تاجفيل، هينري (Henri Tajfel) ۽ جان ٽرنر (John Turner). سماجي سڃاڻپ جو نظريو (Social Identity Theory). 1979ع.

فوڪو، مشيل (Michel Foucault). پاور/نالج: چونڊ انٽرويو ۽ تحريرون (Power/Knowledge: Selected Interviews and Writings).

سعيد، ايڊورڊ (Edward Said). اورينٽلزم / مشرقيت (Orientalism). 1978ع.

گرامشي، انتونيو (Antonio Gramsci). بالادستي ۽ عام فهم بابت نوٽس (Notes on Hegemony and Common Sense).

ٽرانسپرينسي انٽرنيشنل پاڪستان (Transparency International Pakistan). قومي بدعنواني بابت تاثر سروي 2025ع (National Corruption Perception Survey 2025).

حڪومتِ پاڪستان (Government of Pakistan). پاڪستان اڪنامڪ سروي 2025–26ع (Pakistan Economic Survey 2025–26). تعليم وارو باب (Chapter on Education).

سينيٽ آف پاڪستان (Senate of Pakistan). اختيارن جي منتقلي بابت ذيلي ڪميٽيءَ جي ڪارروائي، جون 2026ع (Proceedings of the Sub-Committee on Devolution, June 2026). وفاقي سيڪريٽريٽ جي ويهڪن ۾ صوبائي حصيداري (Provincial share of posts in the Federal Secretariat). روزاني ”دي نيشن“ (The Nation) ۾ به شايع ٿيل، 23 جون 2026ع.

سکر آءِ بي اي ٽيسٽنگ سروسز (Sukkur IBA Testing Services). سنڌ ايم ڊي ڪيٽ جا نتيجا 2026ع (Sindh MDCAT 2026 results). 28–29 سيپٽمبر 2026ع.

”ايم ڊي ڪيٽ پاس ڪندڙ پهرين 20 اميدوارن ۾ ڪراچيءَ جو ڪو به اميدوار شامل ناهي“ (“No Karachi candidate among top 20 who passed MDCAT”). روزاني ڊان (Dawn)، 29 سيپٽمبر 2026ع.

نيشنل هاءِ وي اٿارٽي ايڪٽ، 1991ع (National Highway Authority Act, 1991). ايم-5، ايم-6 ۽ ايم-9 موٽرويز جي صورتحال، 2026ع (Status of the M-5, M-6 and M-9 motorways, 2026).

1857ع کان پوءِ ، بيٺڪي نظام ”جنگجو قومن“ وارو نظريو (Colonial “martial races” doctrine)، ۽ ون يونٽ جو رڪارڊ، 1955–1970ع (One Unit record, 1955–1970).

واپڊا ٽيڪنيڪل انڊڪشن ٽريننگ (WAPDA technical induction training). ليکڪ جو اکين ڏٺو احوال (Author’s eyewitness account). 1991ع.

جون 2015ع ۾، جڏهن ٽنڊو محمد خان ضلعي جي هڪ سرڪاري پرائمري اسڪول جي ڀت ڪرڻ سبب هڪ اٺن ورهين جو ٻار فوت ٿيو هو، تڏهن مون انگريزي اخبار ڊيلي ايڪسپريس ٽربيون ۾ “ڪرملنگ اسڪولز آف ٿاٽ” جي عنوان سان ڪالم لکيو هو. لڳ ڀڳ ڏهه سال پوءِ، سنڌ جي مختلف اسڪولن ۾ ڇتين ڪرڻ ۽ عمارتن جي زبون حاليءَ بابت مون وري انگريزي اخبار دي نيوز ۾ “بلڊنگ بلوز” جي عنوان سان لکيو. مون کي اميد هئي ته شايد اهي سانحا اسان جي حڪمرانيءَ جي انداز کي بدلائيندا ۽ وري مون کي ساڳئي موضوع تي قلم کڻڻ جي ضرورت نه پوندي.
‎پر افسوس، اڄ وري ساڳيو سوال منھنجي سامهون بيٺو آهي.

‎هن ڀيري عمرڪوٽ ۾ هڪ سرڪاري اسڪول جي ڀت ڪرڻ سبب ٽي معصوم نياڻيون حياتي وڃائي ويٺيون، جيڪي رڳو اسڪول ڀرسان لنگهي رهيون هيون. ساڳئي ڏينھن لاهور ۾ هڪ نجي ٽيوشن سينٽر جي ڇت ڪرڻ سبب چوڏهن شاگرد اجل جو شڪار بڻجي ويا.
‎واقعا ٻه هئا، صوبا ٻه هئا، ادارا به الڳ هئا، پر ٻنهي سانحن جو اصل سبب ساڳيو هو.
اسان اڪثر اهڙن واقعن کي ڪنھن هڪ ٺيڪيدار، ڪنھن هڪ انجنيئر، ڪنھن هڪ هيڊ ماستر يا ڪنھن هڪ کاتي جي نااهليءَ تائين محدود ڪري ڇڏيندا آهيون. حقيقت ان کان گهڻي وڏي آهي. ڀت هڪ ڏينھن ۾ نٿي ڪري، ڇت به اوچتو نٿي وهي پوي. انهن جي ڪرڻ کان گهڻو اڳ سار سنڀال بند ٿي ويندي آهي،عمارتن جو حال ڏسڻ ڇڏي ڏيندا آهيون، خبردارين کي نظرانداز ڪيو ويندو آهي ۽ ذميواري سڀني جي هئڻ باوجود عملي طور ڪنھن جي به نه رهندي آهي.
جڏهن ڀت ڪري ٿي ته دراصل رڳو ملبو نٿو ڪري؛ ان کان گهڻو اڳ حڪمرانيءَ جو اهو تصور ڪري چڪو هوندو آهي، جيڪو خطري کي پيش اچڻ کان اڳ روڪڻ جي صلاحيت رکندو آهي.

‎اسان وٽ حڪمراني اڪثر سانحي کان پوءِ شروع ٿئي ٿي، جڏهن ته سٺي حڪمراني اها هوندي آهي، جيڪا سانحي کي جنم وٺڻ ئي نه ڏئي.

اسان جي بحثن ۾ اڪثر چيو ويندو آهي ته لکين ٻار غربت، ٻارڙن جي مزدوري يا والدين جي بي ڌيانيءَ سبب اسڪولن کان ٻاهر آهن. اهي سبب پنھنجي جاءِ تي درست آهن، پر هڪ سوال اسان پاڻ کان گهٽ ئي پڇندا آهيون: ڇا رياست پاڻ والدين جو اعتماد حاصل ڪري سگهي آهي؟ والدين لاءِ پھريون سوال اهو ناهي ته اسڪول جو نصاب ڪيترو سٺو آهي؛ سندن پھريون سوال اهو هوندو آهي ته ڇا منھنجو ٻار شام جو سلامت گهر موٽي ايندو؟
انهيءَ سوال جو جواب رڳو عمرڪوٽ يا لاهور نه، پر سنڌ جا هزارين اسڪول ڏين ٿا، جتي اڄ به ڪيترائي اسڪول ٻوڏ جي تباهين جا نشان کڻي بيٺا آهن، ڪيترن وٽ بجلي ناهي، پيئڻ جو صاف پاڻي موجود ناهي، ڇوڪرين لاءِ باوقار واش روم ناهن، ۽ اها صورتحال رڳو پٺتي پيل ڳوٺن تائين محدود ناهي؛ ڪيترن شھري علائقن جا سرڪاري اسڪول به بنيادي سھولتن کان محروم آهن.
‎انهن ٻنهي سانحن کان ڪجهه ڏينھن اڳ هڪ ٻي خبر به سامهون آئي، جيڪا خوشيءَ جو باعث هئي. حيدرآباد جي هڪ سرڪاري نياڻين جي اسڪول عالمي سطح تي ورلڊز بيسٽ اسڪول پرائيز جي آخري ڏهن اسڪولن ۾ جاءِ ماڻي. بيشڪ اها سڄي سنڌ لاءِ فخر جي ڳالهه آهي. ان اسڪول جي هيڊ مسٽريس، استادن، شاگردياڻين ۽ مقامي برادريءَ کي جس هجي، جن محدود وسيلن هوندي به اهڙو مثال قائم ڪيو.

پر هتي هڪ بنيادي فرق سمجهڻ ضروري آهي.
‎سٺي حڪمرانيءَ جو معيار انفرادي مثالن سان نه، پر پوري نظام سان ماپيو ويندو آهي. جيڪڏهن چاليھه هزارن جي لڳ ڀڳ سرڪاري اسڪولن مان هڪ يا ٻه اسڪول عالمي سطح تي مڃتا ماڻين ٿا ته اها يقينن خوشيءَ جي ڳالهه آهي، پر ان مان اهو نتيجو ڪڍڻ درست نه ٿيندو ته سمورو تعليمي نظام به ساڳئي معيار تي بيٺل آهي. اصل ڪاميابي تڏهن چئبي، جڏهن ڪنھن به ڳوٺ يا شھر جي ٻار لاءِ محفوظ عمارت، پيئڻ جو صاف پاڻي، بجلي، ڇوڪرين لاءِ واش روم، تربيت يافته استاد ۽ سکڻ لاءِ سازگار ماحول هڪ استثنا نه، پر عام حقيقت بڻجي وڃي.
حقيقت اها آهي ته رياست جي واکاڻ رڳو وڏيون عمارتون اڏڻ يا نيون اسڪيمون شروع ڪرڻ سان ظاهر نٿي ٿئي. رياست جو اصل چھرو ان مان ظاهر ٿيندو آهي ته اها روزمره جي زندگيءَ ۾ عام شھري کي ڪيتري عزت، تحفظ ۽ سھولت فراهم ڪري ٿي. جڏهن هڪ اسڪول جي ڀت سالن تائين مرمت جي انتظار ۾ بيٺي هجي، جڏهن ٻوڏ کان پوءِ به هزارين اسڪول مڪمل بحال نه ٿيا هجن، جڏهن ڇوڪريون اڃا تائين بنيادي سھولتن کان سواءِ تعليم وٺڻ تي مجبور هجن، تڏهن مسئلو رڳو وسيلن جي کوٽ جو نه، پر ترجيحن جو به هوندو آهي.
حڪمراني صرف پاليسين سان بھتر نٿي ٿئي؛ اها ماڻهن سان بھتر ٿئي ٿي. جڏهن صحيح ماڻهو صحيح جاءِ تي ويھندا آهن، جڏهن ايمانداري، قابليت ۽ ضابطن تي عمل ڪرڻ کي اهميت ڏني ويندي آهي، تڏهن ادارا مضبوط ٿيندا آهن. پر جڏهن ميرٽ جي جاءِ سفارش، سياسي وفاداري يا ذاتي مفادن کي ملي وڃي ۽ اصولن تي بيھندڙ ماڻهو غير پسنديده بڻجي وڃن، تڏهن ادارا آهستي آهستي اندر ئي اندر ڪمزور ٿيڻ لڳندا آهن. اهڙي ڪمزوريءَ جو اظھار ڪنھن تقرير ۾ نه، پر ڪريل ڀتين، وهي ويل ڇتين ۽ بيگناهه زندگين جي نقصان جي صورت ۾ ٿيندو آهي.
‎اڄ سنڌ ۾ سرڪاري ۽ ترقياتي ڀائيوارن جي سھڪار سان هزارين نوان اسڪول تعمير يا بحال ٿي رهيا آهن. اها خوش آئند ڳالهه آهي، پر ساڳئي وقت هڪ وڏو امتحان به آهي. انهن عمارتن جي معيار جي آزاد، فني ۽ غيرجانبدار جاچ ٿيڻ گهرجي، جيئن اهي گهٽ ۾ گهٽ انهن اسڪولن جي معيار تائين ضرور پھچن، جيڪي اڳ بين الاقوامي سھڪار سان تعمير ٿيا هئا. اسان کي رڳو وڌيڪ اسڪول نه، پر وڌيڪ محفوظ ۽ پائيدار اسڪول گهرجن.
منھنجي خيال ۾ پاڪستان جو اصل مسئلو قانونن جي کوٽ نه آهي، جاچ ڪاميٽين جي کوٽ به نه آهي. اصل کوٽ اهڙي رياست جي آهي، جيڪا پنھنجين غلطين مان سکندي هجي. دنيا جون ڪامياب رياستون هر سانحي کي هڪ سبق سمجهن ٿيون؛ هو رڳو ذميوار ڳولهي فائيل بند نٿيون ڪن، پر سڄي نظام کي بدلائڻ جي ڪوشش ڪن ٿيون، ته جيئن ساڳيو سانحو ٻيھر نه ورجائجي. جيڪڏهن عمرڪوٽ ۾ اسڪول جي ڀت ڪري ٿي ته ان کان پوءِ رڳو عمرڪوٽ نه، پر سنڌ ۽ پاڪستان جي هر ضلعي ۾ اهڙين عمارتن جي جاچ ٿيڻ گهرجي. جيڪڏهن لاهور ۾ هڪ نجي ٽيوشن سينٽر جي ڇت ڊهي پوي ٿي ته پوءِ سڀني صوبن کي پنھنجن خانگي تعليمي ادارن جي حفاظت بابت فوري جائزو وٺڻ گهرجي. ان کي ئي اڳواٽ سوچيندڙ حڪمراني چئبو آهي.
يارهه سال اڳ مون “ڪرملنگ اسڪولز آف ٿاٽ” لکيو هو. گذريل سال “بلڊنگ بلوز” لکيو. مننجي خواهش هئي ته ٽيون ڪالم لکڻ جي ضرورت ئي نه پوي.
‎پر اڄ به مان ساڳيو سوال ورجائي رهيو آهيان:
‎اسان سانحن مان ڇو نٿا سکون؟
‎جيستائين رڳو متاثر خاندان سبق سکندا رهندا ۽ رياست نه سکندي، تيستائين ايندڙ سانحو قسمت جو لکيو نه هوندو؛ اهو اسان جي اجتماعي ناڪام حڪمرانيءَ جو نتيجو هوندو.

روزانو اخبار کوليون ٿا ته زيادتي، خودڪشي، غيرت جي نالي تي قتل، گهرو تشدد يا ميڙ هٿان مارڻ جھڙيون خبرون عام جام ڏسجن ٿيون. اهي خبرون رڳو جرمَ ناهن، پر اهو ظاهر ڪن ٿيون ته اسان جو سماج اندروني طور ڪيترو نه ٽٽل ڦٽل آهي. ماڻهو معمولي تڪرار تي به ٻئي کي مارڻ تي لھي اچن ٿا. ڇو؟ ڇاڪاڻ ته اسان ماڻهن کي اهو نٿا سيکاريون ته غصي کي ڪيئن سنڀالجي، مايوسيءَ کي ڪيئن برداشت ڪجي، يا ڪنھن جي دوستي يا تعلق رکڻ واري انڪار کي ڪيئن قبول ڪجي.

اڄ پنھنجي ڊائري پڙهندي، مون گذريل سال 14 جولاءِ واري ’ڪاوش‘ ۾ شايع ٿيل ڇرڪائيندڙ خبرن بابت پنھنجا نوٽ ڪيل خيال ڏٺا. جڏهن مون ان ڏينھن اخبار پڙهي، تڏهن شدت سان احساس ٿيو ته اسان جي اجتماعي شعور ۾ تشدد ڪيترو نه عام ٿي ويو آهي. هڪ ئي ڏينھن جي اخبار ۾ خوفناڪ واقعا ايترا ته موجود هيا، جو لڳو ڄڻ ڪا ڪرائيم ڊائري هجي، اخبار نه.

قمبر شهدادڪوٽ ضلعي ۾ صوبيه نالي نوجوان ڇوڪري، جنھن پنھنجيءَ پسند سان شادي ڪئي هئي، قتل ٿي وئي. سندس مڙس ۽ ڏير کي سندس ڀاءُ جي شڪايت تي گرفتار ڪيو ويو، جڏهن ته ساهرن دعويٰ ڪئي ته هن خودڪشي ڪئي آهي. شرافي ڳوٺ ڪراچيءَ ۾ 35 سالن جي عورت جو ساڙيل لاش فائبر ٽينڪ مان مليو. منگهوپير ۾ هڪ شخص کي ڳلو ڪپي قتل ڪيو ويو، جنھن پنھنجي ڀاءُ جي سس سان ٻي شادي ڪئي هئي. خيرپور ميرس ۾ گهر وڪرو ڪرڻ واري تڪرار تي مڙس پنھنجيءَ زال کي ڇُري سان قتل ڪيو. ٽنڊي آدم ۾ سڱاوتيءَ واري جهيڙي ۾ 65 ورهين جي پوڙهي عورت مارجي وئي. لاڙڪاڻي ۾ 15 ساله ذهني طور معذور ڇوڪري اجتماعي زيادتيءَ کان پوءِ فوت ٿي وئي. نوشھري فيروز ۾ هڪ ماءُ پنھنجي پٽ جي قتل جي صدمي ۾ زندگي وڃائي ويٺي. ٽنڊي آدم ۾ فيضان ملڪ نالي نوجوان والدين طرفان موٽر سائيڪل نه وٺي ڏيڻ تي ڪاوڙ ۾ خودڪشي ڪري ڇڏي. ڪوٽڙيءَ ۾ پراڻي دشمنيءَ سبب هڪ مزدور کي گولي هڻي، قتل ڪيو ويو. ان کان علاوه مبينا چور يا توهينِ مذهب جي الزام هيٺ ميڙ هٿان مارجڻ جا واقعا به هاڻي معمول جي خبر بڻجندا پيا وڃن.

اهي رڳو واقعا نه آهن، پر خطري جي خوفناڪ گھنٽي آهن. اهي ظاهر ڪن ٿا ته اسان جي سماج ۾ تڪرار، مايوسي ۽ ذهني دٻاءُ ڪيترو وڌي چڪو آهي. اهي رڳو فردي جرمَ نه، پر انتظامي ڍانچي، ثقافت، ادارن ۽ نفسيات جي ٽٽڻ جون به علامتون آهن. اڃا به حيرت جي ڳالهه اها آهي ته قتل، زيادتي، عورتن ۽ ٻارن تي تشدد هاڻي ’معمولي خبر‘ بڻجي ويا آهن. زندگيءَ جو قدر گهٽجي رهيو آهي ۽ همدردي ختم ٿيندي پئي وڃي. تشدد کي اخلاقي انحراف نه، پر غصي، شرم، خواهش يا طاقت جي اظھار جو قابلِ قبول طريقو سمجهيو پيو وڃي.

خاص طور ٻارن ۽ ذهني طور معذور ماڻهن سان زيادتي جنسي خواهش نه، پر تسلط، ذلت ۽ انسانيت کان محروميءَ جو اظھار آهي. اهڙا جرمَ سماج ۾ طاقت جي عدم توازن کي ظاهر ڪن ٿا. مرد عورتن تي، وڏا ٻارن تي، صحتمند معذورن تي، جاگيردار هارين تي، مالڪ نوڪرن تي تشدد ڪن ٿا. نتيجي طور اسان جو سماج نفسياتي طور اهڙيءَ حالت کي پھچي ويو آهي، جتي ٻئي مٿان حاڪميت ڪرڻ، کيس خاموش رکڻ ۽ ڪنٽرول ڪرڻ مقصد بڻجي ويو آهي.

هيءَ صورتحال ان ڳالهه جي عڪاسي ڪري ٿي ته سماجي ۽ اخلاقي اصول هاڻي ماڻهن لاءِ رهنمائي جو ذريعو نه رهيا آهن. اڻبرابري، برادريءَ جي اخلاقي ڍانچي جو زوال ۽ ادارن تي بي اعتمادي مايوسي ۽ خودانصافيءَ جي رجحان کي وڌائين ٿا. اهي واقعا اتفاقي نه، پر جذباتي اڻ پڙهيائيءَ (Emotional Illiteracy) جو نتيجو آهن- يعني ماڻهو مايوسي، حسد، ڪاوڙ، شرم يا خوف کي تعميري نموني سنڀالي نٿا سگهن.

ان مسئلي جو مستقل حل رڳو عدالتن جي بھتري، قانون جي عملداري يا ذهني صحت جي خدمتن ۾ ناهي، پر تعليم ۾ آهي. اسان جا اسڪول شاگردن کي ناڪامي، دل ٽٽڻ، معاشي يا جذباتي نقصان، ذهني دٻاءَ يا استحصال سان مُنھن ڏيڻ سيکارين ئي نٿا. نتيجي ۾ هڪ اهڙو نسل تيار ٿي رهيو آهي، جيڪو شايد امتحانن ۾ ڪامياب هجي، پر جذباتي طور ڪمزور، سماجي طور اڻڄاڻ ۽ اخلاقي طور غير مستحڪم آهي. جذباتي خواندگيءَ کانسواءِ اسان ٻارن کي زندگيءَ لاءِ نه، پر صرف امتحان لاءِ تيار ڪري رهيا آهيون.

ان ڪري ننڍپڻ کان ٻارن کي پنھنجي ۽ ٻين جي جذبن کي سڃاڻڻ، نالو ڏيڻ ۽ سمجهڻ سيکارڻ ضروري آهي. جھڙوڪ غصو، اداسي، خوشي يا شرم وغيره. انهن کي اهو به سمجهائڻ گهرجي ته اهي جذبا ڇو پيدا ٿين ٿا ۽ انهن سان ڪيئن نڀائجي. اهڙين صلاحيتن سان ٻار چِڙ، مايوسي يا ڌار ٿيڻ جي حالت ۾ پُرسڪون رهڻ، ردعمل ۾ دير ڪرڻ ۽ جارحيت کان پاسو ڪرڻ سکي سگهندا. ننڍيءَ عمر کان همدردي پيدا ڪرڻ سان ٻار ٻين جي احساسن جو خيال رکندا ۽ پنھنجي رويي ۾ توازن آڻيندا.

سماج ۾ عورتن خلاف وڌندڙ تشدد ۽ مردانگيءَ جي زهرناڪ تصور کي نظر ۾ رکندي، خاص طور ڇوڪرن کي رضامندي (consent)، همدردي ۽ انڪار کي قبول ڪرڻ سيکارڻ لازمي آهي. جذباتي تعليم ٻارن کي اختلاف برداشت ڪرڻ ۽ ڪاري يا اڇي، مڪمل صحيح يا مڪمل غلط واري سوچ کان پاسو ڪرڻ سيکاريندي. هي جذبات کي دٻائڻ نه، پر انهن کي سمجهڻ ۽ صحيح رُخ ڏيڻ جو عمل آهي.

آخري ڳالهه اها آهي ته، جيڪڏهن جذباتي خواندگيءَ کي ابتدائي تعليم (ECE) کان وٺي مئٽرڪ تائين نصاب جو حصو بڻايو وڃي، ته اها پنھنجيءَ ذات، ٻين انسانن ۽ سماج خلاف وڌندڙ تشدد لاءِ هڪ روڪٿام واري ويڪسين ثابت ٿي سگهي ٿي. اميد آهي ته سنڌ حڪومت، صوبائي وزير ۽ تعليم کاتو هن سنجيده مسئلي ڏانھن ڌيان ڏيندا، جيڪو اڃا تائين ته ڪنھن وٽ به گهربل توجهه حاصل ڪري نه سگهيو آهي.

پاڪستان جو موجوده نصاب ۽ ان جي پيشڪش ھڪ خاص بيانيي کي هٿي ڏين ٿا، جنھن ۾ پنھنجي برتريءَ جو احساس ايترو گهڻو ھوندو آھي، جو عاجزي ۽ انڪساريءَ جو پھلو ختم ٿي وڃي ٿو. تعليم جو اصل مقصد شخصيت سازي ۽ بين الاقوامي سطح تي ھم آھنگ شھري پيدا ڪرڻ آھي، پر اسان جي تعليمي نظام اسان کي دنيا جي ٻين ماڻهن کان مختلف ۽ متصادم بڻائي ڇڏيو آھي. ھيءُ تضاد نه رڳو سماجي ورڇ کي گھرو ڪري ٿو، پر اسان جي عالمي سڃاڻپ کي پڻ متاثر ڪري ٿو. جان ڊيوي (1859–1952)تعليم جي عملي اھميت تي زور ڏيندي چيو ته تعليم جو مقصد فرد کي سماجي زندگيءَ لاءِ تيار ڪرڻ آھي، جيئن ھو سماج ۾ مثبت ڪردار ادا ڪري. ڊيوي جو خيال ھو ته تعليم کي زندگيءَ جي حقيقي مسئلن ۽ تجربن سان لاڳاپيل ھجڻ گھرجي. پر جڏھن تعليمي نصاب نظرياتي محدوديت جو شڪار ھجي، ته ان جا فرد سماج ۾ تعميري بدران تخريبي ڪردار ادا ڪرڻ لڳن ٿا.
رياست جو ڪردار ھتي تمام اھم آھي. اھا حڪومتن جي ذميواري آھي ته اھي پنھنجي شھرين لاءِ اھڙو تعليمي نظام جوڙين، جيڪو انھن کي عالمي سطح تي مقابلي جي قابل بڻائي. تعليم کي نظرياتي جمود مان ڪڍي عملي، تخليقي ۽ تحقيقي بنيادن تي استوار ڪيو وڃي. نصاب کي ان انداز ۾ ترتيب ڏنو وڃي ته اھو شاگردن ۾ برداشت، رواداري ۽ وسيع نظر کي فروغ ڏئي. Maria Montessori (1870–1952) ابتدائي تعليم ۾ انساني قدرن جي شموليت تي زور ڏنو آھي. ھن جي مطابق تعليم جو مقصد محبت، امن ۽ تعاون کي فروغ ڏيڻ ھجڻ گهرجي، جيئن ننڍپڻ کان ئي سماج ۾ مثبت رجحان پيدا ٿئي. ھن جو تعليمي فلسفو ٻارن جي فطري دلچسپين ۽ صلاحيتن کي اڀارڻ تي مبني ھو.

پاڪستان ۾ عدم برداشت جي وڌندڙ رجحانن جي ھڪ ٻيو اھم سبب صنفي عدم برابري پڻ آھي. اسان جو نصاب صنفي برابريءَ بدران پدرشاھيت کي ھٿي ڏيندو آھي، جنھن سان معاشري ۾ عورتن جي حقن ۽ مقام کي نظرانداز ڪيو وڃي ٿو. Carol Gilligan Present جنھن عورتن جي نفسيات تي ڪم ڪيو آھي، صنفي توازن ۽ انصاف جي اھميت تي زور ڏنو آھي ته جيئن ھر فرد پنھنجين صلاحيتن کي مڪمل طور ڪم آڻي سگهي. نصاب ۾ صنفي برابريءَ کي فروغ ڏيندڙ مواد شامل ڪرڻ ضروري آھي، جيئن معاشرو عورتن کي به مردن جي برابر موقعا فراھم ڪري ۽ انھن جي صلاحيتن کي تسليم ڪري.
تعليم جو اصل مقصد ذھني آزادي ۽ روشن خيالي پيدا ڪرڻ آھي، جيئن فرد سماج جي ترقيءَ ۾ مثبت ڪردار ادا ڪري سگهن. جيڪڏھن تعليمي نظام ۾ موجود تضادن ۽ نظرياتي انتھاپسنديءَ جو خاتمو نه ڪيو ويو، ته اسان مستقبل ۾ به ھڪ ورھايل ۽ غير متوازن معاشرو ئي ڏسنداسين. ضرورت آھي ته نصاب کي انساني قدرن، سماجي ھم آھنگي ۽ بين الاقوامي نظرين جي مطابق ترتيب ڏنو وڃي، جيئن پاڪستان جو تعليمي نظام ھڪ ترقي پسند، سھپ ۽ رواداريءَ تي مبني معاشرو پيدا ڪري سگهي.