سنڌي شاعريءَ جي روايت ۾ ڪجهه آواز اهڙا به آهن، جيڪي وڏي اعلان سان نه پر آهستي، اندر تائين لھندڙ لھجي سان پنھنجي موجودگي محسوس ڪرائين ٿا. جتي لفظ رڳو اظھار جو ذريعو ناهن، پر انساني شعور جي تھَن تائين ويندڙ رستا آهن. سنڌي شاعريءَ جو اهو آسمان جيڪو قاضي قاضن جي اڀرندڙ سج سان روشن ٿيو هو، تنھن جي لڙندڙ سج جي آخري لالاڻ خليفو نبي بخش قاسم آهي. هي رڳو ڪنھن هڪ شاعر جو نالو ناھي، پر اھا ھڪ پوري تھذيب جي آخري ھڏڪي آھي، جيڪا اسان کي ڪلاسيڪي دور جي ياد ڏياري ٿي. سندس شاعري ھڪ سماجي دستاويز به آھي ۽ ھڪ داخلي اعتراف به، جتي فرد، سماج ۽ ڪائنات ھڪ ٻئي سان ڳنڍيل نظر اچن ٿا. جڏھن اسان جامي چانڊئي جي خليفي نبي بخش قاسم جي شاعريءَ تي لکيل تحقيقي مقالي کي پڙھون ٿا ته رڳو شاعريءَ جي ڪنھن فن جو اڀياس نٿا ڪريون، پر اسان سنڌ جي ھڪ اھڙي دور جي نفسياتي ۽ تاريخي گھرائيءَ ۾ لھي وڃون ٿا، جتي ھڪ طرف ڪلهوڙا دور جي زوال جا پاڇا آھن ته ٻئي طرف ٽالپرن جي اڀرندڙ حڪومت جو غوغاءُ، جنھن سڄي سماجي جوڙجڪ کي لوڏي ڇڏيو ھو. خليفي نبي بخش جي شخصيت کي سمجهڻ لاءِ رڳو سندس جنم سال 1776ع کي ڏسڻ ڪافي ناهي (ص1)، پر اسان کي ان سماجي ۽ ثقافتي منتقلي کي به سمجهڻو پوندو، جنھن ۾ هن ساهه کنيو ۽ جتي سچائيءَ جا معيار بدلجي رهيا هئا.
خليفي صاحب جي شاعريءَ ۾ جتي هڪ طرف انفرادي ۽ وجودياتي سوال اڀرن ٿا، اتي ٻئي طرف هو هڪ سماجي ۽ ثقافتي حوالي سان پڻ پنھنجي دور جي صورتحال کي پيش ڪري ٿو. سندس دور (1760-1850) سنڌ جي تاريخ جو هڪ اهڙو انتشار وارو دؤر هو، جتي هڪ طرف مغل سلطنت جي زوال سان سياسي عدم استحڪام هو، ته ٻئي طرف اڳتي هلي انگريزن جي آمد سان هڪ نئون ثقافتي ۽ اقتصادي چئلينج پيدا ٿي رهيو هو. ان پس منظر ۾ سندس شاعري ثقافتي مزاحمت جي هڪ صورت هئي.
خليفي صاحب جو شاعراڻو تخلص ”قاسم“ رڳو هڪ نالو ناهي، پر اهو هڪ گھِري نفسياتي واردات جو نتيجو آهي. ڇاڪاڻ ته، ڪجهه محققن موجب، ”قاسم“ هن جو پنھنجو نالو نه هو، پر سندس ماسات ۽ پياري دوست جو نالو هو، جنھن جي وفات خليفي صاحب کي بيحد ڏکويو هو (ص1). پنھنجي وفات ڪري ويل دوست جي نالي کي پنھنجي سڃاڻپ بنائڻ دراصل وجودي طور پنھنجو پاڻ کي ٻئي ۾ گم ڪري ڇڏڻ جي هڪ اهڙي انتھا آهي، جنھن جو مثال دنيا جي ادب ۾ گهٽ ملي ٿو. هيءَ اها غم جي ڪيفيت هئي، جنھن خليفي جي شاعريءَ کي هڪ اهڙي سوز ۽ گداز سان ڀريو جو هو ڪلاسيڪي روايت جو آخري اهم شاعر بڻجي ويو.
اها ڳالھه به دلچسپ آهي ته خليفي صاحب جو تعلق لغاري بلوچن جي ”سيرڪائي“ شاخ جي ”بالاچي“ پاڙي سان هو (ص 1). اهي ماڻهو ڪلهوڙن جي آخري دور ۾ ديري غازي خان مان لڏي سنڌ ۾ آيا هئا، جنھن مان ظاهر ٿئي ٿو ته لڏپلاڻ رڳو هڪ جغرافيائي سفر نه هوندو آهي، پر اها هڪ ثقافتي جذب جو عمل پڻ آهي. اهي بلوچ قبيلا سنڌ جي مٽيءَ ۾ اهڙو ته رچي ويا جو پاڻ کي مڪمل طور سنڌي سمجهڻ لڳا ۽ خليفي صاحب جو ويڙهو به بدين ۾ اچي آباد ٿيو (ص 1).
خليفي صاحب کي ”خليفو“ ان ڪري چيو ويندو هو جو هو پنھنجي دور جي وڏي روحاني بزرگ پير محمد راشد عرف روضي ڌڻيءَ جو خليفو هو (ص 1). هتي اسان کي اها ايماني سچائي نظر اچي ٿي، جيڪا هڪ انسان جي داخلي ڪائنات کي تبديل ڪري ڇڏي ٿي. هيءَ اها سچائي آهي، جيڪا مادي دليلن جي محتاج ناهي هوندي، پر اها وجدان تي ٻڌل هوندي آهي. خليفي صاحب جي زندگي مذهبي پيشوائيءَ ۽ روحاني تسلسل جو حصو هئي، پر سندس شاعريءَ ۾ جيڪا انسانيت ۽ زميني سچائي نظر اچي ٿي، سا کيس رڳو هڪ مذهبي اڳواڻ تائين محدود نٿي رکي، پر کيس هڪ اهڙو مفڪر بڻائي ٿي، جيڪو پنھنجي دور جي نفسياتي نبض کي سڃاڻي ٿو.
مان جڏهن جامي جي هن تحرير کي پڙهان ٿو ته مونکي لڳي ٿو ته خليفو نبي بخش قاسم رڳو ماضيءَ جو هڪ شاعر ناهي، پر هو اسان جي حال جو به حصو آهي. شاعريءَ جي هن اڀياس ۾ جنھن ”تند تنوار“ جو ذڪر آهي، سا دراصل سنڌي روح جي اها پڪار آهي، جيڪا صدين کان وٺي هلندي اچي پئي . خليفي صاحب جو دور سنڌي تاريخ جو هڪ انتھائي حساس دور هو جتي هڪ پاسي ڪلاسيڪي شاعريءَ جو قديم روپ هو ته ٻئي پاسي نوان فڪري لاڙا پيدا ٿي رهيا هئا. خليفو صاحب ان دور ۾ هڪ پُل وانگر بيٺل نظر اچي ٿو، جيڪو گذريل دور جي خوشبوءِ کي ايندڙ نسل تائين پھچائي ٿو. سندس شاعري پڙهندي محسوس ٿئي ٿو ته شاعري صرف جمالياتي نقطئه نظر کان نه، پر انساني نفسيات، ثقافتي يادگيري ۽ سماجي شعور جي تناظر ۾ پڙهڻ گهرجي. سندس ڪيترن ئي شعرن ۾ فرد جي اندروني اڪيلائي اهڙي نموني ظاهر ٿئي ٿي، جيڪا جديد انسان جي وجودي پريشاني سان جڙيل لڳي ٿي، جتي انسان پنھنجي وجود جي معنيٰ پاڻ ڳولي ٿو .
سندس شاعريءَ ۾ ياد هڪ اهم علامت طور ظاهر ٿئي ٿي، جيڪا نفسياتي تسلسل آهي؛ شاعر جڏهن ڳوٺ، ماڻهن يا گذريل لمحن جو ذڪر ڪري ٿو ته اصل ۾ هو ذاتي سڃاڻپ جي تشڪيل جي عمل کي بيان ڪري رهيو هوندو آهي. ڪارل جُنگ مطابق انسان جي شخصيت اجتماعي لاشعور سان جڙيل هوندي آهي، ۽ قاسم جي شاعريءَ ۾ اهي اجتماعي نشان بار بار ظاهر ٿين ٿا .
شاعر سماج تي سڌي تنقيد ڪرڻ بدران علامت نگاريءَ جو اسلوب اختيار ڪري ٿو، جيڪو پڙهندڙ کي سوچڻ تي مجبور ڪري ٿو (ص 61). ثقافت هتي هڪ زنده ثقافتي عمل طور پيش ٿئي ٿي، جتي شاعر ٻڌائي ٿو ته ثقافت رڳو رسمون ناهن، پر احساسن جو تسلسل آهي (ص 38). نفسياتي سطح تي سندس شاعري جذباتي توازن جو عمل به لڳي ٿي، جتي درد ۽ اداسي جي باوجود معنيٰ جي تلاش جاري آهي .
سندس شاعري سوال پيدا ڪري ٿي ۽ سندس استعارن ۾ وحدت الوجود جي خوشبو محسوس ٿئي ٿي، جيڪا ابن عربيءَ جي فڪر سان ملندڙ جلندڙ آهي . سندس شاعريءَ ۾ سادگي ۽ گھراين جو دلچسپ ميلاپ آهي جيڪو اختصاري اظھار سان مشابھت رکي ٿو .
سندس شاعري هڪ سماجي دستاويز بڻجي وڃي ٿي، جيڪا روزمره زندگيءَ جي منظرن مان انساني روين، خوفن ۽ اميدن کي ظاهر ڪري ٿي . ڪڏهن ڪڏهن لڳي ٿو ته شاعر پاڻ سان ڳالهائي رهيو آهي، اهو داخلي گفتگو جو انداز نفسياتي توازن پيدا ڪرڻ جو طريقو آهي، جنھن کي جديد نفسيات ۾ بياني علاج سڏيو ويندو آهي .
جذبات ۽ يادگيريون دماغ جي عصبي ڄار سان ڳنڍيل هونديون آهن؛ جديد عصبي سائنس ٻڌائي ٿي ته فن ۽ شاعري انساني دماغ ۾ همدردي ۽ معنويت جا احساس وڌائين ٿا. خليفي صاحب جي شاعريءَ جو هڪ اهم پاسو سندس انسان دوستي آهي، جتي انسان جي وقار کي سڀ کان اهم سمجهيو ويو آهي . ڪڏهن سندس شعرن ۾ جمالياتي خاموشي لفظن کان وڌيڪ ڳالهائي ٿي . خليفي صاحب جي شاعري دراصل هڪ اهڙو آئينو آهي، جنھن ۾ سنڌ جي هڪ مڪمل تاريخي دور جي روحاني ۽ سماجي تصوير صاف نظر اچي ٿي .
ڪڏهن ڪڏهن ڪو شاعر ايترو ته پنھنجي پوري اڳئين شاعر جي ڇانوَ ۾ گم ٿي ٿو وڃي جو پاڻ کي الڳ سڃاڻپ ڏيڻ لاءِ تڙپندو رهي ٿو، پر خليفي نبي بخش قاسم جي صورت ۾ اسان کي هڪ اهڙو حسين تضاد نظر اچي ٿو، جتي هڪ پاسي شاهه لطيف جو اثر ايترو ته گھرو آهي جو اڪثر بيت پڙهي لڳندو ته شايد لطيف سائين جي ئي ڪلام جو ڪو تسلسل آهي، ۽ ٻئي پاسي هي شاعر پنھنجي ڌار سڃاڻپ به قائم رکي ٿو. خليفي صاحب جي ولادت لطيف سائينءَ جي وفات کان پورا چوويھه سال پوءِ ٿي هئي (ص 1). هي اهو دور هو جڏهن سنڌي سماج هڪ وڏي سياسي تبديليءَ مان گذري رهيو هو. جامي چانڊئي جي اڀياس ۾ هن ڳالهه کي ڀليءَ ڀت نروار ڪيو ويو آهي ته خليفو صاحب روايت جي تسلسل کي برقرار رکندي، پنھنجي تخليقي نواڻ کي پڻ سنڀالي رکيو آهي.
جامي چانڊيو جڏهن خليفي نبي بخش قاسم جي شاعريءَ جو اڀياس ڪري ٿو ته هو اسان کي ان ڪلاسيڪي شاعريءَ جي فني جماليات کان به واقف ڪرائي ٿو، جنھن ۾ لطيف سائينءَ جو فڪر هڪ آفاقي سچائيءَ طور موجود آهي. هتي خليفي صاحب جو لطيف سائين جي روايت کي جاري رکڻ هڪ اهڙي ثقافتي مزاحمت جي صورت رکي ٿو، جيڪا پنھنجي سڃاڻپ ۽ روايتن کي بچائڻ جي هڪ شعوري ڪوشش هئي. پر هن روايت کي ائين محفوظ ڪيو ويو آهي جو اها جمود ۾ نه ٿي وڃي، پر پنھنجي اندر تبديليءَ جي شعور کي به سموئي ٿي.
سندس شاعريءَ ۾ ”سسئي“ جو داستان جيڪو درد پيش ڪري ٿو، اهو رڳو فراق ناهي، پر هڪ وجودي اڪيلائي آهي. سسئي جيڪا چوي ٿي ته ”ڪُتا ڪرڙج ڪيم ڪي، مون ۾ ناهي ماهه“ (ص56)، اهو هڪ اهڙي سماجي حقيقت ڏانھن اشارو آهي، جتي عورت کي محبت جي راهه ۾ درنده مزاج طاقتون ملن ٿيون. جڏهن سسئي چوي ٿي ته ”ويٺو آهي واٽ تي، ٻھڙ جهليو ٻُنڀ“ (ص56)، ته هتي اسان کي هڪ پوري ثقافتي ۽ جغرافيائي حقيقت ملي ٿي. سندس ڪلام ۾ جتي هو چوي ٿو ته ”سون سڃاڻي ڪونه ڪو، آهي ايءُ اوندهه“ (ص13)، اتي سچ ۽ ڪوڙ جي ماهيت تي فلسفياتي سوال اڀرن ٿا.
پر ساڳئي وقت، سندس شاعري هڪ اهڙي عالمگير سطح تي پڻ ڳالهائي ٿي، جتي اهي سڀ مقامي تفصيل هڪ وڏي انساني ڪھاڻيءَ جو حصو بڻجي وڃن ٿا. سسئي جو درد، پنھنجي محبوب تائين پھچڻ جو تڪليف ڀريو سفر، ۽ آخر ۾ وحدت ۾ گم ٿي وڃڻ، هي هڪ اهڙو نُڪتو آهي، جيڪو هر انسان کي پنھنجي پاڻ جي ڳولا طرف مائل ڪري ٿو. جڏهن هو چوي ٿو، ”سسئي ساهڙ پاڻ ۾، هڪا هيڪُ ٿيا“ (ص19) ۽ ”اَسُونھيون سُونھيون ٿيون، سُئي تند تنوارَ“ (ص19)، ته هي وحدت جو اهو نُڪتو آهي، جتي ٻه جدا جدا هستيون هڪ ٿي وڃن ٿيون. جڏهن خليفو صاحب چوي ٿو ته ”سچ سُوديندڙ ٿورڙا، ڪچُ سُوديندڙ ڪَوڙَ“ (ص13)، ته هي رڳو اخلاقي نصيحت ناهي، پر هڪ علمي حقيقت آهي.
ان کان علاوه، سندس شاعريءَ ۾ جيڪا احساسن جي نزاڪت آهي، اها اڄ جي جديد دور جي مشيني زندگيءَ ۾ هڪ اهڙي ٿڌي هوا جيان آهي، جيڪا انسان کي پنھنجي اصل هستيءَ جو احساس ڏياري ٿي. جڏهن هو چوي ٿو، ”چت ڪيائون چين، هاڪاريائون هليا“ (ص16)، ته هتي هڪ اهڙي اندروني اُڪير محسوس ٿئي ٿي، جيڪا انسان کي پنھنجي وجود جي گھرائيءَ ۾ وٺي وڃي ٿي.
خليفي صاحب جي شاعري سنڌ جي ٻھراڙيءَ جي زندگي، ثقافت، ۽ ريتن رسمن جو هڪ جامع دستاويز آهي. سندس شاعري ۾ درياءَ، سمنڊ، واپار ۽ ٻين پيشَن جو جيڪو ذڪر آهي، اهو هڪ پوري معاشي ۽ سماجي نظام جي عڪاسي ڪري ٿو (ص13_18).
سندس ڪلام ۾ تجنيس جو استعمال به حيران ڪندڙ آهي، جھڙوڪ ”گونرا گَؤنر گُلن جان، اوٺي انبَ وَرَنِ“ (ص37). اهڙي طرح جڏهن هو چوي ٿو ته ”چتِ ڪيائون چِينِ، هاڪاريائون هَليا“ (ص16)، ته هتي هڪ اندروني اُڪير محسوس ٿئي ٿي. سھڻي ۽ ساهڙ جي وصال بابت سندس بيت ”سُھڻي ساهَڙُ پاڻ ۾، هِڪا هيڪُ ٿيا“ (ص19)اصل ۾ وحدت جو عروج آهن. جڏهن هو پنھنجي روح کي مخاطب ٿي چوي ٿو ته ”قاسم ڪج ڪلال! تُون ڪُھندين ڪَٿُ مَ ڪا“ (ص8)، ته هي هر پڙهندڙ جي دل جو سڏ بڻجي وڃي ٿو.
سندس شاعريءَ ۾ جيڪي تمثيلون ۽ علامتون آهن، جھڙوڪ ”ڪتا“، ”بادام “، ”چنڊ“، ”رات“، اهي سڀ نه رڳو صوفي روايت جو حصا آهن، پر اهي هڪ اهڙي نفسياتي ۽ ثقافتي ياد جو حصو پڻ آهن، جيڪو سنڌي معاشري جي اجتماعي لاشعور ۾ موجود آهي.
جڏهن مان جامي چانڊئي جي اڀياس تي نظر وجهان ٿو، ته مون کي هڪ ڳالھه وڌيڪ محسوس ٿئي ٿي، خليفي صاحب جي شاعريءَ ۾ جيڪو تضاد آهي، اها سندس ڪمزوري ناهي، پر سندس طاقت آهي. هو هڪ ئي وقت روايتي ۽ جديد آهي. هو هڪ ئي وقت صوفي ۽ عقلي آهي. هو هڪ ئي وقت انفرادي ۽ سماجي آهي. هي تضاد ئي آهي، جيڪو سندس شاعري کي سدا جيئرو رکي ٿو.
جامي چانڊئي جو اڀياس هن راز کي سمجهڻ جو هڪ ننڍڙو دروازو کولي ٿو، پر ان کان اڳتي وڃڻ لاءِ اسان کي پاڻ هلڻو پوندو. خليفي صاحب جا بيت اسان جا مسافر ٿي سگهن ٿا، پر رستو اسان کي پاڻ ٺاهڻو پوندو.
هيءَ شاعري اسان کي سيکاري ٿي ته سچ هڪ آهي، پر ان تائين پھچڻ جا رستا ڪيترائي آهن. هي اسان کي سيکاري ٿي ته عشق هڪ طوفان آهي، جيڪو انسان کي پاڻ ۾ وڃائي ٿو، پر اهيءَ وڃائڻ ۾ ئي هڪ نئين ماڻڻ جو راز لڪل آهي. هي اسان کي سيکاري ٿي ته انسان هڪ اهڙو سفر ڪندڙ آهي، جنھن جي منزل پاڻ ئي آهي، ۽ ان منزل تي پھچڻ لاءِ کيس پاڻ کان پاڻ کي پار ڪرڻو پوندو آهي. ۽ شايد اها ئي حقيقي معنويت آهي، جنھن ڏانھن خليفو صاحب اسان کي راغب ڪري ٿو.
خليفي نبي بخش قاسم جي وفات 1863ع ۾ ٿي (ص4)، جنھن سان سنڌي شاعريءَ جو هڪ درخشنده باب بند ٿي ويو، پر سندس شاعري اڄ به زنده آهي ۽ اسان کي پنھنجي وجود جي ان راز کي سمجهڻ ۾ مدد ڪري ٿي جنھن جي ڳولا ۾ صديون گذري ويون آهن.
