هر ڀيري، ڪجهه عرصو گذرڻ کان پوءِ سنڌ جي ماڻهن اڳيان هڪ نئون لفظ، هڪ نئون اصطلاح رکيو ويندو آهي، ۽ هر ڀيري سنڌ جا ماڻهو ڪو بہ اھڙو جملو پورو ٿیڻ کان اڳ ئي جواب ڏئي ڇڏيندا آهن، “بلڪل بہ نہ… ڪڏھن بہ نہ !” وري چيو ويندو آهي ته ڪو به سنڌ جو “ورهاڱو” ڪرڻ نٿو چاهي؛ اسان تہ رڳو “يونٽن” جي ڳالهه پیا ڪریون. وري ڪڏهن انهن کي “انتظامي يونٽ” چيو ويندو آهي، ڪڏهن “بااختيار ڊويزن”، ته ڪڏهن صوبائي انتظامي جوڙجڪ کي وڌيڪ منطقي بنائڻ جو راڳ آلاپیو ويندو آهي. لفظ بدلجندا رهن ٿا، پر لفظن اندر لڪل نيت جي کوٽ، سنڌ کي پري کان ئي نظر اچي ویندي آھي. سنڌ، گدڙ جا ڪڪڙ کي ڏنل نرم لفظن ۾ ویڙھیل دلاسا ۽ ڏٽا اڳ به ٻڌا آهن، جن جي پٺيان پوءِ سخت نقشا سامهون آيا۔
ورهاڱي جي نئين ٻولي
تاريخي طور ڏٺو وڃي ته ڏکڻ سنڌ جي شھري علائقن مان اٿندڙ سياسي تحريڪ پنھنجي مقصد کي هميشه ساڳئي انداز ۾ ڍَڪي نه رکيو آهي. ڪڏهن “ڪراچي صوبو” ڳالهه جو مرڪز رهيو، ته ڪڏھن “مھاجر صوبو” به هڪ استعمال ٿيندڙ اصطلاح هو. هاڻي ٻولي بدلجي وئي آهي. ورهاڱي جو تصور هاڻي عوامي انتظام ۽ حڪمرانيءَ جي اصطلاحن ۾ لڪایو وڃي ٿو. آباديءَ ۾ تڪڙي واڌ جو حوالو ڏنو وڃي ٿو، سيڪريٽريٽ ۽ عام شھري جي وچ ۾ فاصلي جي ڳالهه ڪئي وڃي ٿي. ترڪيءَ جي ڪيترن ئي صوبن ۽ ڀارت جي ڪيترين ئي رياستن جا مثال ڏنا وڃن ٿا. ٻڌندڙ کي چيو وڃي ٿو ته اچو ته انتظامي ڪارڪردگيءَ تي بحث ڪريون، جڏهن ته بحث هيٺ اصل شيءِ صوبو ۽ ان جي وحدت هوندي آهي.
هيءَ تبديلي بي سبب ناهي. اها بنيادي طور منظم شھري سياست، خاص طور ايم ڪيو ايم پاڪستان ۽ ان سان لاڳاپيل آوازن مان اڀرندي رهي آهي ۽ ان کي وفاقي ٽيڪنوڪريٽن ۽ مرڪزي اقتدار جي ڪجهه حلقن جي پٺڀرائي حاصل رهي آهي. ڪراچي پاڪستان جو سڀ کان وڏو معاشي ۽ ڪاروباري مرڪز، اهم بندرگاهه، وڏو ٽيڪس بيس ۽ سامونڊي علائقن سان ڳنڍيل شھر آهي. تنھنڪري ان جي سياسي ۽ انتظامي حيثيت بابت ڪا به تجويز رڳو مڪاني انتظام جو سوال نه آهي؛ ان سان وسيلن، ٽيڪس، بندرگاهه، زمين ۽ سياسي طاقت جا سوال به ڳنڍجي ويندا آهن. “انتظامي ڪارڪردگي” جي ٻولي ان لاءِ هڪ پردو ڏي ٿي، جنھن جي پويان ڳالهائيندڙ نسلي يا لساني مقصد کان انڪار ڪندي به ساڳئي سياسي منزل ڏانھن وڌي سگهي ٿو. ڪن حالتن ۾ تہ بنھ نسلي ڳالهه وڏي واڪي ڪئي وڃي ٿي.
هاڻي هڪ جملو ٽي وي اسٽوڊيوز کان وٺي سياسي بحثن تائين پڻ کانڀاڻيءٓ ۾ وجهي ڦیرایو پیو وڃي: “پاڪستان ناقابلِ تقسيم آهي؛ صوبا ته رڳو انتظامي يونٽ آهن.” سنڌ جي تاريخي سياسي شعور ۾ هيءُ جملو وفاق جي بنيادي تصور کي تاریخي تناظر ۾ ئي ڏسي ٿو. 1940ع جي قراردادِ لاهور/قرارداد پاڪستان کان پوءِ سنڌ ۾ وفاق جي تصور کي ان طرح سمجهيو ويو ته وفاق پنھنجن وفاقي يونٽن وسيلي وجود ۾ آیو آھي.
ھاڻوڪي ھلندڙ یونٽن واري رینگٽ سان سنڌ جي آئیني، تاریخي حیثیت کي ڪمزور ڪرڻ جي ڄاڻي واڻي ڪوشش آھي.
لفظ “يونٽ” جو هڪ ٻيو فائدو به آهي، ۽ اهو سياسي طور وڌيڪ اهم آهي. “يونٽ” مان مراد هڪ ٻيو ڊپٽي ڪمشنر به ٿي سگهي ٿو، پر ساڳيو لفظ ٻي اسيمبلي، ٻئي چيف ايگزيڪيوٽو، نيشنل فنانس ڪميشن ۾ هڪ نئين حصي، يا سامونڊي پٽي جي ڪنھن حصي کي وفاقي انتظام هيٺ آڻڻ جو مطلب به ٿي سگهي ٿو. هڪ ئي لفظ مختلف امڪانن کي پنهنجي مطلب جي معنائن کي لڪایو ویٺو آھي. جڏهن سوال سخت هجي ته ڳالهه ضلعن تائين محدود ڪري سگهجي ۽ جڏهن سياسي موسم سازگار هجي ته ساڳي ڳالهه صوبو ٺاهڻ ڏانھن وڌائي ڇڏجي! سنڌ جو سياسي شعور ان لڪل معنا کي پھرين سٽ پرکي وڃي ٿو.
ٽي تاريخي نشان، جيڪي ڌوئي نٿا سگهجن.
سنڌ حادثاتي طور صوبو نه بڻي هئي. 1843ع ۾ انگريزن آزاد ملڪ سنڌ تي قبضو ڪرڻ کان پوءِ 1847 ۾ ان کي بمبئي پريزيڊنسي سان ڳنڍيو، پر گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع تحت 1936ع ۾ سنڌ کي ٻيھر الڳ صوبائي حيثيت حاصل ٿي. 1943ع ۾ سنڌ اسيمبلي برطانوي هندستان جي پھرين اسيمبلي هئي، جنھن پاڪستان جي وجود جي حق ۾ قرارداد منظور ڪئي. 1947ع ۾ سنڌ نئين وفاق ۾ ڪنھن بي نالي انتظامي حصي طور نه، پر پنھنجي نالي واري ڌرتي، پنھنجي گاديءَ جي ھنڌ، پنھنجي درياهه ۽ هيٺين سنڌوءَ سان پنھنجي تاريخ سمیت شامل ٿي. اهي حقيقتون اڄ به “انتظامي ڪارڪردگي” جي هر نئين دليل سامهون موجود آهن.
پوءِ پھريون وار ٿيو، پر ان کي وار نه چيو ويو. 10 فيبروري 1948ع تي سنڌ اسيمبلي قرارداد پاس ڪئي ته ڪراچي ڪنھن به قيمت تي مرڪز حوالي نه ڪئي وڃي. قرارداد ۾ چيو ويو ته اهڙو قدم سنڌ کي معاشي ۽ سياسي طور مفلوج ڪري ڇڏيندو ۽ قراردادِ لاهور ۾ ڏنل خودمختيار وفاقي يونٽن جي تصور جي به خلاف هوندو. ڪراچيءَ کي وفاقي گاديءَ جو علائقو بڻايو ويو. سنڌ حڪومت کي عملي طور پنھنجي گادي حيدرآباد منتقل ڪرڻي پئي. پوءِ ڪراچي ٻيھر سنڌ جي گادي بڻجي وئي، پر سبق پنھنجي جاءِ تي رهيو: سنڌ جو سڀ کان وڌيڪ دولت پيدا ڪندڙ ۽ اهم شھري مرڪز “گاديءَ جي انتظام” جي نالي ۾ سنڌ کان ڌار ٿيڻ واري خطري ھيٺ رھندو.
ٻيو ڌڪ: ون يونٽ. 1955ع ۾ اولھه پاڪستان جي سڀني صوبن کي گڏ ڪري هڪ ئي صوبو ٺاهيو ويو. سرڪاري ٻوليءَ ۾ ان کي قومي يڪجھتي، خرچ گهٽائڻ ۽ انتظامي سادگيءَ جي نالي سان پيش ڪيو ويو. اهو به چيو ويو ته پنجابي، سنڌي، پختون ۽ بلوچ الڳ الڳ سياسي سڃاڻپ طور موجود نه رهندا. سنڌ ۾ ون يونٽ کي رڳو هڪ انتظامي تبديلي طور ياد نه ٿو ڪيو وڃي؛ ان کي خود سنڌ جي صوبائي وجود جي گم ٿيڻ طور ياد ڪيو وڃي ٿو. اسڪولن ۽ آفيسن ۾ سنڌي ٻولي کي پوئتي ڌڪيو ويو، بئراجن جي زمين غير مقامي آفيسرن کي ڏني وئي، ۽ نقشي تان ئي “سنڌ” جو نالو هٽايو ويو. شاگردن، هارين، اديبن ۽ سياستدانن جي مزاحمت هڪ پوري نسل جي اهم شھري جدوجھد بڻجي وئي. جڏهن جنرل يحيٰ خان 1970ع ۾ ون يونٽ ختم ڪيو ۽ ڪراچي ٻيھر سنڌ جي گاديءَ جو ھنڌ بڻي، ته ان کي ڪنھن حڪومت جو احسان نه سمجهيو ويو؛ ان کي هڪ سياسي وجود جي واپسي سمجهيو ويو.
جن ماڻهن پنھنجي صوبي کي “قومي يڪجھتي” جي نالي ۾ مٽجندي ڏٺو هجي، اهي ايندڙ ڀيري جڏهن ڪو ماڻهو “يونٽ” جو لفظ استعمال ڪري ته ڪنھن وائيٽ پيپر جو انتظار نٿا ڪري سگهن. ون يونٽ به انتظامي جديديت ۽ قومي يڪجھتيءَ جي ٻوليءَ ۾ لاڳو ڪيو ويو هو ۽ اهڙين اسيمبلين وسيلي نافذ ڪيو ويو هو، جيڪي ان جي مزاحمت ڪرڻ جي پوزيشن ۾ نه هيون. تنھنڪري ھاڻ جڏهن به ڪا تجويز ساڳي ٻولي، ساڳئي منطق ۽ ساڳئي قسم جي وضاحتن سان سامهون اچي ٿي، سنڌ ان کي ڪو نئون ۽ معصوم خيال نه، پر پنھنجي پراڻي تاريخ جي ايندڙ ڪڙي طور محسوس ٿئي ٿو.
ڪير ورهاڱو چاهي ٿو، ۽ ڪير نٿو چاهي؟
هن بحث ۾ هڪ بنيادي حقيقت کي نظرانداز ڪرڻ سان سڄي تصوير بگڙي وڃي ٿي: سنڌ جي ورهاڱي يا نون صوبن جو مطالبو سنڌ جي مجموعي آباديءَ جو ڪو وسيع عوامي مطالبو ناهي. اهو بنيادي طور ڪراچيءَ جي مخصوص شھري سياسي جاگرافیائي ۽ ان سان لاڳاپيل محدود سياسي حلقن مان ورجایو ویندڙ مطالبو آهي. ڪراچيءَ جي آبادي، معاشي اهميت، ميڊيا ۽ سياسي مرڪزيت سبب هتان اٿندڙ آواز ملڪ جي سطح تي وڌيڪ نمايان ٿي سگهن ٿا، پر نمايان هجڻ ۽ وسيع عوامي نمائندگي رکڻ هڪ ئي ڳالهه ناهي.
سنڌ جي باقي شھري علائقن ڏانھن نظر ڪجي ته تصوير وڌيڪ واضح ٿئي ٿي. حيدرآباد، سکر، لاڙڪاڻو، ميرپورخاص، نوابشاهه ۽ سنڌ جي ٻين شھرن ۾ ورهاڱي يا نئين صوبي جو مطالبو ڪنھن اهڙي وسيع عوامي تحريڪ جي صورت ۾ نظر نٿو اچي، جيڪا سنڌ جي مجموعي شھري سماج جي نمائندگي ڪري. ان کان به وڌيڪ اهم ڳالهه اها آهي ته سنڌ جي وسيع ٻھراڙيءَ ۾، جتي سنڌ جي آباديءَ جو وڏو حصو رهي ٿو، اهڙي مطالبي جي ڪا بہ عوامي قبوليت نظر نٿي اچي؛ ان جي ابتڙ، ورهاڱي جي مخالفت سنڌ جي ٻھراڙيءَ جي سياسي ۽ سماجي شعور ۾ هڪ مضبوط ۽ مسلسل رجحان رهيو آهي. سنڌ جي ڳوٺن، ننڍن شھرن، زرعي علائقن ۽ درياهه سان جڙيل سماج لاءِ صوبو رڳو انتظامي نقشو ناهي. اهو زمين، ٻولي، پاڻي، تاريخ، وسيلن ۽ سياسي سڃاڻپ سان ڳنڍيل هڪ گڏيل وجود آهي. ان ڪري جڏهن صوبو ورهائڻ جي ڳالهه ٿئي ٿي ته ان کي رڳو انتظامي ڪارڪردگيءَ جو سوال سمجهڻ ڏکيو ٿي وڃي ٿو.
پر هتي هڪ ڳالهه سمجهڻ به ضروري آهي. ڪراچيءَ کي ورهاڱي جي حمايت ڪندڙ هڪ ئي سياسي بلاڪ طور پيش ڪرڻ به حقيقت کي سادو ڪري ڇڏيندو. ڪراچي پاڻ به سنڌ جي وحدت جي حق ۾ مضبوط ۽ مسلسل آواز پيدا ڪندو رهيو آهي. شھر جي سياسي، ادبي، صحافتي، وڪيلن، شاگردن ۽ سول سوسائٽيءَ جي مختلف حلقن مان اهڙا آواز اڀرندا رھیا آهن، جيڪي ڪراچيءَ جي مسئلن جو حل سنڌ جي وحدت کي ٽوڙڻ بدران بھتر حڪمراني، مضبوط مڪاني ادارن ۽ وسيلن جي منصفاڻي ورڇ ۾ ڏسن ٿا. تنھنڪري مسئلو “ڪراچي بمقابلو باقي سنڌ” ناهي. ورهاڱي جي بحث کي صرف “شھري سنڌ ۽ ٻھراڙي واري سنڌ” نہ ٿو بڻائي سگهجي۔ هڪ بااختيار ميئر، مضبوط مڪاني حڪومت، واضح ذميواريون، مناسب مالي وسيلا ۽ جوابده انتظاميا ڪراچيءَ جي مسئلن جو حل ٿي سگهن ٿا، پر انهن مان ڪنھن به شيءِ لاءِ نئين صوبي جي سرحد لازمي شرط ناهي.
ڪراچيءَ کي آباديءَ جي دٻاءَ، ٽرانسپورٽ، پاڻي، صفائي، زمين جي استعمال، مڪاني ادارن جي اختيارن، وسيلن جي ورڇ ۽ حڪمرانيءَ بابت مسئلا آهن. انهن مسئلن جو حل گهربل آهي، ۽ اهو حل انتظامي اصلاح کان سواءِ ممڪن به ناهي. پر ڪنھن شھر جي بلدياتي بحران جو وجود پاڻمرادو ان ڳالهه جو ثبوت ناهي ته ان جو حل نئين صوبي يا نئين سرحد ۾ ئي موجود آهي. ڪراچيءَ کي بھتر حڪومت ڏيڻ هڪ سوال آهي؛ ڪراچيءَ کي سنڌ کان ڌار ڪرڻ ٻيو سوال آهي. انهن ٻنهي سوالن کي هڪ ئي سوال بڻائڻ ئي هن بحث جي بنيادي فڪري غلطي آهي.
وفاقي پڙاڏو ۽ سنڌ جو ردعمل
مقامي مطالبي کي وڌيڪ سياسي طاقت تڏهن ملي ٿي، جڏهن ان جو پڙاڏو وفاقي سطح تي ٻڌڻ ۾ اچي ٿو. جڏهن مرڪزي حڪومت جا ذميوار ماڻهو چون ٿا ته موجوده نظام ڪم نٿو ڪري ۽ “انتظامي يونٽ، صوبا يا توهان ان کي جيڪو به نالو ڏيو” عوام جي سامهون آڻڻ گهرجن، ته سنڌ ان کي صرف انتظامي اصلاح جي تجويز طور نٿي ٻڌي. سنڌ جي تاريخي يادگيري 1948ع ۽ 1955ع تائين وڃي ٿي. سنڌ لاءِ سوال اهو ناهي ته انتظامي نظام ۾ تبديلي ٿي سگهي ٿي يا نه؛ سوال اهو آهي ته اهڙي تبديليءَ جي آڙ ۾ ڪٿي سياسي ۽ آئيني وحدت کي ٻيھر سالن ٻيھر ڇيڙ ڇاڙ ته نٿي ڪئي وڃي؟
انهيءَ ڪري ردعمل به رڳو سنڌ جي ٻھراڙيءَ مان نٿو اچي. ڪراچيءَ جي گهٽين، بارن، يونيورسٽين، صحافتي ۽ ادبي حلقن ۽ سياسي تنظيمن مان به سنڌ جي وحدت جي حق ۾ آواز اڀرن ٿا. جڏهن ڪراچيءَ مان ئي ڪو ماڻهو چوي ٿو ته شھر جا مسئلا شھر جي بھتر حڪمرانيءَ سان حل ٿيڻ گهرجن، صوبو ٺاهڻ سان نه، ته اهو هن بحث جي هڪ اهم حقيقت کي سامهون آڻي ٿو: ڪراچيءَ جي انتظامي مسئلن ۽ سنڌ جي ورهاڱي کي هڪ ئي شيءِ سمجهڻ بدنیتي آھي.
اهو ئي سبب آهي جو ردعمل ڪنھن هڪ پارٽيءَ تائين محدود نه ٿو رهي. آگسٽ جي آخر ۾ ڪراچيءَ ۾ ٿيل يڪجھتي مارچ ۾ نون صوبن ۽ انتظامي يونٽن ٻنهي کي گڏ رد ڪيو ويو. قومپرست اتحادين احتجاج جو اعلان ڪيو ۽ کليل لفظن ۾ ون يونٽ جو حوالو ڏنو. وڪيلن چيو ته ڪنھن به نالي يا وضاحت سان سنڌ جي ڌرتيءَ کي ورهائڻ نه ڏنو ويندو. ان کان پوءِ سنڌ اسيمبليءَ چار ڏينھن جي بحث کان پوءِ 4 سيپٽمبر 2026ع تي اهڙي قرارداد منظور ڪئي، جيڪا رڳو “تقسيم” جي لفظ تائين محدود نه هئي. قرارداد ۾ ڪنھن به اهڙي تجويز، منصوبي، اسڪيم يا آئيني انتظام کي، “ڪنھن به نالي يا وضاحت سان”، رد ڪيو ويو، جيڪو سنڌ جون حدون تبديل ڪري، ان جي سرزمين مان نئون صوبو ٺاهي، ڪنھن ضلعي يا ڊويزن کي الڳ ڪري، يا سنڌ جي ڪنھن حصي کي ڪنھن الڳ يا وفاقي انتظام هيٺ آڻي.
هي جملو — “ڪنھن به نالي سان” — اصل ۾ انتظامي اصطلاحن جي پردي ۾ سياسي نقشو تبديل ڪرڻ جي هر ڪوشش لاءِ سنڌ اسيمبليءَ جو جواب آهي. سنڌ ان نوعيت جا جواب اڳ به ڏئي چڪي آهي: 1948ع ۾، 1954ع ۾، 2012ع ۾، 2013ع ۾، 2014ع ۾، 2019ع ۾ ۽ پوءِ فيبروري 2026ع ۾. سنڌ جا ماڻهو روزگار، پوليس، مڪاني ادارن ۽ حڪمرانيءَ جي طريقن تي هڪ ٻئي سان سخت اختلاف ڪري سگهن ٿا، پر جڏهن سوال خود ان سياسي ۽ جاگرافيائي وحدت تي اچي بيھي ٿو، ته مختلف ڌارائون اوچتو هڪ ئي هنڌ اچي بيھي وڃن ٿيون.
سنڌ جا ماڻهو ان ڳالهه جا مخالف ناهن ته حڪومت شھرين جي ويجهو اچي. هو ان ڳالهه جا مخالف آهن ته شھرين کي اهو سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي ته جنھن ڌرتيءَ تي هو رهن ٿا، اها رڳو هڪ “انتظامي يونٽ” آهي، ۽ انتظامي يونٽ جڏهن سرڪار چاهي ته نئين سر ترتيب ڏئي سگهي ٿي. سنڌ کي انتظامي اصلاح گهرجي، پر انتظامي اصلاح جو مطلب لازمي طور نقشي جي تبديلي ناهي. ڪراچيءَ کي مڪاني اختيار گهرجن، پر ان جو مطلب لازمي طور نئون صوبو ناهي. سنڌ جي شھرن کي بھتر حڪمراني گهرجي، پر ان جو مطلب سنڌ جي تاريخي ۽ آئيني وحدت کي ٽوڙڻ ناهي.
شايد اصل فرق ايترو ئي سادو آهي: حڪومت کي ورهائڻ ۽ ڌرتيءَ کي ورهائڻ هڪ ڳالهه ناهي. اختيارن کي هيٺ منتقل ڪرڻ ۽ صوبو ٽوڙڻ هڪ ڳالهه ناهي. ڪراچيءَ کي بااختيار بڻائڻ ۽ ڪراچيءَ کي سنڌ کان ڌار ڪرڻ هڪ ڳالهه ناهي.
۽ شايد انهيءَ فرق کي سمجهڻ کان پوءِ “انتظامي يونٽ” جو لفظ به پنھنجي اصل ويزن سان ٻڌڻ ۾ اچي ٿو. نالو ڪجهه به هجي، سوال اهو ئي رهندو: ڇا ڳالهه واقعي انتظام بھتر ڪرڻ جي آهي، يا نقشي کي نئين سر ترتيب ڏيڻ جي؟!
