“سنڌ جا شيدي“: تاريخ جا وڃايل ورق ، جبري پورهيو ۽ موسيقيءَ جا پڙاڏا

نامور صحافي، مورخ ۽ محقق مرحوم شيخ عزيز جو تحقيقي ڪتاب ”سنڌ جا شيدي“ (Shidis of Sindh)، جيڪو پيڪاڪ پبلشرز شايع ڪيو آهي، تاريخ جي گم ٿيل ورقن کي نئين سر ميز تي کڻي اچڻ جي هڪ سنجيده علمي ڪوشش آهي. شيخ عزيز جي وڇوڙي کان پورا اٺ سال ۽ ٻه ڏينھن پوءِ، ڪراچي پريس ڪلب جي ان ايوان ۾ هن ڪتاب جو مھورت ٿيو، جتي هن پنھنجي عمر جو هڪ وڏو حصو نون صحافين جي سکيا، اخبارن جي سينگار ۽ تاريخي رڪارڊ جي بچاءَ ۾ گذاريو هو. هُن 12 جولاءِ 1996ع تي پنھنجي ادارتي پورهئي سبب کنڀجي وڃڻ ۽ حراست ۾ رهڻ باوجود سچ لکڻ جي روش نه ڇڏي؛ تنھنڪري، انهن ماڻهن بابت لکيل ڪتاب، جن جو سنڌ ۾ داخل ٿيڻ جو پھريون رستو هڪ پڙي/ منڊي يا بازار هو، ان جي مھورت پڻ ان ئي گهر ۾ جڳائي، جنھن جبر خلاف هميشه قلم ۽ ضمير جو بيخوف دفاع ڪيو آهي.

شيخ عزيز جي شخصيت رڳو روزاني ’عبرت‘ جي سترهن سالن، روزاني ’سنڌ نيوز‘ جي ايڊيٽرشپ، يا 1989ع کان 2008ع تائين روزاني ’ڊان‘ (Dawn) جي نائيٽ ڊيسڪ تائين محدود نه هئي. سندس فڪري سفر 1956ع ۾ سنڌي لغت ۽ لوڪ ادب پراجيڪٽ جي تحقيقي ميز تان شروع ٿيو هو. پنھنجي پوري پورهئي دوران ٽي هزار کان وڌيڪ مضمون ۽ لڳ ڀڳ 27 گرانقدر ڪتاب لکندڙ هن محقق 2003ع ۾ جوهانسبرگ اندر عالمي غلاميءَ تي جيڪو مقالو پڙهيو، اهو گڏيل قومن جي رڪارڊ جو حصو بڻيو.

ساڳئي وقت هو سنڌي موسيقيءَ جي شروعات ۽ ارتقا، سرن ۽ نوٽيشن جي تاريخ جو به وڏو پارکو هو. ”سنڌ جا شيدي“ اصل ۾ انهن ٻن فڪري واٽن جو حسين ڳانڍاپو آهي: هڪ طرف جبري پورهئي ۽ غلاميءَ جي اڻٿڪ تاريخ ، ۽ ٻئي پاسي سنڌ جي سامونڊي پٽيءَ جو ماهرِ لوڪ موسيقيات (Ethnomusicologist). هي ڪتاب لياريءَ جو ڪو روايتي اخباري حوالو ناهي، پر ڏهاڪن جي مسلسل مشق جو پڪل علمي ثمر آهي.

ڏکڻ ايشيا اندر آفريقي وجود ڪا بنھه نئين ڳالهه ناهي؛ دکن جي تاريخ ۾ ملڪ عنبر جو نالو هجي، احمد نگر ۽ اورنگ آباد جي اڏاوت هجي، جنجيره جو سمنڊ اندر فتح نه ٿيندڙ سامونڊي قلعو هجي، يا گجرات جون درگاهون؛ مورخن وٽ ان جا ڪيترائي ٽڙيل پکڙيل احوال ملن ٿا. پر سنڌ وٽ اهڙو ڪو جامع ۽ مربوط دستاويز نه هو جنھن ۾ ڪراچي، گوادر، ٽالپرن جي درٻار، منگهوپير، لياري ۽ ساحلي لوڪ راڳن کي گڏي پڙهيو وڃي. شيخ عزيز هن پوري برادريءَ کي ان عالمي وڻج واپار جي تناظر ۾ ڏسي ٿو جيڪا سواحلي ساحل ۽ ڳاڙهي سمنڊ کان مسقط، ۽ پوءِ اتان ٻن دروازن تائين هلندو هو: هڪ ڪراچي، جتي خريدار منتظر هوندا هئا، ۽ ٻيو گوادر، جتان مڪران وارو زميني رستو نڪرندو هو. هو انهن نالن جو تفاوت چٽو ڪري ٿو جن کي عام گفتگوءَ ۾ گڏيو ويندو آهي؛ سندس مطابق ”شيدي“ ۽ ”حبشي“ اوڀر آفريڪا (خاص ڪري زنجبار ۽ حبشه) ڏانھن اشارو ڪن ٿا، جڏهن ته ”مڪراني“، ”درزاده“ ۽ ”نقيب“ هڪ جدا پر لاڳاپيل تاريخي ڌارا آهن. هو اهو واضح ڪري ٿو ته برصغير جو هر آفريقي رڳو غلام نه هو، پر ڪي خاندان سپاهين جي نسبت به رکن ٿا.

هن تاريخي مطالعي جي وڏي خوبي چئن بنيادي پھلوئن جي بحالي آهي. پھريون هي ته، مصنف هندي وڏي سمنڊ (Indian Ocean) کي سنڌ جي سماجي تاريخ ۾ موٽائي وٺي اچي ٿو. شیخ عزيز صاحب سامونڊي ڪناري تي بيھي ڳالهائي ٿو. قديم يوناني دستاويز ’پيري پلس‘، 1818ع وارا عماني فارم، 1839ع ۾ زنجبار جي بازار جتي ساليانو چاليھه کان پنجيتاليھه هزار انسان وڪامبا هئا، ۽ 1873ع جو اهو معاهدو جنھن سلطان برغش کي غلامن جو پرڏیھہ وڪرو بند ڪرڻ تي مجبور ڪيو؛ اهي سڀ سندس نظر ۾ آهن. سنڌ برازيل جھڙو خطو نه هئي جتي جبري پوکن تي لکين ماڻهو کپايا ويا، پر سنڌ ان سمنڊ جو هڪ پڌرو ڪنارو ضرور هئي. سمنڊ جي پسمنظر کان سواءِ شيدي محض هڪ فوٽو بڻجي رهجي وڃي ٿو، ۽ شيدين کان سواءِ سمنڊ پنھنجن ماڻهن کان وانجهيل هڪ بي روح رستو لڳي ٿو.

ٻي بحالي اها آهي ته هو گمنام ”برادري“ سڏڻ جي پراڻي روايت کي ٽوڙي فردن کي انهن جي نالن سان سامهون آڻي ٿو. 24 مارچ 1843ع تي دٻي واري جنگ ۾ مير شير محمد خان ٽالپر سان گڏ هوش محمد شيدي—هوشو—پنھنجي قومي نعري ”مرويسون پر سنڌ نه ڏيسون“ سان وڙهندي سنڌ جي حفاظت ۾ شھيد ٿئي ٿو. سر چارلس نيپيئر کيس پوري فوجي اعزاز سان دفن ڪرايو، ۽ لئمبرڪ کيس ان جنگ جو پھريون نامعلوم جانباز سپاهي ڪوٺيو. ان کان اڳ عزيز صاحب هڪ ٻئي جرنيل جو احوال ڏئي ٿو: ڪلهوڙا دور جو وفادار سالار شالمين شيدي، جنهن 1768ع ۾ حيدرآباد جي پڪي قلعي جي سنڀال ڪئي ۽ 1781ع کان 1783ع تائين ٽالپرن سامهون ٻه سال بيٺو رهيو ۽ ڪلهوڙا شاهي خاندان جي حفاظت جو معاهدو ڪري پوءِ ئي قلعو ڇڏيائين. ائين ئي هو محمد صديق مسافر کي ياد ڪري ٿو؛ هڪ زنجباري پيءُ جو پٽ، جيڪو سنڌ جو وڏو ماهرِ تعليم، صحافي، شاعر ۽ لاڙ ۾ نياڻين جي تعلیم جو وڏو علمبردار بڻيو. جنھن تاريخ ۾ جرنيل ۽ استاد ٻنهي لاءِ فخر سان جاءِ هجي، اها ئي زندهہ انسانن جي تاريخ هوندي آهي.

ٽيون پھلو سماجي ميلاپ (Assimilation) ۽ زميني حقيقتن جو اڻ ڌریو بيان آهي. سنڌ اندر خانداني زندگيءَ بابت سندس اڀياس مان پتو پوي ٿو ته سنڌي شيدي 1843ع ۾ انگريزن هٿان ٽالپرن جي صاحبي ختم ٿيڻ بعد ڪيترن ئي پنھنجي مرضيءَ سان هتي ئي رهڻ پسند ڪيو. ان صورتحال جي ڀيٽ ائٽلانٽڪ جي پوکن يا عثماني حرم سان ڪرڻ تڏهن ئي درست آهي، جڏهن ان کي ڪنھن ظلم لڪائڻ جو وسيلو نه بڻايو وڃي. چارلس ميسن قلات جي پسمنظر ۾ لکي ٿو ته بااثر گهرن وٽ غلامن جي کوٽ نه هئي ۽ مالڪ مٿان ڪو قانون لاڳو نه ٿیندو هو. رچرڊ برٽن ۽ ڪرنل بيلي جا رڪارڊ به ان سچ جا گواهه آهن ته ڪراچي ساليانو ڇھه کان ست سئو ماڻهن جو ڊپو هئي، جن مان وڏو تعداد عورتن جو هو ۽ في ماڻهو ٽئڪس ورتو ويندو هو. پر پوءِ آزاديءَ بعد هي ماڻهو سنڌي، بلوچي يا سرائيڪي ڳالهائيندڙ شھري، ملهه پھلوان، هاري ۽ لياريءَ جي گودين جا پورهيت بڻجي هن سرزمين سان اهڙا ڳنڍجي ويا جن هن ڌرتيءَ کي دل سان ماءُ ڪري مڃيو. لياريءَ کي ’لٽل آفريڪا‘ يا ’ممباسا اسٽريٽ‘ سڏڻ ڪو ڌاريو ليبل نه پر سندن آبادڪاريءَ جو تاريخي نقشو هو.

چوٿون ۽ سڀ کان وڌيڪ مضبوط پھلو موسيقيءَ کي تاريخي دليل طور پيش ڪرڻ آهي. جتي لکيل دستاويز کٽي وڃن ٿا، اتي ساز، راڳ ۽ رقص پنهنجي قديم لکيل تاريخ پاڻ ٻڌائين ٿا. ”ليوا“ يا ”ليل“ هڪ اهڙو ناچ-گيت آهي جنھن جي تيز لئه، برابر ڌڪ ۽ چڪردار حرڪتون قديم روح رکن ٿيون. اوڀر آفريقي روايت ۾ ”نگوما“ رڳو ڪو ساز ناهي، پر دهل، راڳ ۽ ناچ جي گڏيل روپ جو نالو آهي. ”مگمان“ يا ”مگرمان“ نالي پوتر دهل کي عزت سان ’ڏاڏو‘ سڏي ٻاهر ڪڍيو وڃي ٿو؛ عورتون کيس هٿ نٿيون لڳائين ۽ وڄائڻ کان اڳ لوبان جو دونھین ڏني وڃي ٿي. رچرڊ برٽن جي 1851ع واري لغت (موتو، ماجي، نيومبا) مان ظاهر ٿئي ٿو ته سواحلي ٻوليءَ جا لفظ سنڌ جي ساحلي لکتن ۾ زنده رهيا آهن. ائين ئي منگهوپير جي واڳن کي هو رڳو هڪڙي روايت تائين محدود نٿو رکي، پر قديم مصر جي سوبيڪ، سنڌو ماٿريءَ جي قديم مڪر ديوتا، تيرهين صديءَ جي بزرگ، ۽ ٺٽي واري لاکي پير جي مختلف تاريخي تھن کي گڏ کڻي بيھاري ٿو.

ڪتاب جو اسلوب ڪنھن خيالي نظريه ساز جو نه پر هڪ عملي نائيٽ / رات جي ايڊيٽر جو آهي، جيڪو هڪ هڪ حقيقت، قيمت، سياح ۽ نالي کي ميڙي پنھنجو نُڪتو چٽو ڪري ٿو.

يوسف شاهين پاران لکيل مھاڳ، جنھن غلاميءَ کي پنج هزار سال پراڻي بيماري سڏيو آهي، ڪتاب کي اخلاقي تاڪيد بخشي ٿو؛ جڏهن ته آخر ۾ ڏنل ماخذن ۽ ڪتابن جي فھرست تحقيق جي سنجيدگيءَ جو پتو ڏئي ٿي. البت، تحقيقي طور ٻن کٽڪن جو ذڪر ضروري آهي: ڪتاب ۾ آباديءَ بابت ”ڏهه لک کان مٿي“ وارو انگ ڪا تصديق ٿيل مردم شماري ناهي بلڪ محض اندازو یا ڪٿ آهي، ۽ اچڻ جا شروعاتي سال به امڪاني مفروضا آهن. انهن ڳالهين جي نشاندهي ڪتاب جي اهميت کي گهٽائڻ نه پر ان کي پوري علمي سنجيدگيءَ سان ڏسڻ آهي.

شيخ عزيز جي پوري زندگي دراصل سچ کي سينسرشپ، اخبارن جي بندشن ۽ رياستي خاموشين ذريعي ميسارڻ خلاف هڪ مسلسل مزاحمت هئي. ”سنڌ جا شيدي“ به ان ئي فڪري ويڙهه جو تسلسل آهي، جيڪو اسان کي چوي ٿو ته رڳو رنگ ۽ نسل تي نه بيھو، ۽ نه وري رڳو ترس کائو؛ پر ليوا کي تاريخ سمجهي ٻڌو، هوشوءَ کي سنڌ جي شھادت ۽ آفريقي غيرت جو گڏيل روپ سمجهو، ۽ مسافر جي اسڪولن کي ياد رکو. شيخ عزيز اڪثر پنھنجي ڪالم کي ”تاريخ جو هڪ ورق“ سڏيندو هو. پر هي ڪتاب درٻارن ۽ وزارت خانن واري وڻ جو پن ناهي؛ هي ان قديم وڻ جو پن آهي جيڪو لياريءَ جي ڪنھن اڱڻ ۾ صدين کان اڻڄاتل بيٺو رهيو، ۽ جيڪو اڄ به مگمان جي تال تي هڪ سچي تاريخ جو پڙاڏو آهي.

مضمون جا بنيادي تاريخي ۽ تحقيقي حوالا (Article Related References)

1. شيخ عزيز (Shaikh Aziz):

Shidis of Sindh (سنڌ جا شيدي)، پيڪاڪ پبلشرز، ڪراچي؛ مھاڳ: يوسف شاهين. (ڪتاب جو بنيادي تحقيقي مسودو، سنڌ ۽ بلوچستان ۾ شيدين جي تاريخ، ثقافت، موسيقي ۽ سماجي جوڙجڪ جو احوال).  

The Origin and Evolution of Sindhi Music (سنڌي موسيقيءَ جي شروعات ۽ ارتقا). (سنڌ جي سامونڊي پٽيءَ جي لوڪ راڳن، سرن ۽ تال جو علمي جائزو).  

”گلوبل سليوري“ (Global Slavery)، 2003ع: جوهانسبرگ ڪانفرنس ۾ پڙهيل مقالو (گڏيل قومن جي دستاويزن ۾ محفوظ).

2. رچرڊ برٽن (Richard Burton):

Sindh and the Races That Inhabit the Valley of the Indus, London, 1851ع: ڪراچي بندرگاهه تي غلامن جي منڊي، ساليانو 600 کان 700 غلامن جي آمد، في ماڻهو ٽئڪس، مسقط ۽ ڪراچيءَ ۾ ماڻهن جا اگهه، ۽ 1849–50ع دوران سنڌي شيدين وٽان گڏ ڪيل 122 قديم سواحلي/بانتو لفظن جي فھرست.  

Scinde; or, The Unhappy Valley, London, 1851ع: منگهوپير جي واڳن جو تلاءُ (Alligator tank)، ليوا ناچ-گيت، تيز لئه، دهل جي تاڙ ۽ چيخن جو بيان.  

3. ليفٽيننٽ ڪرنل اليگزينڊر بيلي (Lt. Col. Alexander Baillie):

Kurrachee: Past, Present and Future, Thacker, Spink & Co., 1890ع: مسقط مان ڪراچي ايندڙ ٻيڙين جو احوال، في ماڻهو 5 رپيا 8 آنا سرڪاري ٽئڪس، ۽ 1843ع ۾ ٽالپر دور جي پڄاڻيءَ بعد آزاد ٿيل آفريقي خاندانن جو مقامي گهرن ۾ رهڻ ۽ لياريءَ ۾ آبادڪاري.  

4. چارلس ميسن (Charles Masson):

Narrative of a Journey to Kalat, London, 1843ع: بلوچستان ۽ قلات جي قبائلي سردارن وٽ آفريقي غلامن جي موجودگي، خانزادن جي حيثيت، ۽ مالڪ توڙي غلام جي لاڳاپي ۾ قانوني مداخلت جي اڻھوند بابت اکين ڏٺو احوال.  

5. ايڇ. ٽي. لئمبرڪ (H. T. Lambrick):

Sir Charles Napier and Sind, Oxford, 1952ع (حوالو: جي. الانا، ”هوش محمد جي قبر جي ڳولا“، روزاني ’عبرت‘، حيدرآباد، 10 فيبروري 1959ع): 24 مارچ 1843ع تي دٻي جي جنگ ۾ مير شير محمد خان ٽالپر جي فوجي سالار هوش محمد شيديءَ جي بهادري، سندس لازوال نعرو ”مرويسون پر سنڌ نه ڏيسون“، چارلس نيپيئر پاران کيس فوجي اعزاز سان دفن ڪرائڻ ۽ لئمبرڪ پاران کيس جنگ جو ”پهريون نامعلوم جانباز سپاهي“ (First unknown warrior) ڪوٺڻ.  

6. پيري پلس (The Periplus of the Erythraean Sea):

پھرين صدي عيسويءَ جو قديم يوناني-رومي سامونڊي دستاويز: اوڀر آفريڪا مان هندي وڏي سمنڊ جي اترين ڪنارن ۽ سنڌو درياءَ جي سامونڊي پٽيءَ تائين قديم واپار ۽ بحري رستن جو دستاويزي رڪارڊ.

7. مرزا قليچ بيگ (Mirza Qalich Beg):

The Chachnama: An Ancient History of Sind, Karachi, 1900ع: سنڌ جي قديم تاريخ، 712ع ۾ محمد بن قاسم جي لشڪر سان گڏ اوڀر آفريقي ۽ حبشي ماڻهن جي آمد جون روايتون.  

8. علي احمد بروحي (Ali Ahmad Brohi):

History on Sandstones, انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي، ڄامشورو، 1985ع: سنڌو ماٿريءَ ۽ قديم مصر جا تمدني ناتا، منگهوپير وٽ واڳن جي قدامت، مصري واڳون ديوتا ”سوبيڪ“، سنڌو درياءَ جو قديم ”مڪر ديوتا“ ۽ ٺٽي ويجهو لاکو پير.  

9. ايڊورڊ الپرز (Edward Alpers) ۽ ايمي ڪيٽلن-جيرازبھائي (Amy Catlin-Jairazbhoy):

ڏهين ۽ ٻارهين صدي عيسويءَ دوران ڏکڻ ايشيا جي ساحلن تي آفريقي فوجي غلامن جي آمد ۽ سامونڊي تجارت بابت تاريخي مفروضا ۽ تحقيقي حوالا.

10. روزاني ’ڊان‘ (Daily Dawn):

”Report on Shidi Mela“ (16 جولاءِ 2007ع): منگهوپير جي سالياني شيدي ميلي، مگمان (ڏاڏو) نالي پوتر دهل، ليوا ناچ ۽ شيدي برادريءَ جي مذهبي توڙي ثقافتي رسمن جو معاصر دستاويزي احوال.