٿو گهري؟

پروفيشنلزم، پيشي ور ذميواري جو مطلب سياسي بي حسي يا لاتعلقي نه آھي.
ساڳئي طرح سياسي وابستگي جو مطلب صحافتي جانبداري به لازمي نه آھي.
اصل امتحان ڪجهه وڌيڪ سخت آھي:
ڇا صحافي پنھنجي پسنديده سياسي ڌر کان به اھي ئي سوال ڪري سگهي ٿو، جيڪي مخالف ڌر کان ڪري ٿو؟
ڇا ھو پنھنجي نظرياتي ساٿين جي غلطيءَ کي به غلطي چئي سگهي ٿو؟
ڇا ھو مخالف جي درست ڳالهه کي صرف ان ڪري رد ڪرڻ کان بچي سگهي ٿو جو اھا مخالف ڌر جي ڳالهه آھي؟
ڇا ھو رپورٽنگ ـ واقعو ۽ حقيقت بيان ڪرڻ ۽ ڪمينٽري، راءِ يا وضاحتي جسٽيفڪيشن جي وچ ۾ فرق برقرار رکي سگهي ٿو؟
۽ ڇا ھو اقتداري رسائيءَ کي پنھنجي صحافتي آزاديءَ جو متبادل ٿيڻ کان روڪي سگهي ٿو؟
عبداش جي ڪردار کي اھڙن سوالن جي روشنيءَ ۾ ڏسڻ سان سندس اهميت وڌيڪ واضح ٿئي ٿي.

عبداش جي اصل ميراث

عبداش کي ياد ڪرڻ جو مطلب سندس شخصيت کي بي عيب يا مثالي بڻائي پيش ڪرڻ نه آھي. پر سندس زندگيءَ مان ھڪ اھم صحافتي ۽ سياسي اصول ضرور پڙھي سگهجي ٿو:
سياسي وابستگي صحافتي غلاميءَ ۾ تبديل ٿيڻ ضروري ناھي، ۽ صحافتي پروفيشنلزم سياسي ضمير کان فرار جو نالو به ناھي.
ھو انھن چند ھمعصرن مان ھو، جن پنھنجي سياسي ماضيءَ کي لڪائڻ بدران ان سان گڏ اڳتي وڌڻ جي ڪوشش ڪئي. سوويت يونين جي ٽٽڻ کان پوءِ ھن صحافت کي پنھنجي پراڻي فڪر کان روپوشيءَ جي پناهه گاهه نه بڻايو ۽ صحافتي ڪرت کي ھاريءَ حقن، پورھيت جدوجھد يا ڄام ساقي سان عملي سياسي وابستگيءَ کان بچڻ جو بھانو به نه بڻايو.
ساڳئي وقت، مختلف سياسي فڪرن جي سرگرمين کي رپورٽ ڪندي ھن پنھنجي نظرياتي پسند ناپسند کي صحافتي ذميواريءَ جي جاءِ نه ڏني.
شايد ھن توازن کي ئي سندس اصل صحافتي ميراث legacy، ورثو چئي سگهجي ٿو.

اڄ جڏھن پرسنل برانڊنگ ـ ذاتي شھرت جي تعمير سياسي پولرائيزيشن، ڪمرشل مفاد، سوشل ميڊيا ۽ فوري ردعمل صحافيءَ جي ڪردار کي مسلسل تبديل ڪري رھيا آھن، تڏھن عبداش پنھور جي زندگي ھڪ پراڻو جواب نه، پر نئون سوال ڇڏي وڃي ٿي:
ڇا اسان فڪر سان ڪميٽيڊ رھندي به حقيقت سان ايماندار رهي سگھون ٿا؟
عبداش جي زندگيءَ کي شايد اُنهيءَ ھڪڙي جملي ۾ سموئي سگهجي ٿو:
ھن پنھنجي نظرئي کان دستبردار ٿيڻ کي صحافت نه سمجهيو، ۽ پنھنجي نظرئي کي صحافت تي مسلط ڪرڻ کي به سياسي وابستگي نه سمجهيو.
اڄ سندس ياد جو سڀ کان بامعنا پاسو شايد اھو ئي آھي ته صحافت لاءِ فڪر ضروري ٿي سگهي ٿو، پر فڪر کي صحافت جو متبادل بڻائڻ صحافت کي ئي ڪمزور ڪري ڇڏي ٿو.

سوچيو! اوهان فلم ڏسي رهيا آهيو ۽ مِينھَن جون ڦُڙيون اسڪرين ٽپي اوهان جي مٿان وسڻ لڳن… ڄڻ سڄو آسمان اوهان جي مٿان جُهڙ ڦُڙ لايو بيٺو هجي.
اوهان جي پسند جا ڪردار فلم جي اندر نه پر اوهان جي ڀرسان کان گذرڻ لڳن، ايترا ويجها جو اوهان کي سندن قدمن جي آهٽ پنھنجي دل جي ڌڙڪڻ سان گڏ ٻڌڻ ۾ اچي.
اوهان جو پسنديده راڳي اوهان جي سامھون بيھي، ديپڪ راڳ ڳائي رهيو هجي ۽ توهان جي آس پاس رکيل ڏيئا هڪدم ٻري پَون.
مٿي آسمان تي ڪو پکي اُڏامي ته اُن جو پاڇو اوهان جي مٿي مٿان پوي ۽ ان جو کنڀُ اُڏامي اچي توهان جي جهوليءَ ۾ ڪري.
هوليءَ جو منظر فلم ۾ هجي، پر ان جا رنگ توهان جي مٿان هارجي اوهان کي رنگين بڻائي ڇڏين.
ڪو هوائي جھاز منظر م اڏامندو اچي، اوهان جي مٿان گذري ۽ ان جو آواز توڙي زوردار هوا اوهان کي اڏائڻ لڳي. فلم جي منظر ۾ سمنڊ ۾ تيز طوفان پيو اچي ۽ اهو طوفان اسڪرين ٽپي توهان جي پيرن ۽ ڪپڙن کي ڀڄائي وڃي.
منظر ۾ ڪمان منجهان نڪتل زوزاٽ ڪندڙ تير عين اوهان جي سر مٿان گذري وڃي ۽ اوهان خوف ۾ ڪنڌ جُهڪائي ڇڏيو، ته متان اسان کي لڳي.
بم ته فلم جي منظر ۾ ڌماڪي سان ڦاٽي ٿو، پر ان جو دونھون ۽ بارود جي بُوءِ اوهان کي پنھنجي چوڌاري حقيقت ۾ محسوس ٿئي.
اوچتو اوهان پاڻ کي ڪنھن گهاٽي جهنگ جي وچ ۾ بيٺل محسوس ڪريو، چوڌاري وڻ، جهنگلي جانور، پکي، پنن جي سٓر سٓر ۽ ڪنھن اڻ ڏٺل جانور جي پيرن جي هلڪي آهٽ… ۽ اوچتو هڪ شينھن گجگوڙ ڪندو بلڪل اوهان جي ڀر منجهان گذري وڃي.
فلم جي منظر م ڪا تيز رفتار ڪار کاٻڙ ساٻڙ رستي تان گذري رهي هجي، پر ان رستي جا جهاڪا اوهان کي ڪرسيءَ منجهان محسوس ٿين ۽ ڪار پاسي تي مُڙي ته اوهان جي سيٽ به مُڙي وڃي.
برفباري جو منظر هجي ته نه رڳو فلم ۾ پر اوهان جي مٿان به سِنوفال ٿيندي رهي ۽ اوهان جا ڪپڙا ۽ وارٓ برف ۾ ڍڪجي وڃن.
منظر ۾ وسيع ريگستان هجي، پر گرم هوا جا تيز جُهوٽا اوهان جي چھري کي ساڙي رهيا هجن ۽ وارِي توهان جي چھري تي پئجي رهي هجي.
باھ ته فلم جي منظر ۾ ٻري رهي ھجي، پر ان جي تپش اوهان کي پنھنجي جسم ۾ محسوس ٿي رهي ھجي.
منظر ۾ ڪو آبشار پھاڙ تان هيٺ ڪري رهيو آهي، پر پاڻيءَ جون بوندون اوهان کي ڀِڄائي رهيون آهن.
فلم جي منظر ۾ ڪو زلزلو هلي رهيو آهي، پر ان زلزلي جا جهٽڪا توهان محسوس ڪري رهيا آهيو ۽ توهان جي ڪرسي مسلسل ڌُڏي رهي آهي. ڪا تيز رفتار ٽرين منظر منجهان نڪري تيزيءَ سان اوهان جي ڀرسان گذري وڃي ۽ اوهان کان ڇرڪ نڪري وڃي…. ٽرين جي رفتار اوهان جا ڪپڙا ۽ وار اڏائي رهي هجي…… ته اهائي آهي 4DX ٽيڪنالاجي، جنھن ۾ اوهان رڳو فلم ڏسي نه رهيا آهيو پر پاڻ فلم ۾ داخل ٿي چڪا آهيو.
ويجهي مستقبل ۾ شايد سوال اهو نه هوندو ته “اوهان فلم ڪھڙي ڏسي رهيا آهيو؟” پر سوال اهو هوندو ته “اوهان ان فلم جي اندر ڪٿي موجود آهيو؟” يعني هاڻي ڄڻ فلم رڳو ڏسڻ وارو منظر نه رهندي، پر اوهان کي پنھنجي اندر موجودگيءَ جو احساس ڏياريندي. جنھن ڪري ايئن چئي سگهجي ٿو ته ٽيڪنالاجي جڏهن تخيل سان ڳنڍجي ٿي، تڏهن فلم هڪ فڪشن نه پر جيئري جاڳندي حقيقت بڻجڻ لڳي ٿي.

اها 4DX ٽيڪنالاجي آهي ڇا؟
2009 ۾ ڏکڻ ڪوريا جي هڪ سئنيماٽو ڪمپني نالي “CJ 4DPLEX” فلم ڏسندڙن لاءِ هڪ اهڙي ٽيڪنالاجي متعارف ڪرائي، جنھن ۾ اسڪرين رڳو سامھون نه پر چئني پاسي ۽ مٿان توڙي هيٺان به لڳل آهن. ان ۾ مختلف ٽيڪنالاجيز آهن. ڪن ۾ هيٺان يا مٿان اسڪرين ناهن، بس پاسن کان آهن.

سئنيما هال جي ٽيڪنالاجيڪل ارينجمينٽ:
1.سيٽون:- فل 4DX ٽيڪنالاجي تحت سئنيما ۾ خاص قسم جون سيٽون نصب ٿيل آهن، جيڪي فلم جي منظر سان هم آهنگ ٿي حرڪت ڪن ٿيون ۽ منظر جي مناسبت سان جسماني اثر پيدا ڪن ٿيون. سيٽون اڳتي پوئتي، ساڄي کاٻي ۽ هيٺ مٿي چرپر ڪن ٿيون.
2.هوا:- تيز رفتاري، اڏامڻ يا طوفان جي منظرن ۾ اوهان ڏانھن هوا اڇلائي ويندي آهي. منظر جي حساب سان اها هوا گرم توڙي ٿڌي به ٿي سگهي ٿي.
3. پاڻي:- برسات، آبشار يا پاڻيءَ وارن ٻين منظرن ۾ اوهان ڏانھن بوندن جي صورت ۾ پاڻيءَ جو اسپري ڪيو ويندو آهي.
4.برفباري:- برفاني طوفان، گليشيئر يا ٻين برفباري جي منظرن دوران اوهان ڏانھن Fog يا گج جو اسپري ڪيو ويندو آهي.
5.دونھون/ ڌُنڌُ:- جنگي منظرن ۾ هال ۾ تيز دونھون ڇڏيو ويندو آهي ۽ صبح يا ڪوهيڙي جي منظرن ۾ هلڪو ڌُنڌ پيدا ڪيو ويندو آهي.
6.روشني:- وِڄ يا ڌماڪن جي منظرن جي مناسبت سان تيز ۽ چمڪدار روشني پيدا ڪئي ويندي آهي.
7.جهٽڪا:- زلزلن، ڌماڪن، حادثن يا فائرنگ جي منظرن ۾ تيز آوازن جي مناسبت سان سيٽن کي جهٽڪا يا لوڏا ڏياريا ويندا آهن ۽ زمين ڌُڏڻ جو ماحول پيدا ڪيو ويندو آهي.
8.خوشبو/بوءِ:- باغيچن يا گلن جي منظرن جي مناسبت سان خوشبو ۽ ڌماڪن يا گولين جي منظرن جي مناسبت سان بارود جي بوءِ ڦھلائي ويندي آهي.
9.باھ:- فلم ۾ باھ جي منظرن دوران هال ۾ گرمائش ۽ تپش محسوس ڪرائي ويندي آهي.
مٿين کان سواءِ به منظرن جي مطابقت موجب مختلف جسماني اثر پيدا ڪرڻ لاءِ ٽيڪنالاجي جو استعمال ڪيو ويندو آهي.

مونکي ياد آهي، ڪجھ سال اڳ آئون پنھنجن ٻارن سان گڏ ڪراچيءَ جي ڪنھن سئنيما ۾ فلم ڏسڻ ويئي هيس. سئنيما جو نالو هاڻي يادگيريءَ جي ڪنھن بند دروازي پويان لڪي ويو آهي، فلم جو نالو به ذهن جي پردي تان ميسارجي ويو آهي، پر فلم ڏسڻ جو اهو عجيب تجربو اڃا تائين دل ۾ محفوظ آهي.
شايد اها 4DX ٽيڪنالاجي ئي هئي، شايد ان جھڙي ڪا ٻي دنيا هئي، پڪ سان نه ٿي چئي سگهان، پر ايترو ضرور ياد آهي ته اها فلم رڳو پردي تي نه هلي رهي هئي ڄڻ اسان جي چوڌاري هڪ ٻي ئي دنيا جنم وٺي رهي هئي. منظر بدلجندا هئا ته محسوس ٿيندو هو ڄڻ اسين به انھن منظرن جو حصو آهيون. هوا، حرڪت ۽ آواز سان گڏ سئنيما جي ڪرسي به ڄڻ ڪھاڻيءَ سان ساھ کڻي ۽ لُڏي رهي هئي ۽ رکي رکي پاڻيءَ جو ڦوهارو اسان جو چھرو ڀڄائي رهيو هو…

بيشڪ هي دور سائنسي ايجادن ۽ دريافتن سان گڏ فلمي دنيا ۾ پڻ ٽيڪنالاجي جي انقلاب جو دور آهي. ان ۾ اڃا ڪھڙا تجربا ٿيڻا آهن، اهو ته ايندڙ وقت ٻڌائيندو، پر هن وقت تائين 4DX ٽيڪنالاجي جو استعمال اسان کي حيرت ۾ وجهندڙ ۽ وائڙو ڪندڙ آهي.

شايد 4DX جو اصل ڪمال اسڪرينن، حرڪت ڪندڙ سيٽن، پاڻيءَ جي ڦوهارن، هوا، روشني، خوشبو يا ڌُنڌ ۾ ناهي… اصل ڪمال ته ان لمحي ۾ آهي، جڏهن انسان ڪجهه پلن لاءِ پنھنجي اصل دنيا وساري، هڪ اهڙي دنيا ۾ داخل ٿي وڃي ٿو، جيڪا حقيقت ۾ موجود نه هوندي آهي، پر ان جا احساس بلڪل حقيقي هوندا آهن، ۽ اسان تي هڪ حيران ڪندڙ دنيا جو دروازو کُلي ويندو آهي…

بي ساختگيءَ کان اندروني معنا تائين

ٻاهرين دنيا سان انسان هڪ خاص نفسياتي تياريءَ سان مقابلو ڪندو آهي. مخالفت، تنقيد، ناانصافي يا سماجي مزاحمت هن لاءِ نوان تجربا ناهن هوندا. هو انهن کي زندگيءَ جي عام حقيقتن جو حصو سمجهي، برداشت ڪري سگهي ٿو. پر گھرو تعلق ٻي نوعيت جي جاءِ هوندو آهي. اهو انسان لاءِ هڪ اهڙو محفوظ جھان بڻجي سگهي ٿو، جتي کيس پاڻ کي ثابت ڪرڻ يا پنھنجي دفاع لاءِ تيار رهڻ جي ضرورت محسوس نه ٿئي.
انهيءَ ڪري ڪڏهن ٻاهرين دنيا جو وڏو صدمو به ايترو اثر نٿو ڪري، جيترو ڪنھن ويجهي تعلق مان نڪرندڙ هڪ معمولي جملو ڪري سگهي ٿو. ٻاهرين دنيا جو وار ڍال سان ٽڪرائجي ٿو؛ ويجهي ماڻهوءَ جو لفظ سڌو ان هنڌ پھچي سگهي ٿو، جتي ڍال ئي موجود نه هوندي آهي.
تنھنڪري ڪنھن بي ساختہ ڳالهه جو اثر ان جي لفظي معنا کان گهڻو اڳتي وڃي سگهي ٿو. اها ڳالهه شايد عزت، حيثيت، فڪر يا سڃاڻپ بابت ڪو اهڙو سوال ڇھي ڇڏي، جنھن جو وجود اڳ ئي اندر ۾ موجود هجي.

پنھنجو ٺاهيل ”پاڻ“

جيڪو انسان پنھنجي زندگيءَ جو وڏو حصو ڪنھن فڪري خواب، سماجي جدوجھد يا انساني قدرن سان وابسته رکندو آهي، تنھن لاءِ ماضي صرف گذريل وقت نه رهندو آهي؛ اهو سندس شخصيت جو حصو بڻجي ويندو آهي.
ڊگهي جدوجھد کان پوءِ انسان پنھنجي ماضيءَ جو صرف حصيدار نه رهندو آهي؛ ڪڏهن هو ان جو نگھبان بڻجي ويندو آهي. کيس محسوس ٿيندو آهي ته جنھن خواب لاءِ هن زندگيءَ جو وڏو حصو ڏنو، ان جي معنويت کي سمجهڻ ۽ ان جي سچائيءَ جي حفاظت ڪرڻ سندس ذميواري آهي.
هيءَ حالت لازمي طور غرور ناهي. ڪڏهن اها تجربن ۽ قربانين مان پيدا ٿيل فڪري خوداعتمادي هوندي آهي. پر خوداعتمادي ۽ انا جي وچ ۾ هڪ تمام سنهي حد موجود آهي. هڪ مرحلي تي انسان پنھنجي اصولن جي حفاظت ڪندو آهي؛ ٻئي مرحلي تي هو پنھنجي اصولي سڃاڻپ بابت ٺھيل تصوير جي حفاظت ڪرڻ شروع ڪري سگهي ٿو.
اتي فڪر آهستي آهستي خود تصور ۾ تبديل ٿيڻ لڳي ٿو.

فڪري ٻيٽ ۽ سهولتن جو نئون جھان

ڊگهي فڪري ۽ سماجي سفر کان پوءِ انسان پنھنجي چوڌاري هڪ ”فڪري ٻيٽ“ تعمير ڪري سگهي ٿو. ان ٻيٽ تي سندس تجربا، خيال، سماجي حيثيت، علمي سڃاڻپ ۽ ڪاميابين جا نشان گڏ ٿين ٿا. وقت سان اهو ٻيٽ سندس لاءِ هڪ مڪمل دنيا بڻجي وڃي ٿو.
پر زندگيءَ جو ٻيو مرحلو ڪڏهن نوان امڪان به کڻي اچي ٿو: سماجي حيثيت، معاشي استحڪام، ڪاروباري موقعا، ادارتي رسائي، بااثر حلقن سان تعلق ۽ اهڙيون سھولتون، جيڪي ماضيءَ جي جدوجھد واري زندگيءَ کان مختلف نوعيت جون هجن.
هتي انسان کي پنھنجي فڪر ۽ عملي زندگيءَ جي وچ ۾ نئون توازن پيدا ڪرڻو پوي ٿو.
تبديلي پاڻ ۾ مسئلو ناهي. هر انسان کي پنھنجي زندگيءَ جون ترجيحون بدلائڻ جو حق آهي. مسئلو تڏهن پيدا ٿئي ٿو، جڏهن پراڻا اصول زبان تي ساڳيا رهن، پر انهن جي عملي حيثيت آهستي آهستي ذاتي سھولت، سماجي مفاد يا معاشي فائدي مطابق ترتيب وٺڻ لڳي.
اهڙيءَ ريت اصول ختم نٿا ٿين؛ اصولن جي عملي ماپ بدلجي وڃي ٿي.
ڪڏهن زندگيءَ جا ڊگها رستا مختصر ڪرڻ لاءِ شارٽ ڪٽ پيدا ٿين ٿا. جيڪي دروازا اڳ جدوجھد، مزاحمت يا اصولي موقف جي قيمت تي کلي سگهندا هئا، اهي هاڻي تعلقن، رسائي، سماجي سڃاڻپ ۽ مناسب موقعن وسيلي کلي سگهن ٿا.
انسان اهڙن موقعن کي قبول ڪري سگهي ٿو؛ پر ان قبوليت سان گڏ هڪ فڪري سوال پيدا ٿئي ٿو: ڇا نئين سھولت رڳو زندگيءَ جي تبديلي آهي، يا پراڻي فڪري وابستگيءَ جي خاموش ترتيبِ نو پڻ؟

تبديلي يا انحراف؟

انسان کي بدلجڻ جو حق آهي. نوان تجربا نوان خيال پيدا ڪري سگهن ٿا. سماجي حالتون تبديل ٿين ٿيون ۽ انهن سان گڏ انسان جون ترجيحون به بدلجي سگهن ٿيون.
پر تبديلي تڏهن فڪري ارتقا آهي، جڏهن انسان پنھنجي نئين موقف کي نئين دليل ۽ نئين تجربي سان سمجهائي سگهي.
انحراف ان وقت محسوس ٿيڻ لڳي ٿو، جڏهن فڪر جي ٻولي ساڳي رهي، پر عملي زندگيءَ جا معيار تبديل ٿي وڃن؛ جڏهن ماضيءَ جي اصولي سڃاڻپ نئين سماجي، سياسي يا ڪاروباري سھولت لاءِ علامتي سرمايو بڻجي وڃي.
هتي ڳالهه صرف ذاتي مفاد جي ناهي. ڪڏهن سواليه سماجي ۽ سياسي حيثيت رکندڙ شخصيتن، نيريٽن يا حلقن سان به تعلق رکڻا پون ٿا. سماج ۾ رابطن ۽ عملي سھڪار جي پنھنجي ضرورت آهي. پر جڏهن اهڙا تعلق اصولي سوالن کي دٻائي، ذاتي يا ڪاروباري فائدن جو ذريعو بڻجن، تڏهن فڪر ۽ مفاد جي وچ ۾ موجود فاصلو اهم ٿي وڃي ٿو.
انحراف اڪثر ڪنھن هڪ وڏي فيصلي جو نالو ناهي. اهو ننڍن ننڍن سمجهوتن جو مجموعو به ٿي سگهي ٿو: هڪ خاموشي، هڪ نظرانداز ڪيل تضاد، ڪنھن مناسب موقعي لاءِ موقف ۾ نرمي، ڪنھن سواليه طاقت سان ضرورت مطابق ويجهڙائپ، يا پنھنجي پراڻي نيريٽ کي نئين مفاد سان هم آهنگ ڪرڻ.
اهي سڀ قدم الڳ الڳ شايد معمولي محسوس ٿين، پر گڏجي اهي انسان جي ماضيءَ ۽ حال جي وچ ۾ هڪ نئون فڪري فاصلو پيدا ڪري سگهن ٿا.

ماضيءَ جو آئينو

اهڙي صورتحال ۾ پراڻي ۽ گھري وابستگيءَ جي اهميت وڌيڪ واضح ٿئي ٿي.
ويجهو تعلق رڳو قربت نه هوندو آهي؛ اهو انسان جي سفر جي هڪ اهڙي ياد به هوندو آهي، جيڪا سندس ماضي ۽ حال کي هڪ ئي فريم ۾ ڏسي سگهي ٿي.
اهڙو تعلق الزام نٿو ڏئي، پر ان جي موجودگي ئي هڪ آئينو بڻجي سگهي ٿي.
هو ڄاڻي ٿو ته ڪھڙا خواب هئا، ڪھڙيون وابستگيون هيون، ڪھڙا اصول اهم سمجهيا ويندا هئا ۽ وقت سان زندگي ڪھڙي رخ تي هلي وئي.
اهو آئينو انسان کي ڏوهاري ثابت نٿو ڪري؛ هو رڳو هڪ ئي چھري ۾ مختلف زمانن کي گڏ ڏيکاري ٿو.
۽ شايد ڪڏهن اها ئي ڳالهه بي آرام ڪندڙ هوندي آهي.
انسان لاءِ سڀ کان ڏکيو سوال اهو نه هوندو ته ”مان بدلجي ڇو ويس؟“؛ اصل سوال اهو ٿي سگهي ٿو ته ”منھنجي تبديليءَ ۾ ڪھڙو حصو فڪري ارتقا جو آهي ۽ ڪهڙو حصو نئين سھولت سان پيدا ٿيل مفاد جو؟“

آخري سبب يا آخري پردو؟

انهيءَ پسمنظر ۾ ڪنھن معمولي ڳالهه تي ٿيل قطعِ تعلق کي ڏسڻ گهرجي.
ممڪن آهي ته اها ڳالهه اصل سبب نه هجي. اها رڳو هڪ اهڙي جاءِ هجي، جتان اندر اڳ موجود فاصلو ظاهر ٿيڻ جو موقعو مليو هجي.
هڪ ننڍڙي ڳالهه کي پوءِ هڪ باوقار سبب بڻائي سگهجي ٿو. تعلق ختم ڪرڻ کي اصول، وقار يا ذاتي حدن جي حفاظت سان جوڙي سگهجي ٿو. اهي سبب ڪڏهن حقيقي به هوندا آهن؛ پر ڪڏهن انهن جي پويان هڪ وڌيڪ پيچيده عمل هلندو آهي: انسان پنھنجي موجوده سڃاڻپ، حاصل ڪيل سھولتن ۽ پراڻي فڪري تصوير جي وچ ۾ پيدا ٿيل تضاد کان فاصلو پيدا ڪري رهيو هوندو آهي.
ان صورت ۾ قطعِ تعلق ٻئي ماڻهوءَ کان پري ٿيڻ کان وڌيڪ، پنھنجي اندر جي هڪ سوال کان پري ٿيڻ بڻجي سگهي ٿو.

خاموشيءَ جي معنا

اهڙي قطعِ تعلق ۾ خاموشي به معنيٰ رکي ٿي. جيڪڏهن گفتگو، وضاحت يا اختلاف جي گنجائش موجود هجي، پر ان جي بدران مڪمل فاصلو اختيار ڪيو وڃي، ته ممڪن آهي ته تعلق پاڻ مسئلو نه هجي؛ مسئلو اهو هجي ته تعلق ڪھڙي ياد، ڪھڙي فڪري تسلسل ۽ ڪهڙي اندروني سوال کي زنده رکي ٿو.
ڇو ته تعلق برقرار رهڻ جو مطلب ماضيءَ سان مسلسل گفتگو به ٿي سگهي ٿو.
۽ جيڪڏهن انسان پنھنجي موجوده زندگيءَ کي ماضيءَ کان مختلف رخ تي وٺي ويو هجي، ته اها گفتگو ڪڏهن ڏکي محسوس ٿي سگهي ٿي.
پوءِ خاموشي آسان ٿي وڃي ٿي.
نه ڪو سوال.
نه وضاحت.
نه ماضي ۽ حال جي وچ ۾ ڪو پل.
صرف فاصلو.

حاصلِ سوال

آخرڪار، اهڙي غير روايتي قطعِ تعلق کي صرف ذاتي ناراضگي، انا يا غلط فھميءَ جي دائري ۾ بند ڪرڻ شايد ان جي گھري سماجي معنا کي محدود ڪري ڇڏي.
هتي تعلق سان گڏ انسان جي فڪري سڃاڻپ، سماجي حيثيت، حاصل ڪيل موقعا، ذاتي سھولتون، مفاد، سياسي ۽ سماجي نيريتن سان لاڳاپا ۽ پنھنجي ماضيءَ سان موجوده زندگيءَ جي نسبت به سوال هيٺ اچي ٿي.
شايد هر تبديلي انحراف ناهي؛ ۽ هر انحراف به لازمي طور شعوري خيانت ناهي.
ڪڏهن انسان پاڻ به پنھنجي اندر هلندڙ ان تبديليءَ جي مڪمل خبر نٿو رکي.
پر ڪنھن گھري وابستگيءَ جو اوچتو خاتمو ڪڏهن اهو ضرور ظاهر ڪري ٿو ته تعلق جي سطح هيٺان ڪو وڏو فڪري يا وجودي فاصلو پيدا ٿي چڪو هو.
تنھنڪري اصل سوال شايد اهو ناهي ته تعلق ڇو ٽٽو؟
اصل سوال اهو آهي:
ڇا انسان واقعي پنھنجي ماضيءَ کان اڳتي وڌي ويو هو، يا پنھنجي موجوده سڃاڻپ ۽ نين حاصل ڪيل سھولتن کي محفوظ رکڻ لاءِ ماضيءَ سان ڳنڍيل ان آئيني کان ئي پري ٿي ويو، جنھن ۾ سندس سفر جو اصل تسلسل اڃا به نظر اچي رهيو هو؟
ڇو ته ڪڏهن تعلق ختم ڪرڻ جو سڀ کان گھرو مطلب ڪنھن ٻئي کان بيزاري نه، پر پنھنجي موجوده صورت ۽ پنھنجي اڳوڻي صورت جي وچ ۾ پيدا ٿيل خاموش فاصلي کي قبول ڪرڻ جي ڏکيائي هوندي آهي.

سندس پڙهندڙُ چڱيءَ طرح سڃاڻندو هو ته سندس قلم عام اديبن وانگر محض خوبصورتيءَ جا ترانا نه ڳائيندو آهي، بلڪه سندس قلم مان وهندڙ تيزاب دراصل ان سماجي منافقت جو ردِعمل هو، جتي فرد جي ذاتي آزاديءَ کي قدامت پسنديءَ، مذهبي سخت گيريءَ ۽ وڏيرڪي سوچ جي نالي تي قربان ڪيو ويندو هو. سندس تحريرن ۾ طنز جي هڪ دلنشين مرڪ ته هئي، پر اها مرڪ ڪنھن سنگدليءَ جي مرهونِ منت نه هئي بلڪه ان جي پويان درد، ڏُک ۽ بيچينيءَ جي هلڪي ڇانوَ به گڏ هلندي هئي. سندس طنز اجتماعي شعور کي ڇيڙي ٿي، جيڪا پڙهندڙ کي کلائيندي کلائيندي، اچانڪ ڳُوڙهي خاموشيءَ ۽ سوچ جي سمنڊ ۾ ڌڪي ڇڏي ٿي. هو سنڌ جي انھن چند ليکڪن مان هو، جن ادب کي محض تفريح يا لفاظيءَ بدران سماجي جراحيءَ جو اوزار بنايو.

حليم بروهيءَ جي تحريرن جي ڳُوڙهي مطالعي مان خبر پوي ٿي ته سندس لکڻين ۾ فرانسيسي فلسفي زان پال سارتر جي وجودي ڪَرب (Existential Angst)، البرٽ ڪامُو جي عبثيت واري نظريي (Absurdism) ۽ فرانز ڪافڪا جي بيگانگيءَ جي عميق جهلڪ موجود آهي، جيڪا پنھنجي جوهر ۾ يورپي فلسفي جي ويجهو هئڻ جي باوجود خالص مقامي ۽ سنڌي ماحول جو حصو هئي. سارتر جي ان نظريي وانگر ته انسان مطلق آزاديءَ جي سزا ڀوڳي رهيو آهي، بروهيءَ به فرد جي آزاديءَ ۽ سماجي جبر جي ٽڪراءَ مان جنم وٺندڙ وجودي مُونجهه (Existential Nausea) کي شدت سان محسوس ڪيو. هو جڏهن لکندو هو ته ائين محسوس ٿيندو هو ڄڻ ڪو شخص ڪنھن ٻاهرئين دشمن سان نه، پر پنھنجي ئي وجود جي معنا ۽ بي معنا هئڻ سان ويڙهه ۾ آهي. سندس بي باڪي ۽ اگهاڙي سچائي ان حد تائين وڌي ويندي هئي جو عام پڙهندڙ لاءِ ان کي برداشت ڪرڻ ڏکيو ٿي پوندو هو، پر اها ئي سندس اصل خاصيت هئي. هن سنڌي ادب کي طنزيه عدميت (Satirical Nihilism) جي هڪ نئين ذائقي سان روشناس ڪرايو، جتي هر اخلاقي دعوا، روايتي قدر ۽ سماجي ڍانچي تي سوال اٿاريا ويندا هئا، پر هڪ بيدار ڪري وجهندڙ ڪُوڙي مرڪ سان.

توهان يقينن ان ڳالهه سان اتفاق ڪندا ته حليم بروهيءَ جو مطالعو سندس ڳُوڙهن نفسياتي تضادن، ذاتي صدمن ۽ دفاعي ميڪانزم کي بي نقاب ڪري ٿو. سندس شخصيت ۽ 1975ع ۾ شائع ٿيل سندس شاهڪار ناول ”اوڙاهه“۾ هڪ اهڙو شديد انڪاري روپ ۽ مزاحمت نظر اچي ٿي، جيڪا روايتي نفسياتي ۽ ادبي سانچن کي ڀڃي ڀور ڪري ڇڏي ٿي. هن ناول ۾ شعور جي وهڪري (Stream of Consciousness) جي ٽيڪنڪ جو بي مثال مظاهرو ملي ٿو، جتي جملن جو بظاهر بگڙيل توازن ۽ پکڙيل بيانيو دراصل لفظن جي پويان لڪل نفسياتي طوفان، اندروني ٽوڙ ڦوڙ ۽ ڀيانڪ سچائين کي آشڪار ڪري ٿو. نفسياتي اعتبار کان سندس طنز ۽ خود طنزي ڪنھن سنگدلي يا تحقير جو نتيجو نه هئي بلڪه هڪ شديد اندروني صدمي، تنھائي ۽ نااميديءَ جي خلاف سندس واحد پناهه گاھ هئي؛ هڪ اهڙو ٽھڪ جيڪو آرسيءَ آڏو بيٺل شخص پنھنجي ئي وجود جي محرومين تي روئي پوڻ کان بچڻ لاءِ ڏيندو آهي.

بروهيءَ جون تحريرون روزِ روشن وانگر ان ڳالهه ڏانھن اشارو ڪن ٿيون ته سندس اصل نشانو سنڌ جو وچولو طبقو، وڏيراشاهي، بيوروڪريسي ۽ انھن جو ٻٽو معيار هو. هن روزاني ”ڪاوش“ ۾ پنھنجي مقبولِ عام ۽ شاهڪار ڪالمن کان سواءِ پنھنجن ڪتابن ذريعي انھن نالي چڙهيل ترقي پسندن، مذهبي ٺيڪيدارن ۽ روشن خيالن تي بي رحم ضربون هنيون، جيڪي اندر مان انتھائي تنگ نظر، روايتي ۽ مفاد پرست هئا. هن سماج جو اگهاڙو سچ بيان ڪندي، پنھنجو پاڻ کي به ڪڏهن معاف نه ڪيو. سندس انداز خالص سائنسي، منطقي ۽ معروضي هو. پر جڏهن ڪو سُست ۽ جمود ۾ ورتل سماج ڪنھن مفڪر جي خطرناڪ سچائين ۽ سوالن کي منھن ڏيڻ ۾ ناڪام ٿي ويندو آهي، ته هو ان تي انحراف، ڪفر يا چريائيءَ جو ليبل هڻي، پنھنجو پاڻ کي محفوظ ڪري وٺندو آهي. بروهيءَ جو سڀ کان وڏو سماجي الميو اهو ئي رهيو ته جنھن سماج جي اصلاح ۽ بيداريءَ لاءِ هو عمر ڀر تڙپندو رهيو، انهيءَ ئي سماج کيس هڪ سچو مفڪر ۽ فلسفي مڃڻ بدران صرف هڪ ”مسخرو“ يا وقت گذاريءَ جي تفريح جو ذريعو قرار ڏئي، پنھنجي جان ڇڏائي ورتي.

پنھنجا روح پراڻا آهن
پنھنجا کوهه پراڻا آهن
هاڻ نه اُن تي وارا وربا
قادو ڪنڀر جا گهڙا به ويندا
وروائي وارا ونگ به ويندا
دَلُو وارا چنگ به ويندا
پانڌي لنجو ۽ پاوا ويندا
محب ڏهر ڏي من ٿيندو
هاڻ وڏن جون قبرون وينديون
پاڻ کان تن جون خبرون وينديون
هاڻي پنھنجي مسجد ڊهندي
هاڻي پنھنجو مندر ڊهندو
پاڻ ٻنهي جو اندر ڊهندو
پنھنجو ماڳ مڪان ڪٿي آ
پنھنجو نانءُ نشان ڪٿي آ
هي پورو نظم ترقي جي نالي انساني الميي مان گذاريل ٿر جو شاعراڻو ڪيس آهي، جنھن تي بھترين ڊاڪيومينٽري ٺھي سگهي ٿي.
اڃايل مورن، زخمي هرڻن ۽ ترقي جي ماريل ماڻهن جي هن شاعر جي زرخيز شاعراڻي زمين کي شاعريءَ جو فصل تـ بمپر نصيب ٿيو آهي، پر ڳوٺ ۾ هوندي ڳوٺ کان پري ٿيڻ جو خوف کائيندو پيو وڃي.
امام انهن سمورن مقامي ماڻهن تي مياري آهي، جيڪي هرڻن ۽ مورن جا سودار گر آهن.
تنھنجي غيرت ڪالهه مري وئي
تون ڇا ٿوڻيون هاڻي ڏيندين
ڪونج هنسليون مور هرڻيون
تحفي خاطر تاڻي ڏيندين
عشق جي ڪکيل امام کي ڪارونجهر جو عاشق چاچو الهه رکيو ڪنهن ٻي بلا هٿان ڪکجڻ کان بچڻ جون پيو دعائون ڏيندو آهي، دعا صرف ان ڪري جو هن نظم لکيو ”ڪارونجهر جا هڏ ڀڳائون“
لِيزن وارا لِيڪا ڪڍندا
هر ڪِنھن جو پيو حصو ٿيندو
ٿِي ٽَڪري ٽُڪر ٽيلي ويندِي
بک وطن کي ڀيلي ويندِي!
امام ڪارونجهر جي نيلامي ۽ قتل عام خلاف رڳو نظم نـ لکيو پر پنھنجي هٿ ۾ چاچي الهه رکئي سان گڏ پلي ڪارڊ کڻي بيھي رهيو، چئي ڪارونجهر ڪيئن وڪبو؟ پليجي جڏهن گوڙاڻي کان ڪراچي تائين پنڌ ڪيو امام لکيو
تو جو پوڙها پنڌ ڪيو آ
ڌرتي اوچو ڪنڌ ڪيو آ
مٺي پاڻي جي رسائي نـ ٿيڻ ڪري اڃارو وحشي سمنڊ ڪيئن سنڌ جي زمين ڳڙڪائيندو پيو وڃي، انهي منظر کي به امام چٽيو آهي. ”سمنڊ ٿو سازش ڪري“ هن نظم ۾ بدين ۽ ٺٽي جا اهي ماڳ مڪان آهي جيڪي سمنڊ ڳھي ويو ۽ ٻيا سندس سازشي اک ۾ آهن.
هڪ صدي کان پوءِ نه هوندا
هي ٿانڪون ۽ هي ٿر
ڪنھن ڏٺي هئي مارئي
ڪنھن ڏٺو هو عمر
ڪونه هوندي ڪا قبر
ڪونه هوندي ڪا خبر
نظم ۾ ڪنھن وارتا ۽ قصي بيان ڪرڻ جو امام وٽ جيڪو ڏانءُ آهي، جيڪا ڏات آهي، اها هن جي شاعريءَ جو ديرپا اثر قائم ڪريو ڇڏي. امام علي جنجهي جي شاعري جي خاص ڳالهه مقاميت آهي. ”ڳوٺ ٿو مونکي سڏي“ ڪتاب ۾ هن مقامي ڪردارن جون ڪھاڻيون ۽ قصا بيان ڪيا آهن. ماڻهن ۽ علائقن کي ائين ئي پيار سان سڏيو اٿس، جيئن ڳوٺ کيس سڏي ٿو. ڄاٽن تڙ جون ڄاريون، وينجهو سوڍو، سيڻي چارڻ، ڳوٺ مان لڏي ويل لڇمي ۽ هانسو ريٻارڻ جھڙا ڪردار امام جي شاعريءَ جو جوهر ۽ حُسن آهن.
جن نينھن لائي پوءِ ناتا ڪٽيا امام انهن کي به ياد ڪيو آهي. ڪڏهن ڪڏهن اڃا به هن کي ڪنري وڃڻ جو خيال اچي ٿو. ڪنري جتي امام لاري ۾ اکيون رهائي آيو.
امام پنھنجو پيار جي پورهيو ارپيو آهي.
ڌرتيءَ ڌڻين جي نالي
جن جي پيرن هيٺان زمين،
هٿن مان وسيلا ۽ جيئڻ جا جواز
هوريان هوريان کسجي رهيا آهن!

عظيم نسل Great Gen. (Great Generation) (1901-1927)
هن نسل کي عظيم نسل ان ڪري سڏيو ويندو آهي، جو هي دور سماجي، سياسي توڙي صنعتي طور انقلابن ۽ تبديلين جو دور هو. ان ئي دور کي علم ادب ۽ ڪتابن جو دور به سڏيو وڃي ٿو. پھرين مھاڀاري ويڙھ جي شروعات جتي انساني جانين کي هاڃو رسايو، اتي ان جي خاتمي عالمي ۽ جاگرافيائي طور نين سرحدن ۽ لاڳاپن کي جنم ڏنو. سوويت يونين جي قيام دنيا ۾ مظلوم قومن جي جيئاپي ۽ نئين سياسي صف بنديءَ جو بنياد وڌو. جتي جنگين ۽ انقلابن، غربت، وسيلن جي ڪمي، جديد نوآبادياتي نظام جھڙن مسئلن کي پيدا ڪيو، اتي وطن دوستي، فرض شناسي، نظم ضبط، صلاحيت جي فروغ، بچت جي عادت ۽ اجتماعي ذميداري جھڙا رجحان پيدا ڪيا. اهڙين عظيم تبديلين ۽ انقلابن هڪ عظيم دور کي پيدا ڪيو ۽ هڪ زبردست نسل کي جنم ڏنو.

خاموش نسل Silent Gen. (Silent Generation) (1928-1945)
ٻي مھاڀاري ويڙھ واري زماني ۾ پيدا ٿيندڙ نسل عالمي افراتفري، جنگي خوف، سياسي ۽ معاشي عدم استحڪام، غير يقين مستقبل ۽ انسانن جي موت جا ڀيانڪ اثر کڻي پيدا ٿيو. ايٽم بمن جي موتمار اثرن ۽ جنگي تباهڪارين جي ڪري وٽس مستقبل بابت مايوسيءَ واري ڪيفيت هئي.
هُو اهڙين حالتن ۾ ڪا اڳڪٿي نه پئي ڪري سگهيو ۽ وائڙو، بتال ۽ ذهني دٻاءَ جو شڪار رهڻ لڳو، تنھن ڪري ئي کيس “خاموش نسل” سڏيو ويو. جيئن ته هر اوندھ کان پوءِ هڪ سوجهرو هوندو آهي، تنھن ڪري هن نسل اميد کي مضبوطيءَ سان پڪڙي شديد محنت ڪئي، سياسي ۽ معاشي نظام جي تعمير ۾ لڳي ويو ۽ پنھنجي وڃايل عظمت کي حاصل ڪرڻ لاءِ شديد محنت ۾ جُنبي ويو ۽ اڻپورن خوابن کي ساڀيان ڏيڻ لاءِ خاموشي سان ترقي ۽ تعمير جي رستي تي ڊوڙڻ لڳو.

ٻارن ۾ غير معمولي اضافي وارو نسل Baby Boomers Generation (1946-1964)
ٻي مھاڀاري ويڙھ ۾ ضايع ٿيندڙ انساني جانين جي ڪري جنگ جي سڌي لپيٽ ۾ ايندڙ ملڪن ۾ خاص طور ۽ سڄيءَ دنيا ۾ عام طور مردن جي شديد کوٽ ٿي پئي. جنگ جي خاتمي کان پوءِ ملڪن کي نئين سر تعمير ڪرڻو هو، پر افرادي قوت خاص ڪري مردن جي شديد اڻاٺ جي ڪري ترقي ۽ تعمير ۾ رُخنو پئجي ويو. عورتون اڪيلي سر سڀ ڪم انجام نه پئي ڏئي سگهيون. يورپ جي اڪثريتي ملڪن توڙي ايشيا جي ڪجهه ملڪن ۾ باقي بچيل جنسي طور صحتمند جوڙن کي خاص مراعتون ڏنيون ويون ته اهي وڌ ۾ وڌ ٻار پيدا ڪن. جرمني، پولينڊ ۽ ڪجهه ٻين يورپي ملڪن ۾ باقاعده سرڪاري سرپرستي ۾ جنسي توقعات قائم ڪرڻ جا ادارا کوليا ويا. اهڙن اپائن جي ڪري هن دور ۾ ٻارڙن جي پيدائش ۾ غير معمولي اضافو ٿيو، تنھن ڪري ئي هن دور ۾ پيدا ٿيندڙ نسل کي Baby Boomers Generation سڏيو ويو.
هن نسل تعمير ۽ ترقي لاءِ وڏي محنت، همت ۽ جفاڪشي جو مظاهرو ڪري، دنيا کي سماجي ۽ معاشي استحڪام بخشيو ۽ صنعتي، سائنسي ۽ طبي ترقيءَ جو هڪ شاندار دور شروع ٿيو. ٽرانزسٽر ريڊيو، ٽيليويزن، پوليو ۽ ارڙي جون ويڪسين، سِلھ جو علاج توڙي ٻيون ايجادون ٿيون. خلائي سفر جي شروعات به هن ئي دور ۾ ٿي.
خلا ۾ پھريون ماڻهو ۽ پھريون هٿرادو گرھ به هن ئي دور ۾ موڪليا ويا. شھري حقن جون باقاعده تحريڪون ۽ سرد جنگ به هن ئي دور جي پيداوار هئا.

ايڪس نسل Gen.X (Generation X) (1965-1980)
هي نسل سڀ کان پيچيده ۽ پنھنجي سوچ ۾ سڀ کان وڌيڪ خودمختيار رهيو آهي. ترقي پسندي، روشن خيالي ۽ عقليت پسنديءَ کي هن ئي نسل سڀ کان وڌيڪ اپنايو. هن نسل وٽ حقيقت پسند ۽ تشڪيڪ پسند ٻئي رويا رهيا. هن کي روايت ۽ جديديت جي پل به سمجهيو ويندو آهي. هن کي “X” جو نالو ان ڪري ڏنو ويو جو X کي سبتو، ابتو، پاسيرو ڪھڙي به زاويي کان لکبو، پوءِ به X ئي رهندو. هن نسل سڀ کان وڌيڪ مٽاسٽا وارو دور ڏٺو. هن گاسليٽ جي بتيءَ کان بلب تائين ۽ ڪاغذي خط کان برقي خط تائين ٻئي دور هڪ ئي وقت تجربي ُ۾ آندا. فونو گراف، آڊيو ڪيسيٽون، ويڊيو ڪيسيٽ، سيڊيز، ڊي وي ڊي توڙي يُو ايس بي سڀ شيون پنھنجي تجربي ۾ آنديون. ٽائيپ رائٽر، سائيڪلو پرنٽ، ڪمپيوٽر ڪِي بورڊ تائين توڙي واڪي ٽاڪي، لينڊ لائين فون کان سمارٽ فون تائين سڀ استمال ۾ آندا. ڪتابن سان عشق، فلمن جو جنون، موسيقي سان رغبت، هيءُ نسل نظرياتي ۽ بحث مباحثي جو ذوق رکندڙ هو گڏوگڏ چالاڪ، پنھنجن مفادن کي اهميت ڏيندڙ ۽ پنھنجي مقصد کي اوليت ڏيندڙ به هو. عورتن ۾ ملازمت جو رجحان باقاعده وڌيو ۽ گڏيل ڪٽنبي نظام ٽٽڻ لڳو. چون ٿا ته جوڙن ۾ طلاقن جو لاڙو به هن ئي دور ۾ وڌيو. ٻارن جو والدين تي انحصار گهٽ ٿيو ۽ پاڻ تي ڀاڙڻ جو لاڙو وڌيو. پارٽ ٽائيم جاب هن دور جو تحفو هو. سرد جنگ جو خاتمو به هن ئي نسل ڪيو، جيڪو اڳتي هلي سوويت يونين جي ٽٽڻ جو سبب بڻيو، عالمگيريت جو رستو به هن ئي نسل وٽان نڪتو. هن نسل جو سڀ کان وڏو ڪارنامو هو، چنڊ جي مٿاڇري تي پنھنجو پھريون قدم رکي، ڌرتيءَ کان ٻاهر ڪنھن ٻئي گرھ کي فتح ڪرڻ.

هزار سالا يا واءِ نسل Gen.Y (Millennial /Y Generation) (1981-1996)
توڙي جو هيءُ نسل صديءَ جي مٽجڻ کان اڳ ئي پيدا ٿي چڪو هو، پوءِ به هن کي هزار سالا (Millennial) ان ڪري ڪوٺيو ٿو وڃي جو هن هوش حواس ۽ سانڀر سان صديءَ کي مٽجندي ڏٺو. هن کي انگريزيءَ جي X اکر کان پوءِ جي سيريز طور “Y” نسل سڏيو وڃي ٿو. هيءُ نسل ان دور م پيدا ٿيو، جڏهن دنيا ۾ سائنسي، ٽيڪنالاجي، سياسي، عالمي ۽ سماجي طور تڪڙيون تبديليون ٿي رهيون هيون. سرد جنگ جي خاتمي کان پوءِ سوويت يونين جو ٽٽڻ، عالمگيريت ۾ تڪڙي واڌ، سمارٽ فون ۽ ليپ ٽاپ تائين تڪڙي رسائي، انٽرنيٽ جو باقاعده استعمال، ڊجيٽل ٽيڪنالاجي جو عام واهپو، اعلي’ تعليم ۽ پيشي وراڻي مھارت، مختلف قومن ۽ ثقافتن سان تڪڙا رابطا ۽ مثبت لاڳاپا، غير نصابي سرگرمين خاص ڪري راندين ۾ ماھرانہ صلاحيت جو استعمال، آن لائن تعليم ۽ ڊجيٽل ڪتب خانه، ڊجيٽل ڪارٽون ۽ ڊجيٽل ويڊيو گيمز وغيره. هن نسل ڪافي مشڪلاتون به ڏٺيون، جن ۾ ملازمت ۾ غير يقيني، ذاتي رهائش جو بحران، فرد توڙي ڪمپنين تي قرضن جو دٻاءُ، پيشہ ورانه مقابلي بازي ۾ رهجي وڃڻ، ٽيڪنالاجي جي استعمال جي ڪري جسماني سرگرميءَ جو متاثر ٿيڻ، تڪڙي ترقيءَ جي ڊوڙ جا منفي اثر وغيره. هن نسل ۾ اميد ۽ مايوسي توڙي يقين ۽ خوف گڏ گڏ هلڻ لڳا.

زِي نسل Gen.Z (Generation Z) (1997-2012)
هن نسل کي عام طور Gen.Z سڏيو ويندو آهي، هي نالو ايڪس، واءِ الفابيٽ سيريز جي آخري اکر Z سان منسوب آهي. هن نسل جا ٻيا به لاڳاپيل ۽ غير مقبول نالا آهن جن م Zoomers, IGeneration and Digital Natives شامل آهن. هي اهو نسل آهي جنھن باقاعده ڊجيٽل دنيا ۾ اک کولي. تنھن ڪري هن جي زندگيءَ جو سڄو انحصار به ان تي ئي آهي. فيس بوڪ، يُوٽيوب، واٽس ايپ،انسٽاگرام، ٽڪ ٽاڪ، سنيپ چيٽ ۽ ٻيا سماجي رابطا هن نسل ۾ رتُ وانگر شامل آهن. سوشل ميڊيا هن نسل جو طاقتور هٿيار آهي، جنھن کان سواءِ ڄڻ هي نسل معذور آهي. هي پنھنجو پاڻ کان وڌيڪ سوشل ميڊيا تي يقين رکي ٿو. ڇا سچ آهي؟ ڇا ڪوڙ آهي؟ ڇا صحيح آهي؟ ڇا غلط آهي؟ ان جي ڇنڊڇاڻ ڪرڻ بدران پنھنجي ذهن، پنھنجي پسند ۽ پنھنجي مقصد سان ملندڙ هر ڳالهه تي تڪڙو يقين ڪري ٿو ۽ وري سندس ڪا ڳالهه غلط ثابت ٿيڻ تي وٽس ڪو پڇتاءُ به ڪونهي… سوشل ميڊيا جي غلط استعمال جي ڪري هن نسل ۾ سائيبر ڪرائيم، مالياتي ۽ اخلاقي فراڊ، پوسٽ ڪيل مواد جي چوري ۽ ذاتي معلومات جي تحفظ جو خوف رهي ٿو. هن نسل کي معلومات تائين ترت ۽ درست رسائي جي ڪري تحقيق ۽ تشريح ڪرڻ ۾ سولائي ٿي آهي ۽ موسمياتي تبديلي، آفتن جي ترت آگاهي ملي ٿي ۽ ملڪي توڙي عالمي واقعن بابت باخبر به رهي ٿو، هيءُ نسل تفريح کي گهڻو وقت ڏئي ٿو ميمز، شارٽ ويڊيوز، مزاحيه اسٽيٽس ۽ آن لائن گيمنگ تي گهڻو وقت وڃائي ٿو.
هن نسل جو دور ٽيڪنالاجي ۽ ڊجيٽل ترقي جي انقلاب وارو دور آهي. تڪڙا ۽ مضبوط برقي لاڳاپا، بااعتماد برقي رابطا، ناڻي جي برقي مٽاسٽا واري ترت رسائي، مصنوعي ذهانت جو عظيم انقلاب، ويڊيو ڪالز، بااعتماد برقي بينڪنگ سسٽم وغيره شامل آهن. هي نسل روزگار جي سلسلي ۾ ڪنھن اداري ڏانھن واجهائڻ ۽ ان جو انتظار ڪرڻ بدران مھارت وسيلي گهر ويٺي آن لائن روزگار حاصل ڪري رھيو آھي. هن نسل لاءِ ڪافي مشڪلاتون به آهن جن ۾ ملازمت لاءِ سخت مقابلي بازي، آسائشن حاصل ڪرڻ لاءِ ناڻي جي کوٽ، مھانگائيءَ جي ڪري مالي تنگي، اسڪرين جي گهڻي واهپي جي ڪري جسماني ۽ ذهني مرضن ۾ واڌ، آن لائن هراسمينٽ، ڊجيٽل انحصار سبب يادداشت جو فقدان، سائيبر بلنگ ۽ اي چالان سسٽم، ڪمزور مواصلاتي سسٽم سبب برقي رابطن ۽ مالي مٽا سٽا ۾ رخنو وغيره.
جنريشن زي ٽيڪنالاجيءَ جي لحاظ کان ڄاڻ رکندڙ، عالمي شعور وارو، ابلاغ جي ڏسڻي ذريعن کي پسند ڪندڙ ۽ تيزيءَ سان ٿيندڙ تبديلين سان پاڻ کي هم آهنگ ڪرڻ وارو نسل آهي، جيڪو سوشل ميڊيا، مصنوعي ذهانت ۽ مسلسل ڊجيٽل رابطن واري دنيا ۾ ڄائو ۽ وڌيو ويجهيو آهي…

الفا نسل Gen.Alpha (Generation Alpha) (2012-2024)
نالن جي هيءَ سيريز يوناني الفابيٽ جي پھرئين اکر “الفا” کان شروع ٿئي ٿي. هن نسل جا والدين جين واءِ ۽ جين زي آهن. هيءُ نسل مڪمل طور مصنوعي ذهانت جي دور ۾ پيدا ٿيندڙ نسل آهي، تنھن ڪري هن کي AI Generation ۽ 5G به سڏيو ويندو آهي. هي مڪمل طور جديد ٽيڪنالاجي سان ليس نسل آهي، جنھن روبوٽائيزڊ اي آءِ جي جهوليءَ ۾ پرورش حاصل ڪئي ۽ هي نسل اڳتي هلي جيڪي سائنس ۽ ٽيڪنالاجي جا معجزا ڪندو، اهي اسان جي سمجهه کان مٿي آهن. هي نسل آلات کي هٿ سان هلائڻ بدران هر قسم جو ڪم ڇھاءَ (click) سان ڪري ٿو. ان کان به اڳتي وڌي ڪنھن به ڪم لاءِ آوازي احڪام به ڏئي ٿو ۽ اي آءِ جي ذريعي اداڪارن، هدايتڪارن، موسيقارن توڙي سموري اسٽاف جو خرچ بچائي طويل فلمون، گانا، ڊاڪيومينٽريز ۽ اشتھار به رڳو هڪ ڪمپيوٽر جي مدد سان پاڻ ئي ٺاهي سگهي ٿو.
ايئن به ناهي ته الفا نسل ايڊوانس ٽيڪنالاجي جي ڪري هميشه خوش رهندو، پر ان کي آلات جي استعمال جي منفي اثرن ۽ خطرن توڙي ماحولياتي آفتن سان به منھن ڏيڻو پوندو. مثال طور ماحولياتي طور وڌندڙ گرمي پد، ڀيانڪ موسمياتي تبديليون، آلودگي ۽ غير صحتمند آبھوا، هاڃيڪار ڪيميائي مادا، مادي جيوت لاءِ خطرا، نقصانڪار کاڌا وغيره. ٻئي پاسي وري آلات جي استعمال طور اسڪرين جي گهڻي استعمال ڪري دماغي ۽ نفسياتي بيماريون، سوشل ميڊيا جي اثرن جو ذهني دٻاءُ، جسماني سرگرمي جي ڪمي سبب جسماني ڪمزوريون، آلات تي ڀاڙڻ جي ڪري يادداشت ۾ شديد ڪمي ۽ ويسر جي عادت، آن لائن رازداري چورائجڻ جا خدشا، سائبر ڪرائيم ۽ آن لائن هراسمينٽ جو خطرو، مالياتي خساري جو خوف، ڊجيٽل آلات جي علت، درست معلومات ۽ غلط معلومات ۾ فرق ڪرڻ جو فقدان وغيره جھڙا مسئلا پيش ايندا.
الفا جو آئندو روزگار لاءِ نه ته نوان شعبا ايجاد ڪندو، جيڪي اسان ٻڌا به نه هوندا. مثال طور مصنوعي ذهانت جو خود ٽيڪنالاجي طور اڀري اچڻ، روبوٽ ٽيڪنالوجي، ليونر ٽيڪ، مارسولاجي، ڪوانٽم اينرجي وغيره.
مجموعي طور جنريشن الفا هڪ انتھائي ڊجيٽل، مصنوعي ذهانت کان واقف ۽ عالمي سطح تي ڳنڍيل نسل آهي، جيڪو سمارٽ فونن، مصنوعي ذهانت، خودڪاري (آٽوميشن)، موسمياتي تبديليءَ جي خدشن ۽ جديد ٽيڪنالاجيءَ سان جڙيل تيزيءَ سان بدلجندڙ دنيا ۾ پالنا حاصل ڪري رهيو آهي.

بيٽا نسل Gen.Beta (Generation Beta) (2025-…….)
“بيٽا” يوناني اکرن جي سيريز جو ٻيو نمبر اکر آھي ۽ اهوئي هن نسل جو نالو به آھي. بيٽا نسل 2025 کان پيدا ٿيو آهي، جيڪو هينئر ٿورو ٿورو پنڌ ڪري يا بانبڙا پائي رهيو آهي. هونئن ته هن جي آخري حد جو ڪو تعين نٿو ڪري سگهجي، پر اڳڪٿي طور هن کي 2039 تائين شمار ڪيو ٿو وڃي. هيءُ نسل اهڙي دور ۾ ڄمي رهيو آهي، جيڪو اسان جي اندازي کان به گهڻو ايڊوانس هوندو. هو مشينن ۽ آلات جي وچ ۾ ڄمي پيو ۽ انهن کي ڄاڻڻ جو هنر سندس رت ۾ شامل آهي. هي پتڪڙا ٻارڙا سمارٽ فونن ۽ ڪمپيوٽر جا ايترا عادي ٿي چڪا آهن جو روئندڙ اڳيان فون رکو ته روئڻ بند ٿا ڪري ڇڏين ۽ اسڪرين تي آڱريون هڻي بي سمجهي م به اسڪرولنگ پيا ڪندا. هن نسل لاءِ وقت کان اڳ پڪ سان نٿو چئي سگهجي، پر اها ويجهي حقيقت آهي ته وٽن خودڪار گاڏيون ۽ خودڪار گهر هوندا، در پاڻ ئي کلندا، بلب پاڻ ئي ٻرندا، ڪرسي پاڻ وٽن سُري ايندي. هي ناقابل علاج بيمارين جو علاج ڳولي وٺندا، هر عضوي جي مصنوعي پيوندڪاري ٿيندي، جنھن ڪري سراسري طور وڏي ڄمار ماڻيندا. جينياتي ٽيڪنالاجي جي ڪري پنھنجي مرضيءَ جي شڪل ۽ عادتن وارا ٻار ڄڻيندا. سندن دوست عام ڇوڪرا گهٽ پر مصنوعي ذهانت وارا خودڪار انساني شڪل جا روبوٽ هوندا. روبوٽن سان سندن تعلق گهر جي ڀاتين ۽ مائٽن جھڙو هوندو. هر ڪم مصنوعي ذهانت جي ڪري پوري وقت تي ٿي ويندو، جنھن ڪري سندن ٽائيم تي انحصار ختم ٿي ويندو. سندن ڪٓرائين ۾ واچن بدران روبوٽ ۽ آلات جا ريموٽ هوندا. ماهر چون ٿا ته بيٽا نسل الگورٿم نسل هوندو، جيڪو هو سوچيندو، اهو ٿي ويندو يعني آلات سندن سوچ ۽ دلچسپي سمجهي ويندا.
بيٽا نسل کي ٽيڪنالاجي ۽ آلات جي ڪري اهي ئي مشڪلاتون، دماغي ۽ نفسياتي مسئلا رهندا جيڪي الفا نسل وٽ رهيا. ان کان سواءِ جيڪي اضافي دشواريون پيش اينديون، انھن ۾ شديد موسمي ۽ ماحولياتي حالتون، پاڻيءَ جي کوٽ، توانائي جي شديد ضرورت، جسماني سرگرمي جو فقدان، سماجي تنھائي ۽ اڪيلائپ، رشتن کان ويڳاڻپ وغيره شامل آهن.
مجموعي طور جنريشن بيٽا کي اهڙو نسل سمجهيو وڃي ٿو، جيڪو اهڙي دنيا ۾ پيدا ٿيندو، جتي مصنوعي ذهانت روزمره زندگيءَ جو بنيادي حصو هوندي. انھن جو ٻالڪپڻ AI، روبوٽڪس، حياتياتي ٽيڪنالاجي، جديد ڊجيٽل تجربن ۽ موسمياتي تبديليءَ جھڙن عنصرن کان متاثر ٿيندو.
اڄ اسان پٿر جي دور کان مصنوعي ذهانت جي دور تائين پھچي ويا آهيون. اسان مشينن کي سوچڻ سيکاري ڇڏيو، روبوٽن کي هلڻ، ڪمپيوٽرن کي لکڻ ۽ مصنوعي ذهانت کي اسان جي سوالن جا جواب ڏيڻ سيکاري ڇڏيو، پر ڇا اسان اڃا تائين پاڻ کي محبت ڪرڻ، محسوس ڪرڻ، معاف ڪرڻ ۽ هڪ ٻئي جو درد سمجهڻ سيکاري سگهيا آهيون؟
شايد ايندڙ نسل وٽ اهڙيون مشينون هجن، جيڪي سندس چھري مان اُداسي پڙهي وٺن، سندس آواز مان خوف سڃاڻي وٺن ۽ سندس خواهش پوري ٿيڻ کان اڳ ئي سمجهي وڃن، پر جيڪڏهن ان نسل وٽ ڪنھن انسان جو هٿ پڪڙڻ لاءِ وقت نه هوندو ته پوءِ اها سموري ترقي آخر ڪھڙي ڪم جي؟
نسل بدلجندا رهندا، نالا بدلجندا رهندا، ٽيڪنالاجيون بدلجنديون رهنديون، دنيا هر نئين نسل سان وڌيڪ تيز ٿيندي رهندي پر انسان جي اصل ارتقا شايد ان ڏينھن ٿيندي، جڏهن هو پنھنجي هٿ ۾ موجود سموري طاقت باوجود ٻئي انسان کي نقصان نه پھچائڻ جو شعور حاصل ڪندو…

هڪ اهڙي ئي فوٽو جرنلسٽ ۽ ان جي هڪ Pulitzer Prize ماڻيندڙ تصوير جو واقعو تاريخ جو حصو تڏهن بڻيو هو، جڏھن هُن
“The Vulture and the Little Girl”
جي عنوان سان هڪ تصوير دنيا آڏو آندي هئي، جنھن منجهان صاف ظاهر پئي ٿيو ته هڪ ڳِجھ، بُک ۽ موت جي ڪناري تي پھتل هڪ ننڍڙي ٻارڙيءَ جي مرڻ جو انتظار ڪري رهي آهي ته جيئن کيس پنھنجو شڪار بڻائي سگهي ۽ ٻي ڳِجھ…!!!
هيءَ تصوير ڏکڻ آفريڪا جي فوٽو جرنلسٽ Kevin Carter سوڊان ۾ پيل ڏڪار دوران 1993 ۾ ورتي هئي.
هيءَ تصوير دنيا ۾ ايتري مشھور ٿي جو ڪارٽر کي ان تي Pulitzer Prize ڏنو ويو… جڏهن هو اهڙو وڏو اعزاز ملڻ جون خوشيون ملهائي رهيو هو، جڏهن دنيا جا ميڊيا چينلز سندس سڀ کان بھترين تصوير جو ذڪر ڪري رهيا هئا ۽ سندس شھرت عروج تي هئي، ان دوران ئي هڪ انٽرويو ۾ ڪنھن کانئس پڇيو:
“تصوير ته اوهان بيحد وقتائي ورتي، پر اهو ٻڌايو ته ان ٻارڙيءَ جو پوءِ ڇا ٿيو؟”
اهو سوال ٻُڌي ڪارٽر ڪجهه گهڙيون خاموش ٿي ويو، پوءِ چيائين:
“مون کي پنھنجي اڏام (Flight) پڪڙڻي هئي ۽ مونکي دير ٿي رهي هئي.”
سندس اهو جواب ٻڌي سوال ڪندڙ وراڻيو:
“اُن ڏينھن اُتي هڪ نه پر ٻه ڳِجهون موجود هيون، هڪ اُها جيڪا ٻارڙيءَ جي مرڻ جو انتظار ڪري رهي هئي ۽ ٻي اُها، جنھن جي هٿ ۾ ڪئميرا هئي.”
دنيا ايئن محسوس ڪيو.

چيو وڃي ٿو ته اهو واقعو ڪارٽر جي ذهن تي ايترو گھرو اثر ڇڏي ويو جو هو سخت ڊپريشن ۾ هليو ويو ۽ آخرڪار 1994 ۾ هن خودڪشي ڪري ڇڏي. ڇو ته ان تصوير کان پوءِ هڪ اخلاقي سوال ڪارٽر جو سدائين پيڇو ڪندو رهيو ته:
“تو دنيا کي ڏيکارڻ لاءِ هڪ بھترين تصوير ته ڪڍي، پر ڇا تو ان ٻار جي زندگي بچائڻ لاءِ سندس مدد ڪئي؟”

ان ڪري ڪنھن به ڪم ۾ سڀ کان پھرين انسانيت کي ترجيح ڏيڻ گهرجي. جيڪڏهن ڪيون ڪارٽر ان وقت، ان بُک ۾ نٻل ٻارڙيءَ کي گڏيل قومن جي خوراڪ مرڪز (Feeding Centre) تائين پھچائي ڇڏي ها، جتي اها پاڻ به پھچڻ جي ڪوشش ڪري رهي هئي ته شايد هوءَ اڄ به زندھ هجي ها.
فوٽو جرنلزم رڳو تصويرون ڪڍڻ جو نالو ناهي بلڪ اهو تاريخ جي نبض تي هٿ رکڻ جو فن آهي، مدد ڪرڻ جو سڏُ آهي. هڪ سٺو فوٽو جرنلسٽ پنھنجي لينس ذريعي اهڙا لمحا محفوظ ڪندو آهي جيڪي وقت جي وهڪري ۾ زندھ رهندا آهن…
اڄ به جڏهن ماڻهو ڪنھن حادثي يا تڪليف ڏيندڙ منظر کي ڏسن ٿا ته سڀ کان پھرين سندن هٿ موبائل فون ڏانھن وڃي ٿو. هو زخمين لاءِ ايمبولينس گهرائڻ بدران سندن تصويرون يا وڊيوز ٺاهڻ ۾ لڳي وڃن ٿا ته جيئن اهي فيس بڪ، واٽس ايپ ۽ ٻين سماجي ذريعن تي شيئر ڪري داد حاصل ڪري سگهن ۽ پنھنجي ايڪٽوزم منجهان گد گد ٿين…..
سوشل ميڊيا جي سيلاب کان پوءِ ايئن لڳي ٿو ڄڻ سماج مان آهستي آهستي انساني احساس ۽ همدردي ختم ٿيندي پئي وڃي ۽ سوشل ميڊيا جي گهمسان ۾ اسان اڻاسي ٿيندا پيا وڃون.
اسان کي اهو سمجهڻ گهرجي ته هر ماڻهو جنھن جي تصوير ورتي وڃي ٿي، اهو صرف هڪ “فريم” نه پر مدد جو منتظر انسان آهي…
سچي صحافت جو مقصد انسان جي تڪليف کي واپار بڻائڻ ناهي بلڪ ان تڪليف کي دنيا آڏو آڻي ان جو ازالو ڪرائڻ آهي… هڪ ذميوار فوٽو جرنلسٽ اهو ڄاڻي ٿو ته ڪڏهن تصوير ڪڍڻي آهي ۽ ڪڏهن ڪئميرا هيٺ رکي زخمي جو هٿ پڪڙڻو آهي. اها سمجهه ئي کيس ٻين کان ممتاز بڻائي ٿي.
ڪئميرا اکين کي منظر ڏيکاري سگهي ٿي، پر دل کي انسانيت سيکارڻ هر فوٽوگرافر ۽ فوٽو جرنلسٽ جي پھرين ذميواري هجڻ گهرجي. بھترين تصوير اها ناهي جيڪا سڀ کان وڌيڪ ڏٺي وڃي پر اها آهي جنھن جي پويان انسانيت، ذميواري ۽ ضمير به زنده هجي…
اڄ جي جديد دنيا ۾ اهو منظر روز جو معمول بڻجي ويو آهي. روڊ تي حادثو ٿئي، ڪو ماڻھو رتُ ۾ وهنجي رهيو هجي، ڪا عورت دانھن ڪري رهي هجي يا ڪو ٻار مدد لاءِ سڏي رهيو هجي ته ڪيترن ماڻهن جا هٿ زخميءَ ڏانھن نه پر موبائل ڏانھن وڌن ٿا. ايمبولينس يا پوليس کي فون ڪرڻ بدران ڪئميرا آن ڪئي وڃي ٿي، مدد ڪرڻ بدران وڊيو رڪارڊ ڪئي وڃي ٿي ۽ انسان جي درد کي Content بڻائي سوشل ميڊيا تي اپلوڊ ڪيو وڃي ٿو پوءِ لائيڪس، شيئرز ۽ ويورز جي انگن ۾ انسانيت جو آواز گُم ٿي وڃي ٿو.
اچو! ته ڪئميرا کان اڳ پنھنجو هٿ اڳتي وڌايون، گُم ٿيندڙ انسانيت جو آواز ٻيھر جيئاريون. تصويرون ته پوءِ به ورتيون وينديون، پر هڪ بچايل زندگيءَ جي قيمت ڪنھن به تصوير کان وڌيڪ هوندي آهي. ڇو ته انسان هجڻ ئي سڀ کان قيمتي وٿ ۽ سڀ کان وڏي انسانيت آهي.!

سيمون دي بووار جو هيءُ جملو ته “عورت پيدا ناهي ٿيندي، ٺاهي ويندي آهي” دراصل سندس مشھور ڪتاب The Second Sex جي بنيادي فڪري سِٽ آهي، جنھن ۾ هوءَ عورت جي سماجي حيثيت کي فطرت نه پر سماج جي ٺاهيل نظام جو نتيجو قرار ڏئي ٿي.
هن جو مطلب اهو آهي ته عورت جو عورت هجڻ صرف حياتياتي پيدائش تائين محدود ناهي، پر ان کي سماج، ثقافت، تعليم، مذهب، روايت ۽ طاقت جا نظام گڏجي هڪ مخصوص ڪردار ۾ جوڙيندا آهن. ڇوڪريءَ کي ننڍپڻ کان ئي اهو سيکاريو ويندو آهي ته هوءَ ڪيئن ڳالهائي، ڪيئن ويھي، ڪيئن گُهمي، ڇا سوچي ۽ ڪھڙيءَ حد تائين سوچي؟ هڪ حد کان وڌيڪ اها نه ٿي سوچي سگهي، نه ئي معاشري جي ڪٿيل اصولن کان ٻاهر هوءَ جيي سگهي ٿي ۽ اهڙيءَ ريت هڪ ترتيب ڏنل عورت وجود ۾ اچي ٿي.
سن 1949ع ۾ پيرس جي هڪ ايڪيتاليھ ورهين جي فلسفي ۽ ليکڪا سيمون دي بووار پنھنجو مشھور ڪتاب “The second sex” (ٻي جنس) شايع ڪيو.
هيءُ ڪتاب رڳو هڪ علمي تصنيف نه هو بلڪ صدين کان قائم هڪ سماجي ۽ فڪري نظام خلاف داخل ڪيل هڪ مضبوط ايف آءِ آر هئي… لڳ ڀڳ هزار صفحن تي پکڙيل هن ڪتاب جا ٻه جلد هئا، جيڪي هڪ سال کان وڌيڪ عرصي جي پڙهائي، مشاهدي، تحقيق، سوالن ۽ گھري فڪري جاکوڙ جو نتيجو هئا.
سيمون کي چڱيءَ طرح خبر هئي ته هوءَ جن خيالن کي للڪارڻ وڃي رهي آهي، انھن جون پاڙون صدين ۾ کُتل آهن. هُن کي اندازو هو ته سندس هر دليل کي پَرکيو ويندو، هر جُملي تي اعتراض اُٿاريو ويندو ۽ هر خيال کي رد ڪرڻ لاءِ نوان نوان جواز گهڙيا ويندا.
ڪتاب شايع ٿيڻ کان پوءِ ڄڻ ته يورپ جي فڪري دنيا ۾ زلزلو اچي ويو. پھرين ئي هفتي هزارين ڪاپيون وڪرو ٿي ويون. ويٽيڪن ان تي پابندي لڳائي ڇڏي، ڪيترائي دوست ناراض ٿي پيا، مذهبي ۽ قدامت پسند حلقن هن کي بي ادب، تلخ ۽ اخلاقي حدون اورانگهيندڙ قرار ڏنو. پيرس جي ڪيفيز، ادبي محفلن ۽ علمي حلقن ۾ سالن تائين هن ڪتاب ۽ ان جي ليکڪا بابت بحث هلندا رهيا.
پر ايتري وڏي ڪتاب جي سڄي بحث جو مرڪز آخرڪار هڪ ئي جملي ۾ سمايل هو ته:
“عورت پيدا نه ٿيندي آهي، پر ٺاهي ويندي آهي.”
هيءُ جُملو ٻڌڻ ۾ سادو لڳي سگهي ٿو، پر ان جي اندر هڪ وڏي فڪري انقلاب جي چڻنگ لڪل آهي. سيمون جو چوڻ هو ته جنھن شيءِ کي اسين “عورت هجڻ” جو نالو ڏيون ٿا، اها ڪا فطري ۽ اڳواٽ طئي ٿيل حقيقت ناهي اها هڪ مسلسل سماجي عمل جو نتيجو آهي.
هڪ ڇوڪري جڏهن هن دنيا ۾ قدم رکي ٿي ته کيس خبر نه هوندي آهي ته “عورت” هجڻ جو مطلب ڇا آهي. هوءَ آهستي آهستي اهو سڀ ڪجهه سکندي آهي. پنھنجن رانديڪن مان، پنھنجي لباس مان، پنھنجي ماحول مان، انھن لفظن مان جيڪي سندس تعريف ۾ چيا ويندا آهن. خاص طور تي تڏهن جڏهن هوءَ خاموش رهي يا فرمانبرداري ڏيکاري. انھن گهرن ۽ ڪمرن مان، جتي سندس مستقبل بابت فيصلا ته ٿيندا آهن، پر سندس راءِ نه پُڇي ويندي آهي. انھن ڪھاڻين مان، جيڪي کيس ٻڌائينديون آهن ته سندس زندگيءَ جو مقصد ڇا هجڻ گهرجي ۽ انھن خاموشين مان جيڪي تڏهن ڇانئجي وينديون آهن، جڏهن هوءَ اهڙي خواهش ظاهر ڪري جنھن جي کيس اجازت نه هجي.
ائين آهستي آهستي سندس چوڌاري هڪ اهڙو جھان اڏجي ويندو آهي، جنھن جون حدون ۽ دائرا اڳواٽ طئي ٿيل هوندا آهن. جڏهن هوءَ بالغ ٿئي ٿي ته گهڻو ڪري سندس آزاديءَ جون سرحدون اڳ ۾ ئي مقرر ٿي چڪيون هونديون آهن. پھرين سندس پَر ڪَٽيا ويندا آهن ۽ پوءِ کيس اُڏامڻ نه ڄاڻڻ جو ڏوھ ڏنو ويندو آهي.
هن سڄي عمل جي سڀ کان پيچيده ڳالهه اها آهي ته هڪ وقت کان پوءِ هوءَ پاڻ به سُڃاڻي نه ٿي سگهي ته ڪھڙي خواهش سندس پنھنجي آهي ۽ ڪھڙو خيال کيس ننڍپڻ کان سيکاريو ويو هو.؟ ڇو ته اهي سڀ پابنديون کيس زنجيرن جي صورت ۾ نه مليون هونديون آهن؛ اهي ته محبتن، تربيتن، تھذيبن، سليقن ۽ رواجن جي ويس ۾ ان مٿان مڙهيون وينديون آهن. اهي روزمره جي زندگيءَ جو اهڙو حصو بڻجي وينديون آهن جو انھن تي سوال ڪرڻ به ڏکيو لڳندو آهي.
جنھن عمر ۾ کيس اهو ٻڌائڻ گهرجي ها ته هوءَ به هڪ مڪمل انسان آهي ۽ کيس به چونڊ جو حق حاصل آهي، ان عمر ۾ کيس رڳو اهو سيکاريو ويندو آهي ته کيس ڪھڙي واٽ تي هلڻو آهي ۽ ڪھڙي تي ناهي هلڻو.
سيمون هن صورتحال کي هڪ اخلاقي خودفريبي قرار ڏنو. سندس خيال ۾ ماڻهو گهڻو ڪري انھن ڪردارن اندر رهڻ قبول ڪري وٺندا آهن جيڪي سماج سندن لاءِ مقرر ڪري ڇڏيا هوندا آهن، پر سيمون عورتن کي هن صورتحال جو ذميوار ناهي سمجهيو. هوءَ چوي ٿي ته هي قيد ايتري مھارت سان تيار ڪيو ويو آهي جو ڪيترن قيدين کي پنھنجون ديوارون ۽ زنجيرون به نظر نٿيون اچن ۽ شايد سندس فڪر جي سڀ کان اميد ڀري ڳالهه به اها ئي آهي ته جيڪڏهن هي سڄو ڍانچو انسانن ٺاهيو آهي ته ان کي تبديل به انسان ئي ڪري سگهن ٿا. جيڪڏهن عورت هن صورت ۾ پيدا نه ٿي آهي ته پوءِ هوءَ هميشه لاءِ ان جي قيدي به نه رهندي. جنھن عمل کيس هڪ مخصوص دائري ۾ آڻي بيھاريو آهي، اهوئي عمل کيس وري رڳو عورت نه پر هڪ مڪمل انسان طور به ڏسي سگهي ٿو.
اهو سفر آسان ناهي. اهو نسلن، ثقافتن ۽ سماجن مان گذرندڙ هڪ ڊگهو سفر آهي پر ناممڪن به ناهي.
سيمون دي بووار جي هن فڪر جو مرڪزي نُڪتو اهو آهي ته جيڪڏهن عورت جي سڃاڻپ سماج ٺاهي ٿو ته پوءِ ان کي بدلائي به سگهجي ٿو يعني عورت ڪنھن به فطري قيد ۾ بند ناهي پر تاريخي ۽ سماجي حالتن جو نتيجو آهي ۽ اهي حالتون تبديل ٿي سگهن ٿيون.
هيءُ جملو ئي دراصل آزاديءَ جو اعلان به آهي ۽ سوال به آهي. جيڪڏهن عورت ٺاهي وڃي ٿي ته پوءِ ان کي ٻيھر نئين سر آزاد، برابر ۽ خودمختيار ڇو نه ٿو ٺاهي سگهجي؟

اچو ته ان ڳالھ تي روشني وجهون.

1. عورت کي “ٻيو” (The Other) بڻايو ويو آهي. سيمون چوي ٿي ته تاريخ ۾ مرد کي “اصل” ۽ “معيار” سمجهيو ويو، جڏهن ته عورت کي “ٻيو” يا ثانوي حيثيت ڏني وئي. يعني مرد کي انسان سمجهيو ويو ۽ عورت کي عورت…
2. فطرت کان وڌيڪ سماج جو اثر: هوءَ دليل ڏئي ٿي ته حياتياتي فرق ضرور موجود آهن، پر اهي ايترا ناهن جو عورت ۽ مرد جي سماجي حيثيت جو تعين ڪن. گهڻو ڪجهه سماج، روايتن ۽ تربيت جو نتيجو آهي.
3. آزادي انسان جي بنيادي ضرورت آهي، سيمون جي نظر ۾ عورت جو اصل مسئلو اهو آهي ته کيس پنھنجي زندگيءَ جا فيصلا ڪرڻ جي مڪمل آزادي نه ڏني ويندي آهي. آزادي کان سواءِ انسان پنھنجي مڪمل صلاحيتن تائين نه ٿو پھچي سگهي.
4. معاشي خودمختياري:
   هوءَ عورت جي معاشي آزاديءَ کي تمام اهم سمجهي ٿي. سندس خيال ۾ معاشي انحصار اڪثر ٻين قسمن جي غلاميءَ کي به جنم ڏئي ٿو.
5. محبت ۽ برابري:
   سيمون محبت جي خلاف نه هئي پر اهڙيءَ محبت جي حامي هئي جنھن ۾ ٻنھي ڌرين جي آزادي ۽ انفراديت محفوظ رهي.

سيمون دي بووار جي خيال موجب عورت ۽ مرد جي وچ ۾ موجود گهڻا فرق فطرت کان وڌيڪ سماج جي ٺاهيل ڍانچي جو نتيجو آهن. سندس چوڻ آهي ته عورت کي ڄمڻ سان ئي ڪنھن مخصوص ڪردار لاءِ مقرر نه ڪيو ويندو آهي، پر سماجي قدر، روايتون ۽ تربيت آهستي آهستي کيس هڪ اهڙي دائري ۾ قيد ڪري ڇڏينديون آهن، جتي سندس سڃاڻپ ۽ صلاحيتن جو تعين ٻيا ماڻھو ڪندا آهن.
هوءَ عورت جي جسم بابت به اهم سوال اُٿاري ٿي. سندس نظر ۾ عورت جي جسماني وجود خاص ڪري ماءُ ٿيڻ جي صلاحيت کي اهڙي نموني استعمال ڪيو ويو آهي جو ان کي سندس سماجي حيثيت ۽ ذميوارين سان ڳنڍي کيس محدود دائري ۾ رکيو ويو نتيجي طور عورت جو جسم سندس آزاديءَ جو ذريعو بڻجڻ بدران ڪيترن ئي صورتن ۾ ڪنٽرول ۽ استحصال جو وسيلو بڻيو.
سيمون دي بووار پدرشاهي نظام تي به سخت تنقيد ڪري ٿي. هن نظام ۾ مرد کي مرڪزي حيثيت حاصل هوندي آهي، جڏهن ته عورت کان فرمانبرداري، قرباني ۽ خدمت جي اميد رکي ويندي آهي. اهڙي سماجي ترتيب عورت کي پنھنجي انفرادي وجود کان پري ڪري، کيس ٻين جي خواهشن ۽ فيصلن جي تابع بڻائي ڇڏي ٿي.
انھيءَ صورتحال جي مقابلي ۾ سيمون دي بووار عورت کي پنھنجي وجود جي سڃاڻپ، آزادي ۽ خودمختياريءَ ڏانھن سڏي ٿي. سندس خيال آهي ته عورت کي پنھنجي زندگيءَ بابت فيصلا ڪرڻ جو حق پاڻ وٽ رکڻ گهرجي ۽ پنھنجي قسمت جو رُخ پاڻ طئي ڪرڻ گهرجي. ڇو ته حقيقي آزادي تڏهن ممڪن ٿيندي، جڏهن عورت پاڻ کي ڪنھن جي تابع نه پر هڪ مڪمل ۽ خودمختيار انسان طور قبول ڪندي.

سيمون دي بووار جو چوڻ هو ته عورت رڳو حياتياتي حقيقت نه پر هڪ سماجي تشڪيل به آهي. ڇوڪري جڏهن جنم وٺي ٿي ته هوءَ رڳو هڪ انسان هوندي آهي پر پوءِ خاندان، روايتون، مذهب، ثقافت ۽ سماج گڏجي سندس لاءِ ڪردار لکن ٿا. سيمون جو اصل سوال اهو هو ته جيڪڏهن سماج عورت کي هڪ مخصوص صورت ۾ تشڪيل ڏئي سگهي ٿو ته پوءِ ان کي آزاد، خودمختيار ۽ برابر انسان طور تشڪيل ڇو نٿو ڏئي سگهي؟؟؟
وقت ثابت ڪيو ته سيمون جو سوال بيڪار نه هو. سندس ڪتاب کان پوءِ بيشمار عورتن نوان سوال اٿاريا، نوان خيال لکيا، نين تحريڪن جنم ورتو. اهي سوال، جن کي پڇڻ کان اڳ ماڻهو هٻڪندا هئا… شايد ان ڪري اڄ به، ڏهاڪن کان پوءِ، سندس اهو هڪڙو جملو دنيا جي فڪري تاريخ ۾ گُونجندو رهي ٿو:
“عورت پيدا نه ٿيندي آهي، پر ٺاهي ويندي آهي.”