اتر پرديش جو ھڪ روايتي لوڪ گيت آهي، جنھن پوءِ فلمي گيت بڻجي وڏي مقبوليت ماڻي.

1981ع جي فلم ’لاوارث‘جو هيءُ گيت باليووڊ جي فلمي ۽ گيت سنگيت جي دنيا جي سڃاڻپ آهي. ھيءُ گيت خاص طور تي اميتاڀ بچن جي عورتاڻي ويس ۾ اداڪاريءَ سبب تمام گهڻو مشهور ٿيو. اصل ۾ اھو اتر پرديش جو هڪ مشھور ۽ روايتي لوڪ گيت آهي. هيءُ گيت زالن جي مختلف قسمن کي مزاحيه انداز ۾ بيان ڪري ٿو. فلم ’لاوارث‘ کان اڳ به هيءُ گيت فلمن ”بامبئي ٽاڪيز“ (1970ع) ۽ ”مزے لے لو” (1975ع) ۾ به شامل ڪيو ويو هو.

ھن لوڪ گيت جي ھڪ پراڻي رڪارڊنگ به ملي ٿي، جنھن لاءِ چيو وڃي ٿو ته ھيءُ گيت مشهور هندوستاني ڪلاسيڪي ڳائڻي گوهر جان راڳ جوگيا ۾ ڪولڪتا ۾ هڪ خيال جي صورت ۾ ڳايو ۽ رڪارڊ ڪرايو. هيءُ گيت اوھان به اڻ ڳڻيا ڀيرا ٻڌو ھوندو، پر ھتي اوهان جي يادگيريءَ لاءِ ٻيھر ھن جا ٻول لکجن ٿا.

 میرے انگنے میں

تمہارا کیا کام ہے

جو ہے نام والا…

وہی تو بدنام ہے

 جس کی بیوی لمبی

اس کا بھی بڑا نام ہے

کوٹھے سے لگا دو…

سیڑھی کا کیا کام ہے

 جس کی بیوی موٹی

اس کا بھی بڑا نام ہے

بستر پہ لٹا دو…

گدّے کا کیا کام ہے

جس کی بیوی کالی

اس کا بھی بڑا نام ہے

آنکھوں میں بسا لو…

سرمے کا کیا کام ہے

جس کی بیوی گوری

اس کا بھی بڑا نام ہے

کمرے میں بٹھا لو…

بجلی کا کیا کام ہے

 جس کی بیوی چھوٹی

اس کا بھی بڑا نام ہے

گود میں بٹھا لو…

بچے کا کیا کام ہے

حيرت جھڙي ڳالهه آھي ته سنڌيءَ ۾ به انهيءَ لوڪ گيت جھڙا ٻول ملن ٿا. اھي ٻول ڪافيءَ جي صورت ۾ آھن، جيڪي حيدرآباد جي ھڪ نابين شيدي شاعر جا ٺاھيل آھن.

’مھراڻ‘ رسالي جي اپريل 1946ع جي  پرچي ۾ ڪافيءَ بابت ٿيل ھڪ پروگرام جو احوال ڇپيل آهي. سنڌي ادب

لاءِ مرڪزي صلاحڪار بورڊ پاران اھو ادبي ميڙ اپريل جي ۴ تاريخ تي ۱۹۴۴ ۾ ميرپورخاص جي مدرسي ۽ ھاءِ اسڪول ۾ سڏايو ويو، جنھن جو موضوع ’ڪافي‘ ھو. انهيءَ ميڙ ۾ لالچند جڳتياڻي ڪافيءَ بابت پنھنجا خيال پيش ڪيا. ھن ٻين ڳالهين سان گڏ ھيءَ ڳالهه به ٻڌائي ته حيدرآباد ۾ ھڪ نابين اکين سڄو شيدي پنھنجي مستيءَ ۾ محو  رھندو ھو. ھن ھڪ ڪافي ٺاھي ھئي، جنھن کي ٻڌڻ لاءِ ماڻھن جا حشام اچي گڏ ٿيندا هئا. چپٽيون وڄائي ڪافي پيو ڳائيندو ھو.

برما ! ڏاٽو ڪيڏانھن ڪيئي ؟

ڏاٽي سندس ٽيھھ، آيا لاباري ڏينھن

برما ! ڏاٽو ڪيڏانھن ڪيئي ؟

جنهن گهر ۾ ٿلھي زال

تنھن گهر جو چڱو حال

ٿلهيءَ منجهون ٿنڀا ٿيندا

جاين جو سينگار –

برما ! ڏاٽو ڪيڏانھن ڪيئي ؟

جنھن گهر ۾ سنهي زال

تنھن گهر جو چڱو حال

سنهيءَ منجهون ڪاٺيون ٿينديون

چُلهين جو سينگار-

برما ! ڏاٽو ڪيڏانھن ڪيئي ؟

ٽماهي ’مھراڻ‘ ۾ لالچند جڳتياڻي اھا مڪمل ڪافي ناهي ڏني. ايترو لکيو اٿس ته، اھڙيءَ ريت اڇيون، ڪاريون، موٽيون، متاريون مڙني جا چِٽ چٽي ويندو ھو. ماڻهو اھا ڪافي ٻڌي کِل ۾ پيا کيرا ٿيندا ھئا.

پامُڪ پنھنجي ڪھاڻيءَ جا حق واپس وٺڻ لاءِ پروڊيوسر تي ڪيس ڪري ڇڏيو. هُن 2022ع ۾ اهو
ڪيس کٽي ورتو ۽ پوءِ هڪ ترڪ پروڊيوسر سان گڏ ٻيھر ڪوشش ڪئي، پر هن ڀيري ڪھاڻيءَ تي
پنھنجو ڪنٽرول برقرار رکڻ لاءِ سخت شرط رکيائين. چئن سالن کان پوءِ، هو آخرڪار ان جي نتيجي
مان خوش آهي. ويلنٽائن ڊي کان ھڪ ڏينھن اڳ 13 فيبروريءَ تي ھيءَ منفرد پيار ڪھاڻي ’نيٽفليڪس‘
تي نوَن حصن جي سيريز طور پيش ڪئي وئي آهي.
انهيءَ کان اڳ پامُڪ جي انھيءَ ناول تي ھڪ ميوزم به جوڙيو ويو هو. اھو ميوزم شايد دنيا جو ھڪ
منفرد ميوزم آھي، جنھن ۾ ڪنھن تاريخي دور يا ڪنھن حقيقي شخص بدران هڪ ناول جي خيالي
ڪھاڻي ۽ ڪردارن کي آڏو رکي جوڙيو ويو آھي.

پامُڪ جو ناول ”ميوزم آف انوسينس“ ھڪ وڏ گهراڻي جي نوجوان ڪمال جي پنھنجي غريب مائٽياڻيءَ
فسون سان عشق جي ڪھاڻيءَ تي ٻڌل آهي. طبقاتي فرق واري انهيءَ عشق جا مسئلا ۽ ڪمال جو انهيءَ
عشق ۾ جنون جو داستان بيان ٿيل آھي. ناول ۾ اھو ڏيکاريو ويو آهي ته ڪمال پنھنجي محبوبه سان جڙيل
ھر شئي کي ڪيئن گڏ ٿو ڪري. انھن شين ۾ سگريٽ جا ٽوٽا به شامل ھئا، جيڪي ھوءَ ايش ٽري ۾
اڇلائيندي ھئي ته سندس لباس کان وٺي ٽوٿ برش، ڦڻيون، ماچيس جون دٻيون، رانديڪا، استنبول جي
منظرن جي تصويرن سميت ھزارين شيون شامل هونديون آهن. آخر ۾ جڏھن فسون گذاري وڃي ٿي ته ان
جي ياد ۾ ھُو ھڪ ميوزم ٿو ٺاهي، جنھن ۾ ساڻس جڙيل هر شئي رکي ٿو. هيءُ ناول ھڪ حقيقي
ڪردار تي ٻڌل ھو، جنھن پنھنجيءَ محبوبه سان شديد عشق ٿي ڪيو.
اورحان پامُڪ انھيءَ ناول کي صفحن تي پيش ڪرڻ کان اڳتي وڌي استنبول ۾ ھڪ ميوزم جوڙيو
آھي، جيڪو ھن ناول جي ڪردارن سان جڙيل شين ۽ منظرن جي باري ۾ آھي.
پامُڪ جو ناول نه رڳو ٻن ڪردارن جو قصو ھيو، پر اھو استنبول سان پامڪ جي عشق جو به داستان
آھي. ھن ميوزم ۽ ناول ذريعي هن استنبول جي سماجي تاريخ کي به رقم ڪيو آهي. انهيءَ لاءِ ھُن
استنبول جي انهيءَ دور جو سامان گڏ ڪرڻ شروع ڪيو.
پامُڪ ناول ۽ ميوزم تي ھڪ ئي وقت ڪم شروع ڪيو ھو. ھُن رڳو ڪھاڻي ٻڌائڻ نه پئي گهُري، پر
ان کي ھڪ جسماني روپ ڏيڻ پئي چاھيو.

ميوزم ناول جي 83 بابن مطابق ترتيب ڏنل ھو. ھر حصي ۾ ناول جي انهيءَ باب سان جڙيل شيون
رکيل ھيون. ڪٿي فسون جي گهر جو سامان پيل ھو، ته ڪٿي سندس ٻالڪپڻ جا رانديڪا. ھڪڙو سڄو
شيلف انھن 4213 سگريٽ جي ٽوٽن تي مشتمل ھو، جيڪي فسون ڇڪي ايش ٽري ۾ اڇلائيندي ھئي ۽
جن کي ڪمال سالن تائين گڏ ڪندو رھيو ھو.
پامڪ ڪنھن هنڌ چيو ھو ته عام طور ميوزم قومن جي شان کي ڏيکارڻ لاءِ ٺاھبا آھن، پر ھيءُ ميوزم
ھڪ تصوراتي فرد جي ياد ۾ ھو. ھن ميوزم ۾ پيل پراڻيون پرفيوم جون بوتلون، رومال، سلائي مشين،
ڦڻيون ۽ ٻيون سامان اصل ۾ ھڪ الميائي قصي سان پڙھندڙ جي وابستگيءَ کي ٻيھر جوڙڻ لاءِ ھيو.
پامُڪ لکيو ھو ته ڪنھن جي سارَ ڪنھن سِڌي لڪير وانگر نه ھوندي آھي، جيڪا اڳيان وڌندي رھي.
پر سارَ وَر وڪڙ ۽ دائرن ۾ ڦرندي رھندي آھي. ميوزم به انهيءَ فڪر تحت ڊزائن ڪيو ويو، جنھن ۾
فسون سان جڙيل شيون وقت جي سڌي ترتيب ۾ نه ھيون، پر ياد جي دائرن ۽ وَرن وڪڙن تي مشتمل

ھيون. جيتوڻيڪ ليکڪن جي گهرن ۽ تخليقن جي حوالي سان دنيا ۾ ٻيا به ميوزم آھن، پر پامُڪ جو
ميوزم انهيءَ لحاظ کان منفرد آھي، جو اھو فقط ھڪڙي ڪردار تي مرڪوز آھي ۽ جنھن ۾ حقيقت ۽
فساني جي وچ واري لڪير ميسارجي ويل آھي.
ناول تي ٺھيل انھيءَ سيريز جو تعلق رڳو ڪتاب سان نه پر ميوزم سان پڻ آھي. سيريز جي ھر حصي
جي اختتام تي انهيءَ کي ميوزم ۾ رکيل ڪنھن نه ڪنھن شئي سان جوڙيو ويو آھي. اھو ادب جي دنيا جو
ھڪ منفرد مظھر آھي، جنھن ۾ ناول، ميوزم ۽ ٽي وي سيريز گڏجي ھڪ تصور پيش ڪن ٿا.

”مائي بختاور“سنڌ جي ھاري تحريڪ جو هڪ اهم ڪردار آهي. هن سنڌ ۾ جاگيردارن جي ظلمن خلاف تاريخي مزاحمتي ڪردار ادا ڪيو. مائي بختاور جو ڪٽنب نامور هاري اڳواڻ حيدر بخش جتوئيءَ جي سنڌ هاري ڪميٽيءَ سان جڙيل هئو، جنھن سبب هن فلم ۾ مختصر طور حيدر بخش جتوئيءَ جو ڪردار پڻ ڏيکاريل آهي

مائي بختاور1880ع ۾ ضلعي بدين جي ڳوٺ دودي خان ​​سرڪاڻي ۾ مراد خان لاشاريءَ جي پيڙيل هاري گهراڻي ۾ جنم ورتو. 1898ع ۾ مائي بختاور ولي محمد لاشاري سان شادي ڪئي، جنھن مان کيس ٽي پٽ  ۽ هڪ ڌيءُ ڄاوا. هن جي زندگي، پنجابي زميندارن جي سخت راڄ هيٺ بيشمار مقامي عورتن جي جدوجھد سان جڙيل هئي، جيڪا بعد ۾ سنڌي هارين جي ظلمن خلاف مزاحمت ۽ حوصلي جي علامت بڻجي وئي.

هاري تحريڪ، جنھن جي اڳواڻي ڪامريڊ حيدر بخش جتوئي ڪري رهيو هئو، پنھنجي عروج تي پھچي چڪي هئي ۽ سڄي سنڌ ۾ هاري هن تحريڪ سان جڙي ويا هئا. مائي بختاور جو مڙس ولي محمد لاشاري صوفي شاهه عنايت شهيد جو پوئلڳ هو. ٻئي طرف سندن پٽ پڻ ڪامريڊ حيدر بخش جتوئي جي سنڌ هاري پارٽيءَ جو سرگرم ڪارڪن هو. حقن جي تاريخي ۽ همعصر لڙائيءَ جي ميلاپ مائي بختاور جي خاندان کي اها بيداري ڏني،  ته پنھنجي حق لاءِ ڪيئن وڙهجي. جڏهن زميندار چوڌري سعيد الله   فصل مان گڏڪيل ٽي حصا اناج کڻڻ جي ڪوشش ڪئي، ته مائي بختاور ۽ سندس ڳوٺ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جي هر مرد ۽ عورت مزاحمت ڪئي ۽ انڌي بٽئي خلاف ڀت بڻجي ويا، زميندار کي ڪڻڪ جي ديرن جي ويجهو اچڻ نہ ڏنائون.

22 جون1947ع تي حيدر بخش جتوئيءَ جي رهنمائيءَ ۾ ضلعي ميرپورخاص جي تعلقي هيڊڪوارٽر جهنڊو شهر ۾ هاري ڪانفرنس ڪوٺائي وئي.  مائي بختاور جي گهر جا مرد ۽ ساٿي ڳوٺاڻا ڪانفرنس ۾ شرڪت لاءِ روانا ٿيا ۽ ڳوٺ ۾ فقط عورتون رهجي ويون. ان جو فائدو وٺي زميندار مائي بختاور ۽ سندس ڪُٽنب جي لُڻيل ڪڻڪ جو سموري اُپت  کڻڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ مائي بختاور ان خلاف سامهون ٿي بيٺي.

زميندار چوڌري سعيد الله، هٿياربندن کي فائرنگ ڪرڻ جو حڪم ڏنو، جنھن ۾ مائي بختاور شھادت ماڻي.

مائي بختاور جي المناڪ موت کان پوءِ 1950ع ۾ حڪومت پاڪستان طرفان هڪ تاريخي قانون ساز ايڪٽ پاس ڪيو ويو، جنھن تحت زميندارن کي مجبور ڪيو ويو ته هو زرعي پيداوار جو اڌ حصو هارين لاءِ مختص ڪن. ان کان پوءِ ان وقت جي پاڪستان جي پرڏيھي وزير سر محمد ظفرالله خان جي ڀائٽي زميندار چوڌري سعيد الله ۽ منشي چوڌري خالد کي عدالت مائي بختاور جي بي رحم قتل ۾ ملوث هجڻ تي 20 سال قيد جي سزا ٻڌائي هئي.

فلم جي شروعات ۾، هڪ بزرگ عورت کي پيش ڪيو ويو آهي، جيڪا مائي بختاور جي سڳي پوٽي آھي.

مائي بختاور جي تاريخي ڪردار سبب پاڪستان جي اڳوڻي وزير اعظم شھيد بينظير ڀٽو پڻ پنھنجي ڌيءُ جو نالو بختاور رکيو هيو. هن فلم لاءِ مالي سھڪار سيد سردار شاهه جي وزارت دوران سنڌ حڪومت جي ثقافت ۽ سياحت کاتي  پاران ڪيو ويو هيو.