شيخ عزيز جي شخصيت رڳو روزاني ’عبرت‘ جي سترهن سالن، روزاني ’سنڌ نيوز‘ جي ايڊيٽرشپ، يا 1989ع کان 2008ع تائين روزاني ’ڊان‘ (Dawn) جي نائيٽ ڊيسڪ تائين محدود نه هئي. سندس فڪري سفر 1956ع ۾ سنڌي لغت ۽ لوڪ ادب پراجيڪٽ جي تحقيقي ميز تان شروع ٿيو هو. پنھنجي پوري پورهئي دوران ٽي هزار کان وڌيڪ مضمون ۽ لڳ ڀڳ 27 گرانقدر ڪتاب لکندڙ هن محقق 2003ع ۾ جوهانسبرگ اندر عالمي غلاميءَ تي جيڪو مقالو پڙهيو، اهو گڏيل قومن جي رڪارڊ جو حصو بڻيو.

ساڳئي وقت هو سنڌي موسيقيءَ جي شروعات ۽ ارتقا، سرن ۽ نوٽيشن جي تاريخ جو به وڏو پارکو هو. ”سنڌ جا شيدي“ اصل ۾ انهن ٻن فڪري واٽن جو حسين ڳانڍاپو آهي: هڪ طرف جبري پورهئي ۽ غلاميءَ جي اڻٿڪ تاريخ ، ۽ ٻئي پاسي سنڌ جي سامونڊي پٽيءَ جو ماهرِ لوڪ موسيقيات (Ethnomusicologist). هي ڪتاب لياريءَ جو ڪو روايتي اخباري حوالو ناهي، پر ڏهاڪن جي مسلسل مشق جو پڪل علمي ثمر آهي.

ڏکڻ ايشيا اندر آفريقي وجود ڪا بنھه نئين ڳالهه ناهي؛ دکن جي تاريخ ۾ ملڪ عنبر جو نالو هجي، احمد نگر ۽ اورنگ آباد جي اڏاوت هجي، جنجيره جو سمنڊ اندر فتح نه ٿيندڙ سامونڊي قلعو هجي، يا گجرات جون درگاهون؛ مورخن وٽ ان جا ڪيترائي ٽڙيل پکڙيل احوال ملن ٿا. پر سنڌ وٽ اهڙو ڪو جامع ۽ مربوط دستاويز نه هو جنھن ۾ ڪراچي، گوادر، ٽالپرن جي درٻار، منگهوپير، لياري ۽ ساحلي لوڪ راڳن کي گڏي پڙهيو وڃي. شيخ عزيز هن پوري برادريءَ کي ان عالمي وڻج واپار جي تناظر ۾ ڏسي ٿو جيڪا سواحلي ساحل ۽ ڳاڙهي سمنڊ کان مسقط، ۽ پوءِ اتان ٻن دروازن تائين هلندو هو: هڪ ڪراچي، جتي خريدار منتظر هوندا هئا، ۽ ٻيو گوادر، جتان مڪران وارو زميني رستو نڪرندو هو. هو انهن نالن جو تفاوت چٽو ڪري ٿو جن کي عام گفتگوءَ ۾ گڏيو ويندو آهي؛ سندس مطابق ”شيدي“ ۽ ”حبشي“ اوڀر آفريڪا (خاص ڪري زنجبار ۽ حبشه) ڏانھن اشارو ڪن ٿا، جڏهن ته ”مڪراني“، ”درزاده“ ۽ ”نقيب“ هڪ جدا پر لاڳاپيل تاريخي ڌارا آهن. هو اهو واضح ڪري ٿو ته برصغير جو هر آفريقي رڳو غلام نه هو، پر ڪي خاندان سپاهين جي نسبت به رکن ٿا.

هن تاريخي مطالعي جي وڏي خوبي چئن بنيادي پھلوئن جي بحالي آهي. پھريون هي ته، مصنف هندي وڏي سمنڊ (Indian Ocean) کي سنڌ جي سماجي تاريخ ۾ موٽائي وٺي اچي ٿو. شیخ عزيز صاحب سامونڊي ڪناري تي بيھي ڳالهائي ٿو. قديم يوناني دستاويز ’پيري پلس‘، 1818ع وارا عماني فارم، 1839ع ۾ زنجبار جي بازار جتي ساليانو چاليھه کان پنجيتاليھه هزار انسان وڪامبا هئا، ۽ 1873ع جو اهو معاهدو جنھن سلطان برغش کي غلامن جو پرڏیھہ وڪرو بند ڪرڻ تي مجبور ڪيو؛ اهي سڀ سندس نظر ۾ آهن. سنڌ برازيل جھڙو خطو نه هئي جتي جبري پوکن تي لکين ماڻهو کپايا ويا، پر سنڌ ان سمنڊ جو هڪ پڌرو ڪنارو ضرور هئي. سمنڊ جي پسمنظر کان سواءِ شيدي محض هڪ فوٽو بڻجي رهجي وڃي ٿو، ۽ شيدين کان سواءِ سمنڊ پنھنجن ماڻهن کان وانجهيل هڪ بي روح رستو لڳي ٿو.

ٻي بحالي اها آهي ته هو گمنام ”برادري“ سڏڻ جي پراڻي روايت کي ٽوڙي فردن کي انهن جي نالن سان سامهون آڻي ٿو. 24 مارچ 1843ع تي دٻي واري جنگ ۾ مير شير محمد خان ٽالپر سان گڏ هوش محمد شيدي—هوشو—پنھنجي قومي نعري ”مرويسون پر سنڌ نه ڏيسون“ سان وڙهندي سنڌ جي حفاظت ۾ شھيد ٿئي ٿو. سر چارلس نيپيئر کيس پوري فوجي اعزاز سان دفن ڪرايو، ۽ لئمبرڪ کيس ان جنگ جو پھريون نامعلوم جانباز سپاهي ڪوٺيو. ان کان اڳ عزيز صاحب هڪ ٻئي جرنيل جو احوال ڏئي ٿو: ڪلهوڙا دور جو وفادار سالار شالمين شيدي، جنهن 1768ع ۾ حيدرآباد جي پڪي قلعي جي سنڀال ڪئي ۽ 1781ع کان 1783ع تائين ٽالپرن سامهون ٻه سال بيٺو رهيو ۽ ڪلهوڙا شاهي خاندان جي حفاظت جو معاهدو ڪري پوءِ ئي قلعو ڇڏيائين. ائين ئي هو محمد صديق مسافر کي ياد ڪري ٿو؛ هڪ زنجباري پيءُ جو پٽ، جيڪو سنڌ جو وڏو ماهرِ تعليم، صحافي، شاعر ۽ لاڙ ۾ نياڻين جي تعلیم جو وڏو علمبردار بڻيو. جنھن تاريخ ۾ جرنيل ۽ استاد ٻنهي لاءِ فخر سان جاءِ هجي، اها ئي زندهہ انسانن جي تاريخ هوندي آهي.

ٽيون پھلو سماجي ميلاپ (Assimilation) ۽ زميني حقيقتن جو اڻ ڌریو بيان آهي. سنڌ اندر خانداني زندگيءَ بابت سندس اڀياس مان پتو پوي ٿو ته سنڌي شيدي 1843ع ۾ انگريزن هٿان ٽالپرن جي صاحبي ختم ٿيڻ بعد ڪيترن ئي پنھنجي مرضيءَ سان هتي ئي رهڻ پسند ڪيو. ان صورتحال جي ڀيٽ ائٽلانٽڪ جي پوکن يا عثماني حرم سان ڪرڻ تڏهن ئي درست آهي، جڏهن ان کي ڪنھن ظلم لڪائڻ جو وسيلو نه بڻايو وڃي. چارلس ميسن قلات جي پسمنظر ۾ لکي ٿو ته بااثر گهرن وٽ غلامن جي کوٽ نه هئي ۽ مالڪ مٿان ڪو قانون لاڳو نه ٿیندو هو. رچرڊ برٽن ۽ ڪرنل بيلي جا رڪارڊ به ان سچ جا گواهه آهن ته ڪراچي ساليانو ڇھه کان ست سئو ماڻهن جو ڊپو هئي، جن مان وڏو تعداد عورتن جو هو ۽ في ماڻهو ٽئڪس ورتو ويندو هو. پر پوءِ آزاديءَ بعد هي ماڻهو سنڌي، بلوچي يا سرائيڪي ڳالهائيندڙ شھري، ملهه پھلوان، هاري ۽ لياريءَ جي گودين جا پورهيت بڻجي هن سرزمين سان اهڙا ڳنڍجي ويا جن هن ڌرتيءَ کي دل سان ماءُ ڪري مڃيو. لياريءَ کي ’لٽل آفريڪا‘ يا ’ممباسا اسٽريٽ‘ سڏڻ ڪو ڌاريو ليبل نه پر سندن آبادڪاريءَ جو تاريخي نقشو هو.

چوٿون ۽ سڀ کان وڌيڪ مضبوط پھلو موسيقيءَ کي تاريخي دليل طور پيش ڪرڻ آهي. جتي لکيل دستاويز کٽي وڃن ٿا، اتي ساز، راڳ ۽ رقص پنهنجي قديم لکيل تاريخ پاڻ ٻڌائين ٿا. ”ليوا“ يا ”ليل“ هڪ اهڙو ناچ-گيت آهي جنھن جي تيز لئه، برابر ڌڪ ۽ چڪردار حرڪتون قديم روح رکن ٿيون. اوڀر آفريقي روايت ۾ ”نگوما“ رڳو ڪو ساز ناهي، پر دهل، راڳ ۽ ناچ جي گڏيل روپ جو نالو آهي. ”مگمان“ يا ”مگرمان“ نالي پوتر دهل کي عزت سان ’ڏاڏو‘ سڏي ٻاهر ڪڍيو وڃي ٿو؛ عورتون کيس هٿ نٿيون لڳائين ۽ وڄائڻ کان اڳ لوبان جو دونھین ڏني وڃي ٿي. رچرڊ برٽن جي 1851ع واري لغت (موتو، ماجي، نيومبا) مان ظاهر ٿئي ٿو ته سواحلي ٻوليءَ جا لفظ سنڌ جي ساحلي لکتن ۾ زنده رهيا آهن. ائين ئي منگهوپير جي واڳن کي هو رڳو هڪڙي روايت تائين محدود نٿو رکي، پر قديم مصر جي سوبيڪ، سنڌو ماٿريءَ جي قديم مڪر ديوتا، تيرهين صديءَ جي بزرگ، ۽ ٺٽي واري لاکي پير جي مختلف تاريخي تھن کي گڏ کڻي بيھاري ٿو.

ڪتاب جو اسلوب ڪنھن خيالي نظريه ساز جو نه پر هڪ عملي نائيٽ / رات جي ايڊيٽر جو آهي، جيڪو هڪ هڪ حقيقت، قيمت، سياح ۽ نالي کي ميڙي پنھنجو نُڪتو چٽو ڪري ٿو.

يوسف شاهين پاران لکيل مھاڳ، جنھن غلاميءَ کي پنج هزار سال پراڻي بيماري سڏيو آهي، ڪتاب کي اخلاقي تاڪيد بخشي ٿو؛ جڏهن ته آخر ۾ ڏنل ماخذن ۽ ڪتابن جي فھرست تحقيق جي سنجيدگيءَ جو پتو ڏئي ٿي. البت، تحقيقي طور ٻن کٽڪن جو ذڪر ضروري آهي: ڪتاب ۾ آباديءَ بابت ”ڏهه لک کان مٿي“ وارو انگ ڪا تصديق ٿيل مردم شماري ناهي بلڪ محض اندازو یا ڪٿ آهي، ۽ اچڻ جا شروعاتي سال به امڪاني مفروضا آهن. انهن ڳالهين جي نشاندهي ڪتاب جي اهميت کي گهٽائڻ نه پر ان کي پوري علمي سنجيدگيءَ سان ڏسڻ آهي.

شيخ عزيز جي پوري زندگي دراصل سچ کي سينسرشپ، اخبارن جي بندشن ۽ رياستي خاموشين ذريعي ميسارڻ خلاف هڪ مسلسل مزاحمت هئي. ”سنڌ جا شيدي“ به ان ئي فڪري ويڙهه جو تسلسل آهي، جيڪو اسان کي چوي ٿو ته رڳو رنگ ۽ نسل تي نه بيھو، ۽ نه وري رڳو ترس کائو؛ پر ليوا کي تاريخ سمجهي ٻڌو، هوشوءَ کي سنڌ جي شھادت ۽ آفريقي غيرت جو گڏيل روپ سمجهو، ۽ مسافر جي اسڪولن کي ياد رکو. شيخ عزيز اڪثر پنھنجي ڪالم کي ”تاريخ جو هڪ ورق“ سڏيندو هو. پر هي ڪتاب درٻارن ۽ وزارت خانن واري وڻ جو پن ناهي؛ هي ان قديم وڻ جو پن آهي جيڪو لياريءَ جي ڪنھن اڱڻ ۾ صدين کان اڻڄاتل بيٺو رهيو، ۽ جيڪو اڄ به مگمان جي تال تي هڪ سچي تاريخ جو پڙاڏو آهي.

مضمون جا بنيادي تاريخي ۽ تحقيقي حوالا (Article Related References)

1. شيخ عزيز (Shaikh Aziz):

Shidis of Sindh (سنڌ جا شيدي)، پيڪاڪ پبلشرز، ڪراچي؛ مھاڳ: يوسف شاهين. (ڪتاب جو بنيادي تحقيقي مسودو، سنڌ ۽ بلوچستان ۾ شيدين جي تاريخ، ثقافت، موسيقي ۽ سماجي جوڙجڪ جو احوال).  

The Origin and Evolution of Sindhi Music (سنڌي موسيقيءَ جي شروعات ۽ ارتقا). (سنڌ جي سامونڊي پٽيءَ جي لوڪ راڳن، سرن ۽ تال جو علمي جائزو).  

”گلوبل سليوري“ (Global Slavery)، 2003ع: جوهانسبرگ ڪانفرنس ۾ پڙهيل مقالو (گڏيل قومن جي دستاويزن ۾ محفوظ).

2. رچرڊ برٽن (Richard Burton):

Sindh and the Races That Inhabit the Valley of the Indus, London, 1851ع: ڪراچي بندرگاهه تي غلامن جي منڊي، ساليانو 600 کان 700 غلامن جي آمد، في ماڻهو ٽئڪس، مسقط ۽ ڪراچيءَ ۾ ماڻهن جا اگهه، ۽ 1849–50ع دوران سنڌي شيدين وٽان گڏ ڪيل 122 قديم سواحلي/بانتو لفظن جي فھرست.  

Scinde; or, The Unhappy Valley, London, 1851ع: منگهوپير جي واڳن جو تلاءُ (Alligator tank)، ليوا ناچ-گيت، تيز لئه، دهل جي تاڙ ۽ چيخن جو بيان.  

3. ليفٽيننٽ ڪرنل اليگزينڊر بيلي (Lt. Col. Alexander Baillie):

Kurrachee: Past, Present and Future, Thacker, Spink & Co., 1890ع: مسقط مان ڪراچي ايندڙ ٻيڙين جو احوال، في ماڻهو 5 رپيا 8 آنا سرڪاري ٽئڪس، ۽ 1843ع ۾ ٽالپر دور جي پڄاڻيءَ بعد آزاد ٿيل آفريقي خاندانن جو مقامي گهرن ۾ رهڻ ۽ لياريءَ ۾ آبادڪاري.  

4. چارلس ميسن (Charles Masson):

Narrative of a Journey to Kalat, London, 1843ع: بلوچستان ۽ قلات جي قبائلي سردارن وٽ آفريقي غلامن جي موجودگي، خانزادن جي حيثيت، ۽ مالڪ توڙي غلام جي لاڳاپي ۾ قانوني مداخلت جي اڻھوند بابت اکين ڏٺو احوال.  

5. ايڇ. ٽي. لئمبرڪ (H. T. Lambrick):

Sir Charles Napier and Sind, Oxford, 1952ع (حوالو: جي. الانا، ”هوش محمد جي قبر جي ڳولا“، روزاني ’عبرت‘، حيدرآباد، 10 فيبروري 1959ع): 24 مارچ 1843ع تي دٻي جي جنگ ۾ مير شير محمد خان ٽالپر جي فوجي سالار هوش محمد شيديءَ جي بهادري، سندس لازوال نعرو ”مرويسون پر سنڌ نه ڏيسون“، چارلس نيپيئر پاران کيس فوجي اعزاز سان دفن ڪرائڻ ۽ لئمبرڪ پاران کيس جنگ جو ”پهريون نامعلوم جانباز سپاهي“ (First unknown warrior) ڪوٺڻ.  

6. پيري پلس (The Periplus of the Erythraean Sea):

پھرين صدي عيسويءَ جو قديم يوناني-رومي سامونڊي دستاويز: اوڀر آفريڪا مان هندي وڏي سمنڊ جي اترين ڪنارن ۽ سنڌو درياءَ جي سامونڊي پٽيءَ تائين قديم واپار ۽ بحري رستن جو دستاويزي رڪارڊ.

7. مرزا قليچ بيگ (Mirza Qalich Beg):

The Chachnama: An Ancient History of Sind, Karachi, 1900ع: سنڌ جي قديم تاريخ، 712ع ۾ محمد بن قاسم جي لشڪر سان گڏ اوڀر آفريقي ۽ حبشي ماڻهن جي آمد جون روايتون.  

8. علي احمد بروحي (Ali Ahmad Brohi):

History on Sandstones, انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي، ڄامشورو، 1985ع: سنڌو ماٿريءَ ۽ قديم مصر جا تمدني ناتا، منگهوپير وٽ واڳن جي قدامت، مصري واڳون ديوتا ”سوبيڪ“، سنڌو درياءَ جو قديم ”مڪر ديوتا“ ۽ ٺٽي ويجهو لاکو پير.  

9. ايڊورڊ الپرز (Edward Alpers) ۽ ايمي ڪيٽلن-جيرازبھائي (Amy Catlin-Jairazbhoy):

ڏهين ۽ ٻارهين صدي عيسويءَ دوران ڏکڻ ايشيا جي ساحلن تي آفريقي فوجي غلامن جي آمد ۽ سامونڊي تجارت بابت تاريخي مفروضا ۽ تحقيقي حوالا.

10. روزاني ’ڊان‘ (Daily Dawn):

”Report on Shidi Mela“ (16 جولاءِ 2007ع): منگهوپير جي سالياني شيدي ميلي، مگمان (ڏاڏو) نالي پوتر دهل، ليوا ناچ ۽ شيدي برادريءَ جي مذهبي توڙي ثقافتي رسمن جو معاصر دستاويزي احوال.

ڪيبرال جي عورتن بابت سوچ پنھنجي همعصرن ۾ کیس سڀ کان وڌيڪ نشانبر ڪري ٿي. عورتن جي مظلوميت بابت سندس سیاسي خیال چٽا ھئا: جيڪڏهن عورت جي حالت ائين ئي رهي ته قومي آزادي بي معنيٰ آهي. هن واضح لفظن ۾ چيو: ‘عورتن جي آزاديءَ کانسواءِ ڪو به حقيقي سماجي انقلاب نٿو اچي سگهي.’ 1960ع ۽ 1970ع جي شروعات ۾، آفريقي گوريلا تحريڪن جو اهو ڪو عام موقف نه هو.
عورتن جي آزاديءَ بابت آفريڪن پارٽي فار دي انڊيپينڊنس آف گني اينڊ ڪيپ ورڊ PAIGC جي حڪمت عملي ان ڳالهه کي ثابت ڪیو۔ آزاد ڪيل علائقن ۾؛ گني بساؤ جا اهي حصا جيڪي آزاديءَ جي فوج پرتگالي ڪنٽرول مان آزاد ڪرايا هئا، اتي پارٽي عوامي عدالتون قائم ڪيون، جن کي عورتون طلاق حاصل ڪرڻ، ننڍپڻ جي زبردستي شادين کان بچڻ، ۽ ‘باراڪي’ (barraque) يعني ڪنوار جي قيمت جي رواج بابت تڪرارن کي حل ڪرڻ لاءِ استعمال ڪري سگهنديون هيون. مرد ۽ عورتون ٻنين ۾ ڪلهو ڪلهي ۾ ملائي ڪم ڪندا هئا. عورتون ڳوٺاڻن ڪميٽين ۾ اڳواڻي وارن عھدن تي پڻ هيون.
عورتون پاڻ انهن سڌارن جي رڳو غير فعال قبول ڪندڙ نه هيون، بلڪه اهي ان تبديليءَ کي اڳتي وڌائيندڙ هيون. ڪارمين پيريرا 1961ع ۾ پنھنجي مڙس جي PAIGC ميمبرشپ جا دستاويز ھٿ ڪيا، بیٺڪي انتقامي ڪاررواين کان بچڻ لاءِ سينيگال ڏانھن ڀڄي وئي، نون ڀرتي ٿيل ماڻهن جي مدد لاءِ زيگينشور ۾ هڪ محفوظ گهر قائم ڪيو، هٿيار هلائڻ سکيا، ۽ اڳتي هلي پارٽي جي سڀ کان سينيئر سياسي شخصيتن مان هڪ بڻجي وئي. فاٽوماتا ديالو، جيڪا هڪ فولا عورت هئي، 1964ع ۾ بیٺڪي جبري پورهئي کان بچڻ لاءِ گوريلا گروپ ۾ شامل ٿي. سڀني آزاد ٿيل علائقن ۾، عورتون معلومات گڏ ڪندڙ، هٿيار منتقل ڪندڙ، طبيب، نرسون، جنگجو، ۽ انتظامڪار هيون، ڇاڪاڻ ته مردن وانگر سندن سڃاڻپ ڪارڊن جي سخت چيڪنگ نه ٿيندي هئي، ان ڪري اهي پرتگالي ڪنٽرول وارن علائقن مان آسانيءَ سان ٽپي سگهنديون هيون، جتان مرد پڪڙجي پئي سگهيا.
عورتن جا اھي اھم ڪردار، آزادي جي ھیرو وارن ڪردارن پویان بنھ ڌنڌلا ٿي ویندا آھن. جڏهن گوليون هلڻ بند ٿيون ۽ رياست جي اڏاوت جو ڪم شروع ٿيو، ته جيڪي عورتون مردن سان گڏ وڙهيون هيون، سي پاڻ کي نون ادارن جي ڪنارن تي ڪنڊائتیون نظر آیون. انقلاب جي اندر انقلاب اڻپورو رهجي ويو، جيئن عام طور تي اهڙن انقلابن سان ٿيندو آهي!

دنيا ھن ڏانھن نھاریو پئي

ڪيبرال جي جدوجھد رڳو ڪنھن ننڍي علائقي بابت نہ ھئي. سرد جنگ ڄڻ ھن جدوجھد کي بیٺڪیت جي نہ چاھڻ جي باوجود وسعت ڏني! پرتگال، هڪ فاشسٽ آمريت هجڻ جي باوجود، نيٽو (NATO) جو بنيادي ميمبر ۽ آمريڪا جو هڪ اهم اتحادي هو، جزوي طور تي ازورس ٻيٽن جي ڪري؛ جيڪي ائٽلانٽڪ وڏي سمنڊ جي وچ ۾ ٻيٽن جو هڪ مجموعو هئا، تن کي آمريڪي فوج سوويت آبدوزن جي چرپر تي نظر رکڻ لاءِ استعمال ڪندي هئي. ان اڏي تائين رسائيءَ جي عیوض، واشنگٽن لزبن کي اهي جيٽ جھاز ڏنا جيڪي گني بساؤ جي جهنگلن ۾ PAIGC جي اسڪولن ۽ اسپتالن تي بمباري ڪري رهيا هئا. جڏهن ڪيبرال پنھنجي تقريرن ۾ چوندو هو ته سندس جنگجو ان ڪري مري رهيا آهن ته جيئن گڏيل قومن جي چارٽر جي اصولن جي اصلوڪي معنيٰ پڌري ٿئي۔ کیس چڱيءَ طرح خبر هئي تہ ھو ڪنھن لاءِ چئي رھیو آهي.
سرد جنگ جي ٻئي پاسي، ڪيبرال ڪيوبا ۽ سوويت يونين سان اتحاد قائم ڪيا. ڪيوبا ڊاڪٽر، فوجي انسٽرڪٽر، ۽ وڪٽر ڊريڪ نالي ڪمانڊر جي ماتحت آرٽلري جي هڪ ڳجهي ٽيم موڪلي؛ ڇاڪاڻ ته آمريڪي نظرداري کان بچڻو ھو. سڀ کان اهم ڳالهه اها آهي ته ڪيبرال وڏي پيماني تي ڪيوبا جي فوجي دستن جي مدد جي آڇ کي رد ڪري ڇڏيو. هو ڪيوبا جي مھارت چاهيندو هو، ڪيوبا جا سپاهي نه؛ هو چاهيندو هو ته سندس انقلاب سندس پنھنجو هجي. جڏهن ڪيوبا وارن PAIGC جي جنگجوئن کي سوويت جھاز شڪن ميزائل هلائڻ جي تربيت ڏني، تہ پرتگال جي فضائي برتري پوئتي پیجي وئي جیڪو ان جو سڀ کان وڏو هٿيار هئي؛ ان سان ئي جنگ گهڻو ڪري ماٺ ۾ اچي وئي، ۽ 1970ع جي شروعات ۾، ھاڻ پرتگال ڊگهي وقت تائين جاري رکڻ جي سگهه ساري نہ ٿي سگهيو۔
ڪيبرال جو اثر سرد جنگ جي مکيه ڪردارن کان اڳتي هو. هو آمريڪا ۾ بليڪ لبريشن (ڪاري چمڙي وارن جي آزاديءَ جي) تنظيمن سان رابطي ۾ هو، ۽ 1965ع جي واٽس هنگامن کان پوءِ هن پنھنجو موقف واضح ڪيو: ‘اسان آمريڪا جي ڪاري چمڙي وارن سان گڏ آهيون. جڏهن کين زندگيءَ جي هر امڪان کان محروم ڪيو وڃي ٿو، ته اسان به سندن پیڙائن ۾ گڏ بیٺل آھیون.’ ھُن جي سیاسي بصیرت ان ڳالهه کي سمجهو پئي تہ ڪيئن نالي ماتر آزادي نيو-بیٺڪي راڄ (neo-colonialism) ۾ تبديل ٿي سگهي ٿي؛ ھن ڄڻ اڳڪٿي ڪئي تہ “اھڙي صورتحال جتي آفريقي ملڪ رڳو نالي جي حد تائين آزاد هجن، پر معاشي ۽ ثقافتي طور تي اڃا تائين پنھنجن اڳوڻن نوآبادڪارن جي ڪنٽرول ۾ هجن”۔ ایئن ھن آمريڪي ڪارڪنن کي 1965 ڌاري شھري حقن جي قانون سازيءَ کان پوءِ پنھنجي ملڪ ۾ ٿيندڙ تبديلين کي سمجهڻ لاءِ هڪ فريم ورڪ ڏنو. قانوني برابريءَ جو مطلب تسلط کان آزادي نه هو، ۽ ڪيبرال وٽ ان جو سبب بيان ڪرڻ لاءِ هڪ مضبوط نظريو موجود هو.
وچ اوڀر بابت به سندس هڪ غير معمولي ۽ تفصيلي موقف هو، جيڪو هن 1969ع ۾ بيان ڪيو، جڏهن ان موضوع تي اهڙي سنجيده سوچ اڄ جي ڀيٽ ۾ گهڻو ڪري اڻلڀ هئي. هن هولوڪاسٽ ( یھودین جو جرمني ۾ قتلام) کان پوءِ يھودين جي سلامتيءَ جي دعوائن جي تاريخي جواز کي تسليم ڪيو، پر هن فلسطيني زمين تي بیٺڪي قبضي کي پڻ شدت سان نندیو؛ ۽ فلسطيني پناهگيرن جي حالت کي ڪنسنٽريشن ڪيمپن ۾ قيد ماڻهن سان ڀیٽ ڪئي.

قتل
20 جنوري 1973ع جي شام جو، اميلڪار ڪيبرال کي ڪوناڪري، گني ۾ سندس گهر جي ٻاهران ، انوسينسيو ڪاني نالي هڪ نيول ڪمانڊر جي اڳواڻي ۾ PAIGC جي ميمبرن جي هڪ گروپ پاران گوليون هڻي قتل ڪيو ويو. ڪاني گني جي مکيه سرزمين جو هڪ ڪارو رهاڪو هو، ۽ هو ان ڳالهه تي سخت ڪاوڙيل هو جنھن کي هن ڪيپ ورڊين اشرافيا پاران آزاديءَ جي تحريڪ تي غلبو تصور ڪيو ٿي. سندس ڳالهه ۾ وزن هو؛ اڳواڻي ڪندڙن ۾ گهڻائي ڪيپ ورڊين ۽ مخلوط نسل (mestiço) جي هٿن ۾ هئي، جڏهن ته جهنگن ۾ مرندڙ اڪثر ماڻهو گني جا ڪارا رهاڪو هئا. پرتگالي انٽيليجنس، ملٽري گورنر انتونيو ڊي اسپينولا جي هدايتن تي، بلڪل ان ئي ڪاوڙ ۽ نفرت کي هٿي ڏئي رهي هئي، ۽ اهڙا نفسياتي آپريشنز هلائي رهي هئي جيڪي تحريڪ کي نسلي بنيادن تي تقسيم ڪرڻ لاءِ تيار ڪيا ويا هئا. اهي گهٽ ۾ گهٽ ان ڪم ۾ ڪامياب ٿي ويا.
قاتلن ڪوناڪري جي پاڻيءَ مان ٻيڙيءَ ذريعي پرتگالي ڪنٽرول واري علائقي ڏانھن ڀڄڻ جي ڪوشش ڪئي. کين ڪوناڪري جي سمنڊ ۾ هڪ سوويت نيول جھاز پاران روڪيو ويو؛ جيڪو هڪ عجيب جنگ جو هڪ عجيب لمحو هو- ۽ کين گرفتار ڪيو ويو. ڪاني ۽ يارهن ٻين ماڻهن کي بعد ۾ PAIGC پاران موت جي سزا ڏني وئي. اها قتل جي سازش آزاديءَ جي تحريڪ کي روڪڻ ۾ ناڪام رهي: گني بساؤ سيپٽمبر 1973ع ۾ آزاديءَ جو اعلان ڪيو، ۽ پرتگال 1974ع ۾ لزبن ۾ ڪارنيشن ريوليوشن (Carnation Revolution) کان پوءِ سرڪاري طور تي ان کي تسليم ڪيو، جنھن تقريبن پنجاهه سالن جي فاشسٽ راڄ جو خاتمو آندو۔
پر ڪيبرال تمام گهڻي باريڪبينيءَ سان اڳڪٿي ڪئي هئي ته اڳتي ڇا ٿيندو. پڙهيل لکيل ڪيپ ورڊين اشرافيا جنھن بابت هن خبردار ڪيو هو؛ اهي ماڻهو جيڪي لفظن جي حد تائين ته سرچشمي ڏانھن واپس ويا هئا پر عمل ۾ نه، تن نئين رياست جو ڪنٽرول سنڀالي ورتو. سندس ٻيو ڀاءُ لوئس ڪيبرال گني بساؤ جو پھريون صدر بڻيو. 1980ع ۾، جوائو برنارڊو ويرا نالي هڪ فوجي ڪمانڊر بغاوت ڪئي، لوئس ڪيبرال کي هٽايو، ۽ گني بساؤ ۽ ڪيپ ورڊ جي وچ ۾ ان سياسي اتحاد کي ختم ڪري ڇڏيو جنهن لاءِ اميلڪار وڙهيو هو. پان-آفريڪن (Pan-African) منصوبو انهي فوجي بغاوت سان گڏ ڄڻ مري ویو، جنھن کي انهن ئي نسلي ۽ طبقاتي ڇڪتاڻن جنم ڏنو هو جن کي ڪيبرال پنھنجي سڄي زندگي نظرياتي طور سمجهڻ ۽ ختم ڪرڻ ۾ گذاري ڇڏي هئي.
اڄ، ڪیبرال کي ڇو یاد ڪجي؟
ڪيبرال جي زندگي ڪئي اھم سیاسي نتیجا اسان جي سامهون رکي وئي. هڪ سیاسي المیو اهو ھو جيڪو 1980ع جي فوجي بغاوت هڪ شاندار نظريو بدصورت حقيقتن هٿان ظاھري طور ھارایو. پر اهو مطالعو سڀ کان قيمتي ان ورثي کي وساري ویھي ٿو، جيڪو هن پويان ڇڏيو. ڪيبرال جا خيال نوبیٺڪي دور کان پوءِ واري گنيائي رياست جي ناڪاميءَ سبب غلط ثابت نه ٿيا هئا، بلڪه انهن ته ان جي اڳڪٿي ڪئي هئي. طبقاتي آپگهات جو تصور، ڪمپراڊور اشرافيا بابت چتاءُ، ۽ اهو اصرار ته ثقافتي ۽ معاشي تبديليءَ کان سواءِ سياسي آزادي رڳو نالي ماتر ھوندي؛ اهي ڪي پراميد واعدا نه هئا، بلڪه هڪ کُلیل سیاسي سائنس وارو نظریو ڏنو. ھن اڳواٽ ان گهاڙيٽي/مسئلي کي پڌرو ڪیو، جنھن کي آفريقي آزاديءَ جي تحريڪن کي منھن ڏیڻو هو، ۽ آزاديءَ کان پوءِ وارن ڏهاڪن دوران پڻ اھڙن ئي مسئلن جي ور چڙھڻو ھئو.
اهو اڄ جي دنيا جو وڏو سیاسي سچ آھي، جتي نوبیٺڪي نظام جي خاتمي (decolonization) جي ٻوليءَ کي يونيورسٽين جي تحقیقن ۽ ڪارپوريٽ جي صلاحڪارن پاران اپنايو ويو آهي، جتي ‘نمائندگي’ کي گهاڙيٽي تبديليءَ جي متبادل طور پيش ڪيو وڃي ٿو، ۽ جتي ثقافتي علامتن تي ته بحث ٿين ٿا پر معاشي لاڳاپا وڏي حد تائين ائين ئي قائم رهن ٿا! بیٺڪیت جو ھي لباس ڪمال جو آھي، پر ڪيبرال هن کي پري کان ئي سڃاڻي وٺي ها، ان لاءِ ئي تہ ھو چوندو هو: ھڪ بھتر برانڊنگ سان نيو-بیٺڪي نظام !
سندس سوچ جو ماحولياتي پھلو به حيران ڪندڙ آهي، جنھن کي ثقافتي ۽ سياسي نظرين تي ڌيان ڏيندڙ محققن پاران وڏي حد تائين نظرانداز ڪيو ويو آهي. ڪيبرال جي اها بصيرت ته نوبیٺڪي سرمائيداري مٽيءَ کي بلڪل ائين ئي تباهه ڪري ٿي جنھن طريقي سان اها برادرين کي تباهه ڪري ٿي، ۽ آزاديءَ لاءِ انهن ٻنهي جي ( مٽي ۽ برادرین جي) شفا ضروري آهي؛ سندس اھو نظریو ڄڻ ڪئي ڏهاڪا اڳ انهن دليلن جي اڳڪٿي ڪري ٿو جيڪي هاڻي ماحولياتي انصاف (environmental justice) ۽ موسمي بیٺڪي نظام (climate colonialism) جي عنوانن هيٺ ڏنا وڃن ٿا. بالانتا جو مينگروو/تمر۔ چانورن جو نظام، جنھن جو ڪيبرال مقامي ماحولياتي حڪمت چوندي دفاع ڪيو هو، سو موسمي بحران جي هر گذرندڙ سال سان گڏ پائيدار زراعت جي هڪ اهم سبق طور وڌيڪ نمايان ٿيندو پيو وڃي.
۽ ھڪ سڀ کان سادي ڳالهه جيڪا هن چئي هئي، اھا پنھنجي فھم ۾ سڀ کان وڌيڪ ڏکي به آهي. هن پنھنجي جنگجوئن کي چيو هو ته اهي انقلاب کي پنھنجي ذاتي خواهشن، پنھنجن خيالن، يا سڃاڻپ جي تمنا سان نہ وچڙائین. هن چيو هو: ‘ماڻهو خيالن لاءِ نه وڙهندا آهن. اهي مادي فائدا حاصل ڪرڻ، بھتر ۽ امن سان رهڻ، پنھنجي زندگيءَ کي اڳتي وڌائڻ، ۽ پنھنجي ٻارن جي مستقبل جي ضمانت ڏيڻ لاءِ وڙهندا آهن.’ اهو ئي اهو معيار آهي جنھن تي ڪنھن به آزادي پسند سياست کي پرکڻ گهرجي. اهو نه ته: ڇا اهو ٻڌڻ ۾ سٺو لڳي ٿو؟ پر اهو ته: ڇا اهو ماڻهن جي زندگين کي بھتر بڻائي ٿو؟ ڇا اهو مٽيءَ کي شفا ڏئي ٿو؟
اميلڪار ڪيبرال کي اٺيتاليھه سالن جي عمر ۾، اونداهيءَ ۾، سندس گهر جي ٻاهر، هڪ اهڙي شخص پاران گوليون هڻي قتل ڪيو ويو جنھن کي سندس پاسي هجڻ گهرجي ها. هو ان آزاديءَ کي ڏسڻ لاءِ زنده نہ رهيو جنھن لاءِ هن پنھنجي زندگي ڏئي ڇڏي هئي. هو ان کي ضايع ٿيندي ڏسڻ لاءِ به زنده نه رهيو. هن پويان سوچ ۽ فڪر جو هڪ اهڙو علمي ذخيرو ڇڏيو جيڪو نوبیٺڪي نظام جي خاتمي بابت اڳ يا پوءِ لکيل اڪثر شين کان وڌيڪ مفيد، وڌيڪ ايماندار ۽ وڌيڪ ضروري آهي. اھو ضرور پڙھڻ گهرجي.
[اميلڪار ڪيبرال جون اهم لکڻيون ‘يونٽي اينڊ اسٽرگل’ (منٿلي ريويو پريس، 1979ع) ۽ ‘ريٽرن ٽو دي سورس’ (آفريڪن انفارميشن سروس، 1973ع) ۾ گڏ ڪيون ويون. هڪ تفصيلي علمي سوانح عمريءَ لاءِ، پيٽرڪ چابل جي ڪتاب ‘اميلڪار ڪيبرال: ريوليوشنري ليڊرشپ اينڊ پيپلز وار’ (ڪيمبرج يونيورسٽي پريس، 1983ع) جو مطالعو ڪريو. سندس 1970ع واري مشهور تقریر ‘نيشنل لبريشن اينڊ ڪلچر’ آن لائن مفت ۾ پڻ ملي سگهن ٿا۔]

مٽيءَ ڳوھیل ڳڀرو

ڪيبرال کي ٻين کان یگانو سمجهڻ لاءِ، اسان کي ان منڍ تي پھچڻو پوندو، جتان ھن اُن سان مٺیون ڀریون ھیون: يعني مٽيءَ مان! 1952ع ۽ 1954ع جي وچ ۾، پرتگالي حڪومت جي سرڪاري زرعي ماهر طور ڪم ڪندي، ڪيبرال گني بساؤ جو پھريون جامع زرعي سروي ڪيو. هن پيادل، گڏهه تي، ۽ ٻيڙيءَ ذريعي تمر جي ٻیلن، سامونڊي پٽین مان گذرندي سٺ هزار ڪلوميٽرن کان وڌيڪ مفاصلو طئي ڪيو. مٽيءَ جي قسمن کي قلمبند ڪيو، زمين جي زرخیزي کي ماپيو، ۽ هارين سان ڳالهايو ته ڪھڙي پوک ڪر کڻي نسري ٿي، ڪھڙا فصل اڀرڻ کان نابري وارن ٿا، ۽ ڇو ٿو ٿئي. اهو هڪ اهڙو سئي ۾ ڌاڳي وجهڻ جھڙو تحقيقي ڪم هو، جنھن جي اڪثر بیٺڪي عملدارن ڪڏهن تڪليف ئي نه ڪئي هئي، ڇاڪاڻ ته کين زمين سان ڪا دلچسپي نه هئي، بلڪه رڳو ان مان حاصل ٿيندڙ وسيلن جي لٽ مار سان مطلب هو۔
پر ڪيبرال ۾ زمین سان محبت اوتیل هئي، ۽ جيڪو ڪجهه هن ڳولي لڌو، تنھن کيس لفظي معنيٰ ۾ هڪ انقلابي بڻائي ڇڏيو، جنھن جي سياست کي زمين ۾ پاڙون ملي ويون. هن گني بساؤ جي تباهه ٿيل مٽيءَ ۾ بیٺڪي ڏمر ۽ ڏاڍ جي پوري تاريخ لکيل ڏٺي. پرتگالين حاڪمن، گني بساؤ جي هارين کي مجبور ڪيو هو ته ھو یورپ لاءِ نقدي وارا فصل/ ڪیش ڪراپ جیئن مڱ ڦریون وغیرھ پوکين۔ ان هڪ فصل جي پوک واري ڦیري، ٻنین کي غذائي عنصرن/ نیوٽریئنٽس کان محروم ڪري ڇڏيو ۽ مقامي برادرين کي اهڙين مارڪيٽن تي ڀاڙڻو پیو جيڪي سندن اختيار ۾ نه هيون. زمين کي بلڪل ائين ئي بيمار ڪيو پئي ويو، جنھن طريقي سان اتان جي ماڻهن کي غريب بڻايو پئي ويو۔
پنھنجي شروعاتي سائنسي مقالن ۾، ڪيبرال هڪ تصور پيش ڪيو جنھن کي هن سرڪشي/مھاڏو (insubmission) سَڏیو؛ اهو هڪ اهڙو لفظ هو جيڪو ڳُوڙهي ماحولياتي ۽ انساني حالتن جي عڪاسي ڪري ٿو. سندس دليل اهو هو ته انسانيت ازل کان فطرت سان هڪ دائمي ۽ تضادن سان ڀريل رشتي ۾ جڙيل آهي. اسان زمين سان ڳانڍاپیل آهيون، پر اسان ان زمین جو ئي استحصال ڪريون ٿا؛ اسان ماحولياتي دنيا جو حصو آهيون، پر اسان ان جي خلاف عمل به ڪريون ٿا. ڪيبرال جي نظر ۾ حقيقي تھذيب جو مطلب ان ڇڪتاڻ کي سنڀارڻ جي سکیا وٺي ان تي عمل ڪرڻو ھو۔ يعني مٽيءَ کي کپائڻ جي بجاءِ ان جي سار سنڀال ڪرڻ. ان جي ابتڙ، بیٺڪي نظام ان مھاڏي جو بلڪل ٻیو پاسو ھو: هڪ اهڙو نظام جيڪو مڪمل طور تي صرف وسيلن جي نيڪال تي ٻڌل هو، جنھن کي ان ڳالهه جي ڪا پرواهہ نه هئي ته پويان ڇا بچندو۔
اهو شايد تجريدي آواز لڳي سگهي ٿو، پر ڪيبرال انتھائي عملي انسان هو. هن بالانتا قوم جو مثال ڏنو، جيڪي سارین جي پوک ڪندا هئا ۽ جن ڪئي پیڙھین کان گني جي سامونڊي ڪناري سان گڏ تمر وارن علائقن ۾ پوکيءَ جو هڪ شاندار طريقو فطرتي اصولن ۽ ان ڇڪتاڻ کي سنڀارڻ واري طریقي سان ڪيو هو. سندن طريقو؛ فصلن جي تبديلي، زمين کي ڪجهه وقت لاءِ خالي ڇڏڻ، ۽ گڏيل طور تي اهڙي طريقي سان ڪم ڪرڻ جيڪو ڪو اڪيلو خاندان نٿي ڪري سگهيو؛ مٽيءَ کي زرخيز ۽ برادريءَ کي بک کان محفوظ رکندو هو. اها روايت جي روپ ۾ هڪ ڳوڙھي ماحولياتي انتظامڪاري هئي، جيڪا بیٺڪي مڱ ڦري واري فصل واري ٻنيءَ جي ( ناڪاري اثرن کان) بلڪل ابتڙ هئي. جڏهن ڪيبرال بعد ۾ پنھنجي گوريلا فوج کي منظم ڪيو، ته هو سمجهي ويو ته اها ئي گڏيل سماجي جوڙجڪ، تمر جي ٻیلن واري علائقن مان گذرندڙ متحرڪ جنگي دستن جي مدد ڪري سگهن ٿيون. ماحوليات ۽ سياست هڪ ئي مسئلي جا ٻه رخ هئا، جن کي مختلف رخن کان ڏٺو پئي ويو.

لزبن ۾ ھڪ شاگرد

لزبن (پرتگال جو گادي جو ھنڌ) ۾، ڪيبرال جو واسطو آفريقي شاگردن جي ان پیڙھي سان ٿيو جنھن اڳتي هلي ان کنڊَ کي تبديل ڪري ڇڏيو. ڪاسا دوس اسٽوڊنٽس دو امپيريو (سلطنت جي شاگردن جو گهر) نالي هڪ ثقافتي تنظيم ۾؛ جيڪا پرتگالي حڪومت پاران، گاديءَ واري شھر ۾ پڙهندڙ بیٺڪي رعايا تي نظر رکڻ لاءِ قائم ڪئي وئي هئي، ڪيبرال جي ڏیٺ ویٺ آگوسٽينو نيٽو سان ٿي، جيڪو اڳتي هلي انگولا جو پھريون صدر بڻيو، ۽ مفڪرن جي اھڙي لڏي جوحصو ھو جيڪي مارڪس، نيگريٽيوڊ (négritude) تحريڪ جي فرينچ ڪيريبين شاعرن، ۽ وجوديت کي پڙهي رهيا هئا ۽ بیٺڪي راڄ جي خاتمي جي سوال ڏانھن پیچرا جوڙي رھیا ھئا.
ڪيبرال جي ذهني تربيت جي حوالي سان جيڪا شئي حيران ڪندڙ آهي، اها سندس علم پرائڻ جي وسعت آھي، پر ان کي ورھائڻ جو کیس موقعو نہ ملیو. هن يورپي فيلسوفن کي پڙهيو ۽ انهن کي ڪنھن حد تائين ڪارگر ڀانیو. هن نيگريٽيوڊ جي شاعرن، سيزير ۽ سينگهور کي ساراھیو، جن يورپي نسل پرستي جو جواب آفريقي ثقافت ۽ خوبصورتيءَ سان مان ۽ اورچائي سان ڏنو. پر هن ان ڪوڙڪيءَ کي به ڏٺو جنھن ۾ نيگريٽيوڊ جي ڦاسڻ جو خطرو هو: اها سوچ، وھم ۽ خيال ته جیڪڏھن بیٺڪي نظام کي پاڙان پٽي اڇلايو وڃي تہ ڪا خالص بنيادي آفريقي سڃاڻپ بحال ٿيڻ جو انتظار ۾ آهي. ڪيبرال ان وھم ۽ خیال کي تاريخي طور تي اڻڄاڻائي ۽ سياسي طور تي خطرناڪ سمجھیو. آفريقي ثقافتون ڪي ميوزيم جا نمونا نه هيون؛ اهي زنده، بدلجندڙ، ۽ اندروني طور تي ورهايل شيون هيون، ۽ ڪا به اهڙي سياست جيڪا ان جي ابتڙ هجڻ جي اُنڊ وٺي، سا ان شخص جي هٿن ۾ يرغمال ٿيڻ لاءِ وجھ ڏیڻ جھڙي هئي، جيڪو سڀ کان وڌيڪ اثرائتي انداز ۾ حقيقي روايت جي ترجمانيءَ جو (ڪوڙو) دعويدار بڻجي سگهي.

ثقافت جي معنيٰ ڇا آهي؟

هي سوال اسانکي ڪيبرال جي شايد سڀ کان وڌيڪ اهم ۽ منفرد خيال ڏانھن وٺي وڃي ٿو. 1970ع ۾ سيريڪيوز يونيورسٽيءَ ۾ ڏنل هڪ ليڪچر ۾، جيڪو بعد ۾ قومي آزادي ۽ ثقافت جي عنوان سان شايع ٿيو، هن هڪ نظريو پيش ڪيو ته ثقافت اصل ۾ ڇا آهي ۽ آزاديءَ لاءِ اھا ڪھڙي ۽ ڇو اهميت رکي ٿي. سندس جواب نه ته رومانوي قومپرستن وارو هو (ته ثقافت اسان جو شاندار ورثو آهي) ۽ نه ئي ڪنھن سخت گير مارڪس واديءَ وارو هو (ته ثقافت رڳو معاشي حالتن جو عڪس آهي، ۽ اصل اهميت ان ڳالهه جي آهي ته پيداواري وسيلن جو مالڪ ڪير آهي). اهو انهن ٻنهي کان وڌيڪ دلچسپ هو.
ڪيبرال جي نظر ۾، ثقافت هڪ سماج پاران وقت سان گڏ پنھنجي اندروني تضادن کي سلجهائڻ جو طريقو آهي. هر سماج کي مسئلن کي منھن ڏیڻو ٿو پوي؛ وسيلن، طاقت ۽ معنيٰ تي جهڳڙا ڪرڻا ۽ سھڻا ٿا پون، ۽ ثقافت ان ڳالهه جو جمع ٿيل رڪارڊ آهي ته ڪيئن ماڻهن ھڪ پیڙھي کان ٻي پیڙھي تائین انهن مسئلن کي حل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي. هيءَ ڪا سڪوت واري بیٺل شئي ناهي؛ هيءَ وڌي ویجھي ٿي ۽ تبديل ٿئي ٿي جيئن مسئلا تبديل ٿين ٿا. پر هيءَ بي معنيٰ به ناهي، هيءَ حقيقي تاريخ جو وزن کڻي ٿي ۽ ان ۾ حقيقي حڪمت سمايل هوندي آهي؛ جنھن ۾ انهن ماڻهن جي حڪمت به شامل آهي جيڪي انهن شين مان بچي نڪتا جيڪي کين تباهه ڪرڻ لاءِ جوڙيون ويون هيون.
هن پنھنجي ڳالهه کي سمجهائڻ لاءِ هڪ گل جي تصوير استعمال ڪئي. هن چيو ته گل پنھنجي اندر پنھنجي تسلسل جو ٻج رکي ٿو؛ مستقبل ۾ ٻوٽي کي ٻيھر پيدا ڪرڻ جي صلاحيت ان ۾ سمایل آھي. ثقافت به ائين ئي ڪم ڪندي آهي. هيءَ پنھنجي اندر هڪ سماج جي قائم رهڻ، وقت جي گذرڻ سان پاڻ کي سڃاڻڻ، ۽ هڪ مستقبل جو تصور ڪرڻ جي صلاحيت کڻي هلي ٿي. جڏهن بیٺڪي راڄ ڪنھن قوم جي ثقافت تي حملو ڪري ٿو؛ سندن ٻولين تي پابندي هڻي، سندن مذهبن کي دٻائي، سندن تاريخ کي بیٺڪیت جي نسخي سان تبديل ڪري ٿو، ته هو روايت کان وڌيڪ بنيادي شئي تي حملو ڪري ٿو. هو ان نظام تي حملو ڪري ٿو جنھن جي ذريعي قوم اھو ڄاڻندي آهي ته اها وجود رکي ٿي۔
ڪيبرال ان تي وڌیڪ ڳالھائیندي چئي ٿو: ثقافت ڪڏهن به رواجي طور معصوم يا جُڙیل ناهي هوندي. اھا هميشه طبقن ۾ ورهايل هوندي آهي. پڙهيل لکيل آفريقي اشرافيا، جيڪي بیٺڪي اسڪولن ۽ يونيورسٽين مان پڙھي پاس ٿي، تن جو بیٺڪي ۽ مقامي ثقافت، ٻنهي سان هڪ الڳ رشتو هو. تمر جي ٻیلن ۽ ٻنين ۾ ڪم ڪندڙ هاريءَ جو رشتو ان کان بلڪل مختلف هو. انهن مان ڪنھن به رشتي کي عام معنائن ۾ بھتر يا خراب نه چئبو, پر اهي مختلف هئا، ۽ هڪ اهڙي سياست جيڪا ان فرق کي نظرانداز ڪري، سا پنھنجي عمل سان بي ايماني ڪري رهي هئي.
( ان جا مثال اسان کان ڪي پري ناھن)

طبقاتي آپگهات ۽ سرچشمي ڏانهن واپس

ان مسئلي جو ڪيبرال وارو حل ويهين صديءَ جي سياسي سوچ جي سڀ کان حيران ڪندڙ گھاڙیٽن مان هڪ آهي. هن ان کي طبقاتي آپگهات (class suicide) جو نالو ڏنو. پڙهيل لکيل اشرافيا: اهي ماڻهو جيڪي خود ڪيبرال وانگر هئا، جيڪي بیٺڪي يونيورسٽين مان پڙھي نڪتا؛ ڊگرين، پگهارن، ۽ هڪ خاص قسم جي سماجي طاقت سان ٻاهر آیا هئا، انھن کي هڪ چونڊ ڪرڻي هئي. اهي يا ته پنھنجي پوزيشن کي استعمال ڪري هيٺان کان بیٺڪي نظام ۾ شامل ٿین، ۽ اڳتي هلي هڪ نئون حڪمران طبقو بڻجي سگهن، جيڪو هڪ مختلف جهنڊي هيٺ ساڳيو استحصال جاري رکن، يا وري اهي شعوري طور تي پنھنجن مڙني حڪومتي فائدن تان ھٿ کڻي، انهن برادرين/ ماڻهن ڏانھن واپس وڃن جتان اهي آيا هئا، ۽ پنھنجي علم ۽ مھارت کي ماڻهن جي حقيقي ضرورتن جي ماتحت ڪن۔ ( ڪامریڊ حیدربخش جتوئي جي ڪیل چونڊ ان ڳالهه جو تاریخي مثال آھي)۔
هن پوئین رستي کي سرچشمي ڏانھن واپسي (ریٽرننگ ٽو دي سورس) جو نالو ڏنو. پر هو ان جي معنيٰ بابت تمام گهڻو محتاط ھو ۽ کیس ھجڻ بہ گهرجي ھا. هُن پڙهيل لکيل آفريقين لاءِ ایئن بلڪل بہ نہ چیو پئي ته ڄڻ اهي پڙهيل ڪڙھیل ناهن. هو ائين نه چئي رهيو هو ته: ڳوٺ واپس هليا وڃو ۽ لزبن ۾ جيڪو ڪجهه سکيو اٿو سو سڀ وساري ڇڏيو. اهو پنھنجي طور تي هڪ وهم هجي ها. سرچشمي ڏانھن واپسي هڪ اڳتي جو قدم هو، پوئتي جو نه. ان جو مطلب يورپي تعليم جي اوزارن؛ تجزياتي فريم ورڪ/ گھاڙیٽن، تنظيمي طريقن، ۽ سائنسي علم کي سکڻ ۽ ان نظام جي خدمت جي بجاءِ، جنھن اهي پيدا ڪيا هئا، آزاديءَ جي خدمت ۾ لڳائڻ هو. ان جو مطلب هارين کي ليڪچر ڏيڻ جي بجاءِ کين ٻڌڻ هو. ان جو مطلب هڪ اهڙو انقلاب برپا ڪرڻ هو جيڪو ماڻھن جي امنگن ۽ خوابن جي عڪاسي ڪري۔
اهو ٻڌڻ ۾ جيترو آسان لڳي ٿو، حقيقت ۾ ايترو ئي ڏکيو هو. ڪيبرال پاڻ ان ڏکيائي جو زندهه ثبوت هو. هو ڪيپ ورڊين نسل جو هو، جنھن جو گني بساؤ جي بیٺڪي نظام ۾ هڪ الڳ مرتبو ھو؛ وچڙیل نسل جي ڪيپ ورڊين برادري پرتگالي بیٺڪي نسل پرستي جي ڏاڪڻ تي ٿوري مٿانھين درجي تي هئي، ۽ ڪيترن ئي گنيائي جنگجوئن کي ان ڳالهه تي اعتراض هو ته آزاديءَ جي تحريڪ جي اڳواڻي وڌیڪ انگ ۾ ان پسمنظر جي ماڻهن جي هٿن ۾ هئي. اهو اعتراض ۽ عجیب نسلي بغض، اڳتي هلي سندس موت جو سبب بڻيو.
(ھلندڙ)

دولھه دريا خان شھيد جو سيد ميران محمد مھدي جونپوريءَ جي مريد هجڻ بابت به تاريخ ۾ ذڪر ايندو رهيو آهي. اوائلي تاريخن ۾ اهڙو ذڪر مير علي شير قانع”تحفته الڪرام“ ۾ ڪيو آهي. قانع لکي ٿو ته، ”ميران سيد محمد جونپوريءَ ٺٽي ۾ اچڻ تي باوجود پڪ (خاطري) ڄام (نندو) عالمن (مخدوم بلاول؟) جي چُرچ تي هن (مھدي) سان اعتقاد مندي سان پيش نه آيو هو، مگر هن (دريا خان) انهي بزرگوار سچي دل سان خدمت ڪري، انهيءَ وقت جي صاحب (مھدي جونپوري) جي خوشنودي حاصل  ڪئي“ (2004ع، ص– 150).

غلام محمد لاکو ڪتاب ”سنڌ جو تاريخي ۽ تحقيقي جائزو“ ۾ لکي ٿو: ”جڏهن مھدي جونپوري ٺٽي پھتو، هن بزرگ جو ٺٽي ۾ قيام 906 هه ۽ 907 هه واري سالن ۾ معلوم ٿئي ٿو. ڄام کي حالتن جو جائزو وٺندي، خبر پوي ٿي ته مھدي جي موجودگي سنڌ اندر فساد ۽ فتني جو باعث بڻبي، ان ڪري هن دريا خان کي حڪم ڪيو ته مڪليءَ تي پھچي مھدي خلاف قدم کنيو وڃي. دريا خان اٽلندو مريد ٿي واپس ٺٽي موٽي آيو. ان تي ڄام غصي ٿي کيس حڪم ڪيو ته ضروري هجي ته مھدي کي قتل ڪيو وڃي. پوءِ به دريا خان معاملي کي نھايت خوش اسلوبيءَ سان مُنھن ڏنو. ايتري ۾ مھدي به پنھنجي خلاف وڌندڙ طاقت ڏسي، سنڌ مان نڪرڻ جو فيصلو ڪيو. باوجود ان جي، مھدي کي شاهه حيدر سنائي وچولي سنڌ ۾ تمام گهڻو نقصان پھچايو“ (1997ع، ص-84). غلام محمد لاکي انگريزي ڪتاب ”دِي سمه ڪنڊم آف سنڌ“ ۾ پڻ لڳ ڀڳ ساڳيو بيان درج ڪندي لکي ٿو ته، ”عالمن سان گڏو گڏ ٻن مشھور شخصيتن قاضي قاضن ۽ دريا خان وزير ميران محمد جونپوريءَ جي فرقي کي قبول ڪيو. ڄام نندي جو ڏانھس لاڙو نه هئو. چيو وڃي ٿو ته ڄام نظام الدين سيد (مھدي) کي پوئلڳن سُوڌو قتل ڪرڻ جو حڪم جاري ڪيو. وزير دريا خان جي گذارش قبول ڪندي (ڄام) کيس (مھدي) حڪمراني (سنڌ)ڇڏڻ جو حڪم جاري ڪيائين“ (2006ع، ص-91).

”جنت السنڌ“ ۾ رحيمداد خان مولائي شيدائي  جي بيان منجهان به واضح ٿئي ٿو ته دريا خان سيد محمد مھدي جونپوريءَ ڏانھن مائل هئو. مولائي شيدائي لکي ٿو ته، ”سيد ميران محمد جونپوري جو پاڻ کي مھدي سڏائڻ لڳو، سو دکن ۽ گجرات کان ٿيندو ڄام نندي جي ڏينھن ۾ ٺٽي ۾ پھتو. ڄام نندي سندس گرفتاري لاءِ حڪم ڏنو، پر دريا خان جي صلاح سان ٺٽي مان نڪري وڃڻ لاءِ حڪم جاري ڪيائين. سيد ميران محمد جونپوري  ٺٽي کان قنڌار پھتو“  (2000ع، ص-302).

سنڌ جي تاريخ ۾ انهن صاف حوالن کان علاوه ڪي اهڙا غور طلب ٻيا حوالا پڻ ملن ٿا، جيڪي نه صرف سوال اُٿارن ٿا ته ڇا واقعي دريا خان مھدوي هئو؟ پر اهي تاريخي تذڪرا پڪو اشارو به ڪن ٿا ته دريا خان قاضي قاضن وانگر مھدوي هئو. مولائي شيدائي ”جنت السنڌ“ ۾ لکي ٿو ته، ”مرزا شاهه بيگ ارغون پنھنجي تجربي ڪار جرنيل مرزا عيسي ترخان کي لشڪرڏئي، بکر جي قلعي تي قبضي ڪرڻ لاءِ روانو ڪيو. ڄام نظام الدين پاران قاضن بکر جو نواب هو، تنھن کي موقعي سر هو (ڄام) مدد ڪري نه سگهيو ۽ هن اتي لاچار ٿي قلعو ارغون جي حوالي ڪيو“ (2000ع،  ص-306). قاضي قاضن بکر جو نواب هو. قلعي جي انتظام سنڀالڻ يا ڪنھن دشمن جي امڪاني حملن کي منھن ڏيڻ لاءِ  وٽس لشڪر نه هوندو ڇا؟ جيڪڏهن کيس موقعي سر ڄام نظام الدين پاران مدد نه به ملي، تڏهن به جيڪو لشڪر وٽس هئو، اهو ساڻ ڪري مھاڏو اٽڪائي پئي سگهيو. پر بنان ڪنھن مزاحمت جي قلعو شاھ بيگ جي جرنيل حوالي ڪري ڇڏڻ مان ظاهر ٿئي ٿو ته قاضي قاضن ۽ شاھ بيگ ارغون ٻئي سيد محمد جونپوريءَ جا مريد هئا، جنھن ڪري قاضي قاضن بنان ڪنھن مزاحمت جي قلعو ارغونن حوالي ڪري ڇڏيو.

ساڳيءَ ريت جڏهن شاھ بيگ ارغون بکر کان پوءِ ٺٽي جو رُخ ڪيو هئو، تڏهن صرف باغبان ۾ لُٽ ڦُر ڪري باغبان کي ڇو تاراج ڪيائين؟ باغبان ۾ سمن، سميجن مزاحمت ڪئي ۽ باغبان ۾ وڏي رتوڇاڻ ٿي. مورخن خبر نه هجڻ ڪري يا اندازو ڪري نه سگهڻ ڪري يا وري ڄاڻي واڻي حملي وقت مخدوم بلاول جي هجڻ يا مزاحمت ڪرڻ جو ذڪر به نه ڪيو آهي. انهن ڪن زميندارن جو شاھ بيگ وٽ پيش پوڻ جو ذڪر ڪيو آهي. ممڪن آهي ته رتوڇاڻ کان پوءِ پيش به پيا هجن، پر خاطري سان چئي سگهجي ٿو ته باغبان ۾ بلاولي تحريڪ جو سرواڻ ۽ مھدوي تحريڪ جو سخت مخالف شھيد مخدوم  بلاول موجود هو، تڏهن باغبان کي رت پيئڻو پيو. مخدوم بلاول جي باغبان جي ويجهو دولھه دريا خان جو ڳوٺ ڳاها ۽ سندس جاگيرن وارو ڳوٺ ٽلٽي به هئو، پر انهن ٻنهي تي ان وقت حملو ڇو نه ٿيو؟ ڳاها منجهان ته ڪا به مزاحمت نه ٿي هئي. ”تاريخ طاهري“ جي بيان موجب، ”شاھ  بيگ باغبان پرڳڻي کي لُٽي ڦري ڀينگ ڪري، درياھ جي ڪنڌيءَ سان قنڌار واري  لنگهه کان هلندو، سڌو ٺٽي جي سامهون اچي لٿو“ (1995ع،ص-67).

”تاريخ معصومي“ ۾ به باغبان جي ڦُرلٽ جو واضح ذڪر ته موجود آهي، پر ڳاها تي حملي جو ذڪر ئي ناهي. صرف ٽلٽي شورش جو ذڪر آهي.”تاريخ معصومي“ جي بيان مطابق، ”شاھ بيگ باغبان آيو ته اتان جا زميندار سندس طابع ٿيا. ٽلٽيءَ ۾ سندس خلاف مٺڻ ۽ محمود ۽ ٻين شورش برپا ڪيو. شاھ بيگ چاهيو ته اهي به هٿيار ڦٽي ڪري طابع ٿين. باغبان لُٽي ڪري شاھ بيگ لڪي جبلن جي رستي ٺٽي جو رُخ  ڪيو.. منزلون ڪندو  وڃي ٺٽي جي ڏکڻ ۾ منزل انداز ٿيو“ (2006ع، ص-122). حملي آور شورش جي باوجود به حملو ڪري سگهيو پئي. سوال اڀري ٿو ته حملو ڇو نه ڪيو ويو؟ منھنجيءَ راءِ موجب دريا خان جا علائقا هئا ۽ دولھه دريا خان پڻ سيد محمد جونپوريءَ جو مريد هئو.

ٺٽي ويندي، ڳاها ۽ ٽلٽيءَ تي شاھ بيگ ارغون جي حملي جو ذڪر مير معصوم بکريءَ به نه ڪيو آهي.

سنڌ جي روايتي تاريخن ۾ ٺٽي ڀرسان خان واهه وٽ شاھ بيگ ارغون سان دولھه دريا خان جي مُھاڏي اٽڪائڻ ۽ دريا خان جي شھيد ٿيڻ بابت واضح بيان موجود آهن. غلام محمد لاکو پنھنجي ڪتاب ”سمن جي سلطنت“ ۾ لکي ٿو ته ”ڪجهه عالمن جو خيال آهي ته، ارغونن، دريا خان کي صلح جي ڳالهين تي گهُرايو ۽ بعد ۾ کيس قتل ڪرائي ڇڏيائون.“ (ص-44) جيڪڏهن ارغونن ۽ دولھه دريا خان وچ ۾ ڳالهيون به ٿيون هونديون ته اهي ڪھڙيون ڳالهيون هيون؟ انهن جو نتيجو ڇا نڪتو، جو ارغونن کيس قتل ڪرائي ڇڏيو؟ هن بيان منجهان لڳي ٿو ته عين وقت تي شاهه بيگ ارغون ۽ دريا خان وچ ۾ سنڌ سان ويساهه گهاتي نه ڪرڻ، سنڌ جي غلاميءَ جي مخالفت ۽ حب الوطنيءَ سبب اختلاف پيدا ٿيا هوندا.

”تاريخ معصومي“ موجب، ”ٺٽي کان پوءِ شاھ بيگ سيوهڻ آيو. سيوهڻ منجهان سندس مخالف ماڻهو وڃي ٽلٽيءَ ۾ گڏ ٿيا. شاهه بيگ قاضي قاضن کي موٽڻ ۽ محمود ڏانھن موڪليو، پر ٺاھ نه ٿيو، ته شاهه بيگ ٽلٽيءَ ڏانھن وڌيو. ٽن ڏينھن بعد ڪنھن ماڻهوءَ کيس ٻُڌايو ته ميان محمود، مٺڻ، ڄام سارنگ (سھتو) ۽ رڻمل سوڍو خدمت ۾ پيش پوڻ لاءِ تيار هئا، پر انهي ملڪ (علائقي) جو هڪڙو عالم ۽ مشائخ مخدوم بلاول کين روڪيو ويٺو آهي ۽ اچڻ نه ٿو ڏئي، بلڪه لڙائيءَ جي ترغيب ۽ جوش ڏياري رهيو آهي. اهوئي سبب  هو جو فتح کان پوءِ  شاھ بيگ  مخدوم بلاول تي سختي ڪئي ۽ مٿن ڏنڊ وڌو.“ (2006ع، ص-125) هيءُ بيان ظاهر ڪري ٿو ته اول مھدوي هجڻ سبب شاهه بيگ دريا خان سان نرميءَ سان پيش آيو، پر جڏهن سنڌ جي غلامي ۽ ڦرلٽ تي سندن وچ  ۾ اختلاف پيدا ٿيا هوندا، تڏهن شاهه بيگ نه صرف هن محب وطن سالار کي شھيد ڪرايو، پر ٽلٽيءَ تي حملو ڪري دريا خان جي پُٽن ۽ ٻين سالارن  کي شھيد ڪري سنڌ جي وحدت تي ڪاپاري وار ڪيو.

مخدوم بلاول  جي پوئلڳن، مريدن ۽ شاگردن جو انگ تمام وڏو هوندو، پر سنڌ جي تاريخ  ۾ چند پوئلڳن يا سندس بلاولي تحريڪ جي ڪارڪنن جو مختصر احوال ملي ٿو. غلام محمد لاکي ڪتاب ”سنڌ جو تاريخي ۽ تحقيقي جائزو“ ۾ سندس  پوئلڳن کي ’خليفا‘ ڪوٺيندي،  صفحي 111 تي سندس ڇھن پوئلڳن جا نالا ڏنا آهن. انهن بلاولي تحريڪ جي اهم ڪارڪنن ۾مخدوم ساهڙ  (لنجار)،  سيد حيدر سنائي، مخدوم رڪن الدين عرف مخدوم مٺو، مخدوم حسن، مخدوم هڱورو ۽ مخدوم ساند شامل آهن.

مخدوم بلاول  شھيد جو وقت جي حڪمران ڄام نندي يا ان کان پوءِ سندس پُٽ ڄام فيروز سان ڪو تڪرار يا ٽڪراءُ ڪونه هئو، ته پوءِ مخدوم بلاول جي بلاولي يا بلالي تحريڪ  ڪنھن جي خلاف هئي؟ سيد حيدر سنائي کانسواءِ ٻين ڪارڪنن جي سرگرميءَ بابت تاريخ ڇو خاموش آهي؟ سندس شھادت جا ڪھڙا ڪارڻ هئا؟ اهي سوال جواب طلب آهن. دراصل بلاولي تحريڪ مھدوي تحريڪ خلاف  تحرڪ ۾ آئي هئي. غلام محمد لاکي ”دِي سما ڪنگڊم آف سنڌ“ (2006ع، ص-78) ۾ ڄاڻايو آهي ته ”جڏهن 1499ع يا 1500ع ۾ مڪي حج ڪرڻ ويندي يا مڪي کان واپسيءَ تي ميران محمد جونپوري  امام آخر زمان امام مھدي هجڻ جي دعويٰ ڪئي هئي.“ حبيب الله صديقي (ايجوڪيشن ان سنڌ، پاسٽ اينڊ پريزينٽ، 1987ع، ص-128) موجب ”ميران محمد جونپوري سمن جي صاحبي جي دور ۾ سنڌ آيو ۽ امام مھدي هجڻ جي دعويٰ ڪئي ته مخدوم بلاول ۽ سندس پوئلڳ سندس خلاف ٿي بيٺا ۽ کيس سنڌ نيڪالي ملي“.

اهڙيءَ ريت محمد يعقوب مغل ڪتاب ”اسٽڊيز آن سنڌ“ (1988ع، ص-51) ۾ لکي ٿو:  ”سيوهڻ سرڪار ٻن مذهبي اڳواڻن مخدوم بلاول ۽ حيدر سنائي تحريڪ (جونپوري خلاف) شروع ڪئي. انهن عھد ڪيو ته جيستائين زندھ آهن، اهي تحريڪ تان هٿ نه کڻندا“. بلاولي تحريڪ جي سرواڻي مخدوم بلاول  ڪري رهيو هئو. ’جرنل آف پاڪستان هسٽوريڪل سوسائٽي‘ (2006، ص-26) مطابق ”هڪ استاد، عالم، صوفي، رهنما ۽ پڻ هڪ جدوجھد ڪندڙ شخصيت طور، مخدوم بلاول سنڌ ۽ علائقي ۾ ٿيندڙ تبديلين کان مڪمل طور واقف هئو۔“ ساڳي حوالي موجب ”شاھ بيگ ارغون قنڌار ۾ جونپوري جو مريد بڻيو“. غلام محمد لاکي پڻ سما ڪنگڊم آف سنڌ (ص-149) ۾ لکيو آهي ته ”شاھ بيگ ارغون قنڌار ۾ جونپوريءَ جو پوئلڳ بڻيو“.

شھيد مخدوم بلاول ڪنھن به صورت ۾ سنڌ جي وحدت تي وار ٿيڻ جي حق ۾نه هئو. سيد محمد جونپوري ”رفارمر آف اسلام“ جي ليکڪن مسعود احمد رياض، فوزيه فارووق احمد ۽  فضا علي جرنل آف سوشل سائنسز اينڊ هيومنٽيز ۾ڄاڻايو آهي ته ”مھدوي تحريڪ سنڌ جي ٺٽي ۽ افغانستان جي قنڌار ۾ وڏي مقبوليت حاصل ڪئي. قنڌار جو مرزا بيگ ارغون، سنڌ جو شيخ صدرالدين، بکر جو مرزا شاهين ۽ قاضي قادن (2023ص: 86) اهم هئا. “

انهيءَ صورتحال ۾ مخدوم بلاول جھڙو محب وطن صوفي بزرگ ڪيئن ماٺ ڪري ويھي سگھيو ٿي. مخدوم بلاول پنھنجي تحريڪ جي ڪارڪنن ۽ اڳواڻن ذريعي ميران محمد جونپوري ۽ سندس تحريڪ جو گهيرو تنگ ڪيو هئو. ”پنھنجي مرشد مخدوم بلاول جي هدايتن تي حيدر  سنائي سن وٽ سنڌو درياھ ۾ جونپوري جون ٻيڙيون ٻوڙايون.“ (لاکو، سما ڪنگڊم سنڌ ،2006ع، ص-78).“ وڏي ڳالهه ته دولھه دريا خان به ميران محمد جونپوري جو مريد بڻيو هو . (انهيءَ سلسلي ۾ الڳ تفصيل سان مضمون لکيو ويندو.) ٺٽي ۾ مڪلي ڀرسان مھدوين جو قبرستان پڻ آهي. مھدوي مسلڪ يا فرقي جا ماڻهو اڄ به ٺٽي ۾ موجود آهن.

غلام محمد لاکو واضح لکي ٿو ته، ”ڪيترن ئي عالمن کان علاوه، سنڌ جا ٻه نامور ماڻهو ــ وزير دريا خان ۽ چيف قاضي، قاضي قاضن ــ سيد محمد جي عقيدي کي قبول ڪيو۔ ڄام نندو جونپوري ڏانھن مائل نه هو. چيو وڃي ٿو ته ڄام نظام الدين سيد (جونپوري) ۽ سندس سمورن پيروڪارن جي خاتمي جو حڪم ڏنو هو، پر وزير دريا خان جي وچ ۾ پوڻ سبب، هن پنھنجو حڪم بدلائي، کين پنھنجي سلطنت مان جلاوطن ڪرڻ تي راضي ٿيو. (سما ڪنگڊم، 2006، ص-91). دريا خان جي محمد جونپوريءَ سان عقيدت واري اها ڳالهه  صاف انداز ۾ مير علي شير قانع ”تحفته الڪرام“ ۾  صفحي 150 تي پڻ درج ڪئي آهي. گمان غالب آهي ته مھدي جونپوري ۽ سندس پيروڪارن جي قتل جي فتويٰ مخدوم بلاول ڏني هجي ۽ ڄام نندي فرمان جاري ڪيو هجي.

بھرحال، شھيد مخدوم بلاول جي بلاولي تحريڪ، ميران محمد جونپوري ۽ ان جي مھدوي تحريڪ جي خلاف هلي هئي. شاھ بيگ ارغون جو سنڌ تي ڪاهي اچڻ، ۽ سنڌ جي وحدت کي ڇيھو رسائڻ، مخدوم بلاول کي سازش تحت  شھيد ڪرائڻ جو هڪ اهم ڪارڻ شاھ بيگ جي مرشد جونپوري ۽ سندس تحريڪ جي خلاف هجڻ جو بدلو وٺڻ پڻ هو. مھدوي  جونپوري جي مريد شاھ بيگ ارغون جي سنڌ تي ڪاھ ۽ فتح وقت به  مخدوم بلاول شھيد سندس خلاف رهيو. مخدوم بلاول جي شھادت جو سبب ڄاڻائيندي، مير محمد معصوم بکري ”تاريخ معصومي“ ۾ لکي ٿو ته: ” ٺٽي کان پوءِ شاھ بيگ سيوهڻ آيو. سيوهڻ منجهان سندس مخالف ماڻهو وڃي ٽلٽيءَ ۾ گڏ ٿيا. شاهه بيگ قاضي قاضن کي دريا خان جي پٽن موٽڻ ۽ محمود ڏانھن موڪليو، پر ٺاھ نه ٿيو ته شاهه بيگ ٽلٽيءَ ڏانھن وڌيو. ٽن ڏينهن بعد ڪنھن ماڻهوءَ کيس ٻُڌايو ته ميان محمود، مٺڻ، ڄام سارنگ (سھتو) ۽ رڻمل سوڍو خدمت ۾ پيش پوڻ لاءِ تيار هئا، پر انهي ملڪ (علائقي) جو هڪڙو عالم ۽ مشائخ  مخدوم بلاول کين روڪيو ويٺو آهي ۽ اچڻ نه ٿوڏئي، بلڪه لڙائيءَ جي ترغيب ۽ جوش ڏياري رهيو آهي. اهوئي سبب  هو جو فتح کان پوءِ شاھ بيگ مخدوم بلاول تي سختي ڪئي ۽ مٿن ڏنڊ وڌو.“ (2006 ص-125).“عبدالله مگسي ڪتاب ”سنڌ جي تاريخ جو  جديد مطالعو“ ۾ لکي ٿو ته، ”شاھ بيگ سازش تحت مولوين (مھدوي مولوين) کان فتويٰ جاري ڪرائي کيس شھيد ڪيو.“ (1994، ص-275).

بھرحال تاريخي حوالن مان واضح ٿئي ٿو ته ڄام نندي جي دور کان علاوه شاھ بيگ ارغون جي حملي ۽ سنڌ تي حڪمراني قائم ڪرڻ وقت به مخدوم بلاول شاھ بيگ ارغون سان گڏو گڏ مھدوين خلاف مخالفت ۽ مزاحمت جو جهنڊو بلند رکيو. مھدوين ۽ سندن تحريڪ جي ماڻهن پاران بهادر، محب وطن، صوفي بزرگ مخدوم  بلاول کي 24-1523ع ۾ هڪ سازش تحت شھيد ڪيو ويو.

ٺٽي فتح ٿيڻ کان پوءِ شاھ بيگ ارغون سيوهڻ قلعي کي آسانيءَ سان فتح ڪيو، جنھن ۾ سندس سھڪاري قاضي قاضن هو. ٽلٽيءَ جي قلعي ۾ دولھه جي پٽن مقابلي جا سانباها ڪيا ۽ باغبان ۾ محب وطن عالم شھيد مخدوم بلاول ارغوني يلغار خلاف مزاحمت جو جهنڊو بلند ڪيو. قاضي قاضن دريا خان جي پٽن کي روڪڻ ٽلٽي ويو ته ٽلٽيءَ جي گهٽين ۾ سندس خلاف نعرا لڳا هئا. شاھ بيگ ارغون سيوهڻ قلعي کان ٽلٽيءَ تي حملو ڪيو هو ۽ ٽلٽي رت ۾ ٻڏي وئي هئي. مخدوم بلاول به شھيد ڪيو ويو هو ته باغبان (موجوده مخدوم بلاول) به رت جون الٽيون ڪيون هيون. سنڌ ارغونن جي قبضي هيٺ هلي وئي.

تاريخن ۾ هڪ عجيب ۽ غير منطقي بيان ملي ٿو ته شاھ بيگ ارغون کي سنڌ تي ڪاھ ڪرڻ لاءِ مدينه ماڇياڻي اڪسايو هو ۽ ان لاءِ هوءَ هرات، افغانستان وئي هئي. (هوءَ هرات ڪنھن سان گڏجي وئي هئي؟ ان جو جواب ڪير به نٿو ڏئي!) خبر نه آهي ته مورخن ان ڳالهه تي ڇو پردو وڌو آهي ته مھدوي تحريڪ جو باني ميران محمد جونپوري شاھ بيگ ارغون جو مرشد هو، جنھن جي مزار اڄ به افغانستان جي شھر فرح ۾ آهي. جونپوري ڄام نظام الدين ۽ مخدوم بلاول هٿان سنڌ ۾ رسوا ٿيو هو. شاھ بيگ ارغون جي سنڌ تي ڪاھ جا ٻيا ڪارڻ به آهن، پر اهو ڪارڻ ڪنھن به تاريخ نه ڄاڻايو آهي ته جونپوري ۽ سنڌ ۾ سندس حامين جي چوڻ تي شاھ بيگ ارغون سنڌ تي حملو ڪيو هو.

بھرحال، هتي منھنجو اصل مقصد ان ڳالهه جي ڳولا ڪرڻ آهي ته ڇا مڪليءَ ۾ موجود جنھن مزار کي اسين  دولھه دريا خان جي مزار طور ڏسون ٿا، ڇا واقعي اها شھيد دولھه دريا خان جي مزار آهي؟

نيٺ به مڪليءَ ۾ جنھن مزار تي اردوءَ ۾ بورڊ هنيو ويو آهي ته ”ڄام مبارڪ خان عرف دولھه دريا خان (895ھ-1490ع“ يا سنڌيءَ ۾ بورڊ لڳل آهي ته ”مبارڪ خان (دولھه دريا خان) جو مقبرو 895ھ – 1490ع- 1521ع“، سا جيڪڏهن دولھھ دريا خان جي نه آهي، ته پوءِ اها مزار ڪنھن جي آهي؟.

هتي اهو سوال پڻ اڀري ٿو ته جڏهن دولھه دريا خان پنھنجي وطن جي دفاع ۾ ارغونن سان لڙندي، شھيد ٿيو، ته ڇا ارغون پنھنجي ايڏي وڏي دشمن کي مڪليءَ تي ئي اهڙي شانائتي نموني دفن ڪري پئي سگهيا؟ مٿان وري اهڙو شاندار مقبرو به ٺھرائيندا ته مزار تي اهڙا ڪتبا به لڳرائيندا؟ مزار جي ڪتبن ۾ مبارڪ خان جي پاران تعمير يا بنياد جي حڪم جو سن 895ھ جماد الاول بمطابق 1489ع /1490ع ڄاڻايل آهي. ڇا دولھه دريا خان ان سن کان اڳ ڄام نندي وٽ آيو هو؟ جي ها ته ڪڏهن؟ ڇا دولھه دريا خان سندس وفات کان 30 يا31 سال اڳ مقبري ٺھرائڻ جو حڪم ڏنو هو ؟ يا اهو سندس پيدائش جو سن آهي؟ جي اهو سندس پيدائش جو سن ناهي ته سندس پيدائش جو سن ڪھڙو آهي؟ ڇا ارغون سندس خواهش يا وصيت موجب سندس ئي جوڙايل يا بنياد رکرايل مقبري جي چوديواريءَ ۾ کيس دفن ڪرائيندا، اهو سڀ منطقي طور درست آهي؟ سوال اهو به آهي ته مزار تي ڪتبا پھريان لڳايا ويا هئا يا 1521ع ۾ سندس شھادت وقت لڳايا ويا؟ سندس شھادت کان پوءِ لڳايا ويا ته ڪتبي ۾ ڪٿي به 1521ع يا هجريءَ جو سن ڇو لکيل نه آهي- يا ڪتبي ۾ ڪٿي به دولھه يا دريا خان لکيل ڇو ناهي؟ هڪ هنڌ ”ڪاتب جو نالو قطب الدين بن محمود احمد بن دريا خان“ آهي، جنھن مان دريا خان ڪاتب جو ڏاڏو لڳي ٿو، جنھن مزار تي ڪتبا لکيا يا اُڪيريا- پر ’مڪلي نامي‘ ۾ شڪ ظاهر ڪيل آهي ته دريا خان جو پٽ احمد به هو، جيڪو درست نه ٿو لڳي. تاريخن ۾ دولھه دريا خان کي وزير اعظم لکيو ويو آهي. پر ڪنھن به تاريخ ۾ دولھه دريا خان کي ’خان الاعظم‘ لکيو ويو هجي، سو منھنجي علم ۾ نه آهي.

هاڻ مڪليءَ ۾ دفن ٿيل تاريخي ڪردار جي ڳولا ڪريون ٿا.

آرڪيالاجيڪل سروي آف انڊيا، بمبئي اسٽيٽ ڊپارٽمينٽ طرفان 1921ع ۾ ڇپايل ڪتاب “آرڪيالاجي پراگريس رپورٽ” جي صفحي 59 تي لکيل آهي ته “جيئن ته خان الاعظم مبارڪ خان 895 ھ بمطابق 1489ع يا (1490ع ۾ مغلن (ارغونن) سان وڙهندي شھيد ٿيو هو. هيءَ اهم تاريخ ڄام نظام الدين جي پوئين دور ۾ ضرور هئڻ گهرجي. ان ڪري ڄام نظام الدين جي تخت نشينيءَ واري تاريخ بابت مرزا قليچ بيگ جي “سنڌ جي تاريخ” ۾ نقل ٿيل “تاريخ معصومي” جو بيان درست نه آهي. هن بيان موجب ڄام سنجر 895 ھ ۾ وفات ڪئي ۽ ساڳئي سال ربيع لاول جي 25 تاريخ تي ڄام نظام الدين سنڌ ۾ تخت نشين ٿيو.“ هاڻ سوال پيدا ٿو ٿئي ته مڪليءَ ۾ دفن ٿيل ”خان الاعظم مبارڪ خان“ دولھه دريا خان آهي، ته هيءَ قنڌارين سان لڙندي خان الاعظم مبارڪ خان 895ھ بمطابق 1489ع /1490ع ۾ شھيد ٿيندڙ ڪير آهي؟

جڏهن ته ڪتبن ۾ به خان الاعظم ميان مبارڪ خان يا مبارڪ خان ۽ سن به 895 ھ بمطابق 1489ع /1490ع  لکيل آهي. هن مان چٽي نموني ظاهر ٿئي ٿو ته هيءُ ڪردار ڪو ٻيو آهي، جنھن 1487ع/1485ع ۾ شاھ بيگ ارغون جي ڀاءُ سان جنگ ڪئي. ان جنگ ۾ دريا خان نه پر ڄام مبارڪ فتح حاصل ڪئي، جنھن ۾ شاھ بيگ ارغون جو ڀاءُ محمود/محمد قتل ٿيو، ۽ پوءِ 1489ع /1490ع ۾ ارغونن سان لڙندي شھيد ٿيو.

ان جي نشاندهي مختلف تاريخن ۾ پڻ ٿيل آهي ته قنڌارين تي اها سوڀ دولھه نه پر مبارڪ خان ماڻي. ان سلسلي ۾ وليم ارسڪن (William Erskine) جي ڪتاب ”هسٽري آف انڊيا، دِي ٽو فرسٽ سووِرينس، تيمور، بابر اينڊ همايون، واليوم 1,“ جي صفحي 342 تي لکيل آهي: “1479ع ۾ ذوالنون شال (ڪوئيٽا) ۽ مستونگ قنڌار سان ملايا. ڪجهه سال پوءِ اٽڪل 1486ع ۾، سندس پٽ شاھ بيگ ارغون سبيءَ تي قبضو ڪيو ۽ ڄام نندي جي مقرر ماڻهو بھادر خان کان کسي، ڀاءُ محمد جي حوالي ڪئي. محمد سنڌ جي اِڪيڙي (Ikeri) ۽ چانڊڪا پرڳڻن ڏانھن وڌڻ جي ڪئي. ان وقت سنڌ ڄام نندي جي حڪمرانيءَ هيٺ هئي، جنھن مبارڪ خان جي سپھ سالاريءَ ۾ لشڪر سبيءَ موڪليو. جنگ ۾ محمد شڪست کاڌي ۽ ناڪام ٿيو (مارجي ويو) ۽ سبي ٻيھر سنڌ ۾ شامل ٿي”. هيءُ حوالو ڪتبن ۾ لکيل قنڌارين تي مبارڪ خان جي ڪاميابيءَ کي ظاهر ڪري ٿو.

ايم ايڇ صديقي پنھنجي پي ايڇ ڊي جي مقالي“ارغونن ترخانن جي تاريخ” ۾ به بحث ڪيو آهي ته دولھه  دريا خان ۽ مبارڪ خان ٻه الڳ شخص آهن. هيءُ مقالو 1972ع ۾ سنڌالاجي پاران شايع ٿيل آهي. ايم ايڇ صديقيءَ جي راءِ کي ڊاڪٽر لاکي پنھنجي ڪتاب “سنڌ جو تاريخي ۽ تحقيقي جائزو” ۾ رد ڪرڻ جي نھايت ڪمزور ڪوشش ڪئي آهي.

اسين هڪ نظر مڪليءَ واري دولھه دريا خان جي ڄاڻايل مزار جي ڪتبن تي به وجهون ٿا ته جيئن هنن ڪردارن جي معمي تي غور ڪري، سمجهي سگهجي ته دولھه دريا خان ۽ ڄام مبارڪ خان ٻه الڳ الڳ امر ڪردار هئا.

ڪتبا:

مبارڪ خان جي مزار جي تعمير وارو ڪتبو:

هٰذا المقام في زمان خان الاعظم ميان مبارک خان بن سلطان نظام الدين شاه سخي حبيب الله. آغاز بنياد من جمادي الاول سنه خمس وتسعين وثمان مائة.

ترجمو:

ھيءُ مقبرو خان اعظم ميان مبارڪ خان پٽ سلطان نظام الدين شاھ ، سخي ﷲ جي دوست (حبيب الله) جي دور ۾  تعمير ڪيو ويو. ھن جي تعمير جي شروعات جمادی الاول سن 895 ھ ۾ ڪئي وئي. ( ھن جو بنياد جمادی الاول سن 895 ھ ۾ رکيوويو.)

ڪاتب:

کتبه قطب الدين بن محمود –احمد بن دريا خان غفرالله.

ترجمو:

هيءُ ڪتبو قطب الدين پُٽ محمود احمد پُٽ دريا خان لکيو آهي. الله تعاليٰ سندس مغفرت فرمائي.

ڏکڻ واري دروازي جي ٻاهران پيشانيءَ تي ڪتبو:

قال النبي صه اذتحيرتم في الامور والستعي نو من اهل القبور صدق يارسول الله. هٰذا المقام بامر خان الاعظم مبارڪ خان بن سلطان نظام الدين شاهه بن صدرالدين شاهه بن صلاح الدين شاهه بن سلطان رکن الدين شاهه. وهو المظفر علي مغلان الهريٰ والقندهار.

ترجمو:

نبي اڪرم صه جن فرمايو: جڏھن توھان دينداري مامرن ۾حيران ۽ پريشان ٿي وڃو ته پوءِ الله وارن جي مزارن ذريعي مدد حاصل ڪيو.

اي الله جا رسول تو سچ فرمايو.

ھن مزار (مقبري/روضي) جي تعمير ڪئي وئي آهي، بحڪم خان الاعظم مبارڪ خان پٽ سلطان نظام الدين شاھ پٽ صدرالددين شاھ پٽ صلاح الدين شاھ پٽ سلطان رڪن الدين شاھ۔ هيءَ اھا شخصيت آهي، جنھن ھرا (هرات)  ۽قنڌار جي مغل بادشاھن تي فتح حاصل ڪئي هئي.

مبارڪ خان جي مزار جي سيرانديءَ وارو ڪتبو:

يا ﷲ، هذا مرقد المعطرللخان الاعظم شهيد مبارک بن سلطان نظام الدين.

ترجمو:

يا ﷲ.. هيءَ سُرهي مزار خان الاعظم شھيد مبارڪ خان بن سلطان نظام الدين جي آهي.

مٿين حوالن مان چڱيءَ ريت سمجهي سگهجي ٿو ته ڪتبن ۾ ڪٿي به دولھه دريا خان لکيل نه آهي. مبارڪ خان ئي لکيل آهي، جيڪو ڄام نظام الدين جو پُٽ ڄاڻايل آهي. ان جو مطلب اهو ٿيو ته مبارڪ خان هڪ الڳ ڪردار آهي ۽ دولھه دريا خان الڳ ڪردار آهي.  مڪليءَ جي قبرستان ۾ ڄاڻايل مزار دولھه دريا خان جي نه پر اها خان الاعظم ڄام مبارڪ خان جي مزار آهي. ڪتبن ۽ تاريخي حوالن جي روشنيءَ ۾ ثابت ٿئي ٿو ته ڄام مبارڪ خان هڪ ٻيو بھادر ڪردار هو، جيڪو 1489ع يا 1490ع ۾ ارغونن سان لڙندي شھيد ٿيو، ۽ دولھه دريا خان هڪ الڳ ويڙهاڪ ڪردار هو، جيڪو 1489ع يا 1490ع بمطابق 895هه کان پوءِ ڄام نندي وٽ آيو، ۽ 1520ع يا 1521ع ۾ ارغونن سان خان واهه وٽ لڙندي، وطن تان نثار ٿيو.  تنهنڪري دولھه دريا خان جي مزار مڪليءَ ۾ يا مڪليءَ کان ٻاهر ٻئي هنڌ تلاش ڪرڻ گهرجي.

سنڌ جي تاريخ اڪثر مسخ ٿيل آهي، جنھن کي درست ڪرڻ جي ضرورت آهي. جيتوڻيڪ شھيد دولھه دريا خان ۽ شھيد ڄام مبارڪ خان ٻه الڳ ڪردار آهن، پر نه رڳو اڪثر تاريخن  ۾ ٻنهي ڪردارن کي هڪ ڪردار ڪري ڄاڻايو ويو، پر افسوس ته ڄام مبارڪ خان جي مزار کي به دولھه دريا خان سان منسوب ڪيو ويندو رهيو