معاشيات جو نالو ٻڌندي ئي ذهن ۾ وڏا وڏا انگ اکر، جي ڊي پي، مھانگائيءَ جي شرح، بجيٽ خسارو، سرڪاري قرض، وياج جون شرحون، پرڏيھي ناڻي جا ذخيرا ۽ ڊالر جي مٽاسٽا واري شرح جھڙا اصطلاح اچن ٿا. ٽيليويزن جي اسڪرينن تي ماهر انهن انگن اکرن جي تشريح ڪندا آهن، حڪمران انهن کي پنھنجي ڪارڪردگيءَ جو معيار بڻائيندا آهن ۽ معاشي ادارا انهن جي بنياد تي پاليسيون جوڙيندا آهن. پر ان سڄي بحث جي وچ ۾ هڪ بنيادي سوال اڪثر گم ٿي ويندو آهي: عام ماڻهو ڪٿي بيٺو آهي؟
حقيقت اها آهي ته معيشت ڪنھن سرڪاري فائيل، بئنڪ جي تارازي يا اسٽاڪ مارڪيٽ جي اسڪرين تي قيد ڪا تجريدي شئي ناهي. معيشت ته گهر جي رڌڻي ۾ رکيل اٽي جي ٿيلهي ۾ آهي، ٻار جي اسڪول فيس ۾ آهي، بجليءَ جي بل ۾ آهي، پيٽرول جي قيمت ۾ آهي، دوائن جي دڪان تي آهي، گهر جي ڪرايي ۾ آهي ۽ ان پگهار ۾ آهي، جيڪا مھيني جي آخر تائين پھچڻ کان اڳ ئي ختم ٿي وڃي ٿي.
معيشت اصل ۾ ماڻهوءَ جي روزاني زندگيءَ جو نالو آهي. ماڻهو ڇا ڪمائي ٿو، ڇا بچائي ٿو، ڇا خريد ڪري ٿو، ڪيترو قرض کڻي ٿو ۽ سندس آمدنيءَ مان زندگيءَ جون ضرورتون ڪيتريون پوريون ٿين ٿيون، اهي سڀ معيشت جا ئي سوال آهن. جيڪڏهن معاشي پاليسين جا فائدا عام ماڻهوءَ جي زندگيءَ تائين نٿا پھچن ته پوءِ ترقيءَ جون وڏيون دعوائون، انگن اکرن جي راند ۽ شاندار گراف پنھنجي معنيٰ وڃائي ويجن ٿا.
مھانگائي: اها خاموش قوت، جيڪا آمدنيءَ کي اندر ئي اندر کائي وڃي ٿي
عام ماڻهوءَ لاءِ معاشيات جو سڀ کان پھريون ۽ سڀ کان ڏکوئيندڙ تجربو مھانگائي آهي. مھانگائي رڳو شين جي قيمتن ۾ واڌ جو نالو ناهي؛ اها ماڻهوءَ جي خريداريءَ واري طاقت جي آهستي آهستي گهٽجڻ جو عمل آهي. هڪ پگهاردار ماڻهوءَ جي آمدني وڌي سگهي ٿي، پر جيڪڏهن ان ئي عرصي ۾ اٽو، چانور، کير، سبزيون، گوشت، دوائون، تعليم، ٽرانسپورٽ، بجلي ۽ گهر جو ڪرايو ان کان وڌيڪ تيزيءَ سان مھانگا ٿي وڃن ته پگهار وڌڻ باوجود زندگي سستي نٿي ٿئي، بلڪه وڌيڪ ڏکي ٿي وڃي ٿي.
اهو ئي سبب آهي جو اڄ جو ماڻهو اڪثر شڪايت ڪندي ٻڌڻ ۾ اچي ٿو ته ”پگهار ته وڌي آهي، پر گذارو اڳ کان به ڏکيو ٿي ويو آهي.“ اها شڪايت دراصل معاشيات جي هڪ وڏي حقيقت کي بيان ڪري ٿي: آمدنيءَ جي اصل اهميت ان جي انگ ۾ نه، پر ان جي خريداريءَ واري طاقت ۾ هوندي آهي.
مھانگائي سڀني تي هڪجھڙو اثر نٿي وجهي. جنھن خاندان وٽ محدود آمدني آهي، ان جي بجيٽ جو وڏو حصو کاڌي، بجلي، ٽرانسپورٽ، تعليم ۽ علاج جھڙين بنيادي ضرورتن تي خرچ ٿئي ٿو. اهڙي خاندان لاءِ هر قيمت ۾ واڌ زندگيءَ جي ڪنھن ٻي ضرورت تي ڪٽوتيءَ جو سبب بڻجي ٿي. امير ماڻهو شايد قيمت وڌڻ کان پوءِ به ساڳي شيءِ خريد ڪري سگهي، پر غريب يا هيٺين وچولي طبقي جو خاندان شايد اها شيءِ خريد ڪرڻ ئي ڇڏي ڏئي.
مھانگائيءَ جو هڪ ٻيو چھرو به آهي، جيڪو صارف جي نظر کان لڪل رهندو آهي: Shrinkflation، يعني شين جي مقدار جو گهٽجڻ. قيمت ساڳي رهندي آهي، پر پيڪٽ ننڍو ٿي ويندو آهي، وزن گهٽجي ويندو آهي، بوتل ۾ مقدار گهٽ هوندو آهي يا اڳ جي ڀيٽ ۾ گهٽ شيون ساڳئي قيمت تي ملنديون آهن. صارف کي لڳندو آهي ته قيمت نه وڌي آهي، پر حقيقت ۾ في ڪلو، في ليٽر يا في يونٽ قيمت وڌي چڪي هوندي آهي. اهو صارف لاءِ هڪ اهم سبق آهي ته بازار ۾ رڳو قيمت جو ليبل نه ڏسڻ گهرجي، پر مقدار ۽ يونٽ قيمت کي به سمجهڻ گهرجي.
مھانگائي رڳو اڄ جي بجيٽ کي متاثر نٿي ڪري؛ اها مستقبل جي بچت کي به کائي ٿي. جيڪڏهن پئسا محفوظ رکيل هجن ۽ شين جون قيمتون مسلسل وڌنديون رهن ته وقت سان گڏ انهن پئسن جو حقيقي قدر گهٽجي ويندو آهي. تنھنڪري مھانگائيءَ تي ضابطو رڳو هڪ معاشي انگ کي بھتر ڪرڻ نه، پر ماڻهن جي محنت، بچت ۽ زندگيءَ جي معيار جي حفاظت ڪرڻ آهي.
ٽيڪس ۽ بجليءَ جو بل: عام ماڻهوءَ جي کيسي مان نڪرندڙ معيشت
حڪومت سان عام ماڻهوءَ جو سڌو معاشي واسطو ٽيڪس وسيلي پوي ٿو، پر ٽيڪس جي حقيقت رڳو ان ڪٽوتيءَ تائين محدود ناهي، جيڪا پگهار مان نظر اچي ٿي. صارف جڏهن پيٽرول خريد ڪري ٿو، بجليءَ جو بل ادا ڪري ٿو، فون استعمال ڪري ٿو يا ڪا شيءِ ۽ خدمت خريد ڪري ٿو ته مختلف شڪلين ۾ ٽيڪس به ادا ڪري رهيو هوندو آهي. ان ڪري هر ماڻهو، چاهي هو پاڻ کي ٽيڪس ڏيندڙ سمجهي يا نه، معاشي نظام ۾ ڪنھن نه ڪنھن صورت ۾ رياست کي حصو ڏئي رهيو آهي.
هتي اصل سوال ٽيڪس گڏ ڪرڻ جو نه، پر ٽيڪس جي انصاف جو آهي. هڪ ئي شيءِ خريد ڪندڙ امير ۽ غريب ماڻهو شايد ساڳي رقم ٽيڪس طور ادا ڪن، پر اها رقم ٻنهي جي آمدنيءَ تي هڪجھڙو بار نٿي وجهي. جنھن وٽ وڏي آمدني آهي، ان لاءِ اهو خرچ شايد معمولي هجي، جڏهن ته گهٽ آمدني واري خاندان لاءِ ساڳيو خرچ ٻار جي تعليم، گهر جي راشن يا علاج مان ڪنھن هڪ ضرورت کي متاثر ڪري سگهي ٿو. تنھنڪري ڪنھن به ٽيڪس نظام کي رڳو ان بنياد تي ڪامياب نٿو چئي سگهجي ته ان مان ڪيترو محصول گڏ ٿيو؛ اهو به ڏسڻو پوندو ته اهو بار سماج جي مختلف طبقن ۾ ڪھڙي نموني ورهايو ويو آهي.
بجليءَ جو بل ته ڄڻ عام ماڻهوءَ جي معاشي زندگيءَ جو هڪ مڪمل داستان آهي. ان بل جي هر رقم جي پويان بجلي پيدا ڪرڻ جي لاڳت، ٻارڻ جون قيمتون، ٽرانسميشن ۽ ورڇ جا خرچ، نظام جا نقصان، سبسڊي، ٽيڪس، سرچارج ۽ پراڻيون مالي ذميواريون موجود هونديون آهن. پر عام ماڻهوءَ لاءِ انهن پيچيدگين جو نتيجو آخر ۾ هڪ ئي صورت ۾ سامهون اچي ٿو: ادا ڪرڻ وارو بل.
بجلي مھانگي ٿئي ٿي ته رڳو گهر جو خرچ نٿو وڌي. ڪارخاني جي پيداوار مھانگي ٿئي ٿي، دڪان هلائڻ جو خرچ وڌي ٿو، هاريءَ لاءِ آبپاشي مھانگي ٿئي ٿي، هوٽل ۽ ريسٽورنٽ جا خرچ وڌن ٿا ۽ ڪاروبار پنهنجا وڌيل خرچ شين جي قيمتن ۾ شامل ڪن ٿا. اهڙيءَ طرح بجليءَ جي قيمت آخرڪار هر صارف جي گهر تائين پھچي ٿي.
ان ڪري بجليءَ جو بل رڳو هڪ ادائيگيءَ جو ڪاغذ ناهي؛ اهو ملڪ جي توانائيءَ جي نظام، حڪمراني، مالي انتظام ۽ معاشي پاليسين جو آئينو آهي.
سرڪاري قرض ۽ وياج: اڄ جو فيصلو، سڀاڻي جو بار
سرڪاري قرض جو نالو ٻڌندي عام ماڻهو شايد اهو سمجهي ته اهو حڪمرانن، بئنڪن ۽ عالمي مالياتي ادارن جو معاملو آهي. پر حقيقت ۾ سرڪاري قرض جو بار آخرڪار عوام ئي کڻي ٿو، ڇاڪاڻ ته قرض رياست جي نالي تي ورتو وڃي ٿو ۽ ان جي واپسي عوام مان گڏ ٿيندڙ آمدنيءَ سان ڪئي وڃي ٿي.
تنھنڪري سوال اهو نه هجڻ گهرجي ته ملڪ ڪيترو قرض ورتو، پر اهو هجڻ گهرجي ته قرض ڇو ورتو ۽ ان رقم سان ڇا ٺاهيو ويو؟
جيڪڏهن قرض روڊن، بندرگاهن، پاڻيءَ جي منصوبن، اسڪولن، اسپتالن، توانائي، ٽيڪنالاجي ۽ اهڙي بنيادي ڍانچي تي خرچ ٿئي، جيڪا مستقبل ۾ ملڪ جي پيداواري صلاحيت وڌائي، ته اهو قرض ڪنھن حد تائين سيڙپڪاري بڻجي سگهي ٿو. پر جيڪڏهن قرض رڳو روزمره جا خرچ پورا ڪرڻ، پراڻا خسارا لڪائڻ يا موجوده مالي بحران کي ڪجهه وقت لاءِ ٽارڻ تي خرچ ٿئي ته قرض مستقبل لاءِ هڪ وڏو بار بڻجي سگهي ٿو.
قرض جي سڀ کان ڳري قيمت ان وقت محسوس ٿئي ٿي، جڏهن سرڪاري آمدنيءَ جو وڏو حصو قرض جي وياج جي ادائيگيءَ ۾ هلي وڃي. پوءِ سوال پيدا ٿئي ٿو ته اسڪول ڪٿان ٺھندا، اسپتالن لاءِ پئسا ڪٿان ايندا، روڊ ۽ پاڻيءَ جا منصوبا ڪيئن مڪمل ٿيندا ۽ روزگار جا نوان موقعا ڪيئن پيدا ٿيندا؟
وياج جون شرحون به عام ماڻهوءَ جي زندگيءَ کان پري ناهن. وياج وڌي ته ڪاروباري قرض مھانگا ٿين ٿا، گهر جي فنانسنگ مشڪل ٿي وڃي ٿي ۽ نئين ڪاروبار لاءِ سرمايو حاصل ڪرڻ ڏکيو بڻجي ٿو. جڏهن پئسو مھانگو ٿي وڃي ته سيڙپڪاريءَ جي رفتار گهٽجي سگهي ٿي ۽ ان سان روزگار جا موقعا به متاثر ٿين ٿا. ٻئي طرف وياج گهٽ ڪرڻ به ڪو جادوئي حل ناهي؛ ان جو تعلق مھانگائي، ڪرنسي، بچت، سيڙپڪاري ۽ معاشي اعتماد سان آهي.
عام ماڻهوءَ لاءِ وياج جي شرح ڪنھن معاشي ڪتاب جو باب نه، پر گهر جي قسط، ڪاروباري قرض، بچت تي ملندڙ منافعو يا ڪريڊٽ جي ادائيگيءَ جي صورت ۾ روزاني زندگيءَ جو حصو آهي.
تنھنڪري معاشي حڪمرانيءَ جو هڪ بنيادي اصول هجڻ گهرجي: قرض اهڙي ڪم لاءِ ورتو وڃي، جيڪو مستقبل ۾ آمدني ۽ پيداوار پيدا ڪري؛ اهڙي خرچ لاءِ نه، جيڪو رڳو اڄ جي کوٽ لڪائي ۽ سڀاڻي جو بار وڌائي.
رپيو، ڊالر، درآمد ۽ برآمد: ڪرنسيءَ جي ڪھاڻي هر گهر تائين ڇو پھچي ٿي؟
ڊالر جي قيمت وڌڻ يا رپئي جي قدر گهٽجڻ کي عام طور تي پرڏيھي واپارين، صنعتڪارن يا مالي ماهرن جو مسئلو سمجهيو ويندو آهي، پر ان جو اثر عام ماڻهوءَ جي زندگيءَ تائين پھچڻ ۾ گهڻو وقت نٿو لڳي. جڏهن رپيو ڪمزور ٿئي ٿو ته درآمد ٿيندڙ پيٽرول، دوائون، مشينري، ڪيميائي مواد، اليڪٽرانڪ شيون ۽ صنعتي خام مال مھانگا ٿي سگهن ٿا. ڪاروبار لاءِ پيداوار جي قيمت وڌي ٿي ۽ اها قيمت آخرڪار شين ۽ خدمتن جي اگهن ۾ شامل ٿي صارف تائين پھچي ٿي.
يعني عام ماڻهو شايد هڪ به ڊالر نه خريد ڪري، پر ڊالر جي قيمت سندس گهر جي بجيٽ تي ضرور اثر وجهي سگهي ٿي.
پر ڪرنسيءَ جي مضبوط ٿيڻ جو اصل بنياد رڳو مرڪزي بئنڪ جا فيصلا يا مارڪيٽ ۾ مداخلت نه آهي. ڪرنسيءَ جي پويان ملڪ جي حقيقي معاشي طاقت بيٺل هوندي آهي: ملڪ ڪيترو پيدا ڪري ٿو، ڪيترو برآمد ڪري ٿو، ڪيترو پرڏيھي ناڻو ڪمائي ٿو، ڪيتري سيڙپڪاري حاصل ڪري ٿو ۽ سندس صنعت عالمي مقابلي ۾ ڪيتري مضبوط آهي.
جيڪڏهن ملڪ خام مال يا گهٽ قدر واريون شيون وڪڻي ۽ مھانگيون تيار ٿيل شيون درآمد ڪري ته معاشي توازن ڪمزور رهندو. اسان کي رڳو وڌيڪ پيدا ڪرڻ نه، پر وڌيڪ قدر واري پيداوار ڪرڻي پوندي. خام ڪپھه وڪڻڻ کان وڌيڪ فائدو تيار ٿيل ڪپڙي ۾ آهي؛ خام زرعي پيداوار وڪڻڻ کان وڌيڪ قدر ان جي پروسيسنگ ۽ برانڊنگ ۾ آهي؛ معدني وسيلا ڪڍي خام حالت ۾ وڪڻڻ بدران انهن مان صنعتي مصنوعات ٺاهڻ ۾ وڌيڪ معاشي طاقت لڪل آهي.
زراعت جي مارڪيٽ به عام ماڻهوءَ لاءِ هڪ وڏو معاشي سوال آهي. هاريءَ کي پنھنجي پيداوار جي جيڪا قيمت ملي ٿي ۽ شھر جي صارف کان جيڪا قيمت ورتي وڃي ٿي، انهن ٻنهي ۾ وڏو فرق ٿي سگهي ٿو. پيداوار کي منڊي تائين پھچائڻ، ذخيرو ڪرڻ، ٽرانسپورٽ، پروسيسنگ ۽ ورڇ جا خرچ ضرور آهن، پر جيڪڏهن سپلاءِ چين غير شفاف، غير موثر ۽ غير مقابلي واري هجي ته پيداوار مان حاصل ٿيندڙ اصل قدر جو منصفاڻو حصو هاريءَ تائين نٿو پھچي ۽ صارف کي به مھانگي شيءِ خريد ڪرڻي پوي ٿي.
هڪ مضبوط معيشت اها هوندي آهي، جيڪا صرف استعمال نه ڪري، پر پيدا ڪري؛ صرف درآمد نه ڪري، پر برآمد به ڪري؛ صرف خام مال نه وڪڻي، پر ان ۾ قدر وڌائي؛ ۽ صرف دولت نه پيدا ڪري، پر ان دولت مان روزگار ۽ خوشحالي به پيدا ڪري.
عام ماڻهو: معيشت جو تماشائي نه، اصل مالڪ
اسان جي معاشي بحث ۾ سڀ کان وڏو خال شايد اهو آهي ته عام ماڻهوءَ کي معيشت جو مرڪز بڻائڻ بدران ان جو تماشائي بڻايو وڃي ٿو. جڏهن ته حقيقت اها آهي ته عام ماڻهو ئي معيشت آهي.
هو مزدور آهي، جيڪو پنھنجي محنت سان پيداوار ڪري ٿو. هو صارف آهي، جيڪو بازار کي زنده رکي ٿو. هو ٽيڪس ڏيندڙ آهي، جيڪو رياست جي آمدنيءَ ۾ حصو وجهي ٿو. هو بچت ڪندڙ آهي، جيڪو بئنڪ ۾ رقم رکي ٿو. هو قرض وٺندڙ آهي، جيڪو ڪاروبار شروع ڪري ٿو. هو هاري آهي، جيڪو خوراڪ پيدا ڪري ٿو. هو دڪاندار آهي، جيڪو روزاني ضرورتون پوريون ڪري ٿو. هو صنعتڪار ۽ ڪاروباري ماڻهو آهي، جيڪو روزگار پيدا ڪري ٿو.
تنھنڪري معيشت جي ڪاميابيءَ جو معيار رڳو اهو نٿو ٿي سگهي ته جي ڊي پي ڪيتري وڌي، پرڏيھي ناڻي جا ذخيرا ڪيترا ٿيا يا اسٽاڪ مارڪيٽ ڪيتري مٿي وئي. اهي انگ اهم آهن، پر اصل سوال وڌيڪ بنيادي آهن: ڇا ماڻهو پنھنجي گهر جو خرچ آسانيءَ سان هلائي سگهي ٿو؟ ڇا سندس پگهار مھانگائيءَ کي شڪست ڏئي رهي آهي؟ ڇا نوجوانن لاءِ عزت وارو ۽ پيداواري روزگار موجود آهي؟ ڇا ننڍو ڪاروبار مناسب شرح تي قرض حاصل ڪري سگهي ٿو؟ ڇا هاري پنھنجي پيداوار جي حقيقي قدر مان منصفاڻو حصو حاصل ڪري ٿو؟ ڇا هڪ عام خاندان پنھنجي ٻارن جي تعليم، علاج ۽ گهر لاءِ بچت ڪري سگهي ٿو؟ ڇا هڪ محنتي نوجوان پنهلھنجي آمدنيءَ سان مستقبل جو خواب ڏسي سگهي ٿو؟
اهي ئي سوال اصل معاشي سوال آهن.
اسان جي سماج ۾ معاشي شعور کي شھريت جو لازمي حصو بڻجڻ گهرجي. ماڻهن کي خبر هجڻ گهرجي ته مھانگائي ڇو وڌي ٿي، رپيو ڇو ڪمزور ٿئي ٿو، ٽيڪس ڪٿي وڃن ٿا، بجلي ڇو مھانگي ٿئي ٿي، حڪومت قرض ڇو وٺي ٿي، وياج ڇو وڌي ٿو، ڪاروبار ڇو بند ٿين ٿا ۽ گهرن جون قيمتون ماڻهن جي آمدنيءَ کان وڌيڪ تيزيءَ سان ڇو وڌن ٿيون.
معاشي طور باشعور شھري رڳو خبرون نٿو ٻڌي؛ هو سوال به ڪري ٿو. هو رڳو حڪومتي دعوائن تي يقين نٿو ڪري؛ هو انگن اکرن جي پويان حقيقت به ڏسڻ چاهي ٿو. هو پڇي ٿو ته ترقيءَ مان فائدو ڪنھن کي ٿيو؟ ان جي قيمت ڪنھن ادا ڪئي؟ ڪھڙي طبقي تي بار وڌيو؟ ۽ ڇا اڄ جي پاليسي سڀاڻي لاءِ ڪو مضبوط بنياد به ڇڏي رهي آهي؟
معيشت جو آخري مقصد شاندار انگ اکر، وڏا منصوبا يا خوبصورت گراف پيدا ڪرڻ نه، پر انسان جي زندگيءَ کي بھتر بڻائڻ آهي.
جيڪڏهن جي ڊي پي وڌي رهي هجي، پر خاندان قرض هيٺ دٻجي رهيا هجن؛ پگهارون وڌي رهيون هجن، پر خريداريءَ جي طاقت گهٽجي رهي هجي؛ هاري وڌيڪ پيداوار ڪري، پر غريب ئي رهي؛ خوراڪ مھانگي ٿيندي وڃي، پر پيدا ڪندڙ کي مناسب قيمت نه ملي؛ ڪاروبار مھانگي قرض سبب سيڙپڪاريءَ کان پاسو ڪن؛ ۽ نوجوان ڏينھن رات محنت ڪرڻ باوجود پنھنجو گهر ٺاهڻ جو خواب پورو نه ڪري سگهن، ته پوءِ معاشي ترقيءَ جي ڪھاڻي اڌوري آهي.
ڇو ته معيشت رڳو اسڪرين تي هلندڙ انگ ناهي. معيشت اها ماني آهي، جيڪا گهر جي دسترخوان تي اچڻي آهي؛ اهو بجليءَ جو بل آهي، جيڪو هر مھيني ادا ڪرڻو آهي؛ اها پگهار آهي، جيڪا مھيني جي پڇاڙيءَ تائين پھچڻ کان اڳ ختم ٿي وڃي ٿي؛ اهو قرض آهي، جيڪو واپس ڪرڻو آهي؛ اهو گهر آهي، جيڪو خريد ڪرڻو آهي؛ اها تعليم آهي، جيڪا ٻارن کي ڏيڻي آهي؛ ۽ اهو مستقبل آهي، جيڪو نوجوان پنھنجي محنت سان تعمير ڪرڻ چاهي ٿو.
آخرڪار ڪنھن به ملڪ جي معيشت جو سڀ کان سچو آئينو ان جا سرڪاري انگ اکر نه، پر ان ملڪ جي عام ماڻهن جون زندگيون هونديون آهن.
جيڪڏهن عام ماڻهو خوشحال آهي ته معيشت مضبوط آهي؛ جيڪڏهن عام ماڻهو پريشان، قرض هيٺ ۽ مسلسل مھانگائيءَ جي چڪيءَ ۾ پيسجي رهيو آهي ته پوءِ ترقيءَ جا سڀ انگ اکر سوال طلب آهن. اهائي آهي عام ماڻهوءَ جي معيشت، ۽ حقيقت ۾ اها ئي ڪنھن به ملڪ جي اصل معيشت آهي.
