سنڌ ۾ سماجي رابطن جي ويب سائيٽن تي، ٻرندڙ مسئلن تي اھم بحث ھمہ وقت جنم وٺندا آھن. جڏهن نياڻين جي تحفظ جو بحث هلي ٿو، تڏهن گهڻو ڪري زور کين “مضبوط” بنائڻ ۽ “حفاظتي تدبيرون” اختيار ڪرڻ تي هوندو آهي. سڄاڻ لیکڪ ۽ ٻولین جي بڻ۔ بنیاد جي تحقیق ڪار امر فياض برڙو صاحب جي کنيل نڪتي ته “نياڻين کي پڙهائڻ سان گڏ اهو به ٻڌايو ته ٻاهر وحشي زومبيز پڻ اٿو، تن کي ڪيئن سڌو ڪجي، ان لاءِ کين مضبوط ڪريو” هڪ اھم دفاعي حڪمت عملي جي عڪاسي ڪري ٿو، پر ان کان اڳتي ۽ پھریان اھم ڳالهیون پڻ آھن . ان تي نئين ٽھيء جي سیاسي ۽ سماجي ایڪٽوسٽ ورسا زلف پاران اٿاريل سوال هڪ گھري سماجي سڌاري جي گهر ڪن ٿا. ورسا جو اهو موقف ته “رڳو نياڻين جي تربيت ڪرڻ ڪافي ناهي، زومبيز ڇو آهن؟ انسانيت ڇو ناهي؟ ۽ ڪيئن مثبت سماج اڏجي سگهجي ٿو؟” اسان کي ان بنيادي بيماريءَ ڏانھن وٺي وڃي ٿو، جنھن جو علاج رڳو دفاع ۾ نه پر سماجي ڍانچي جي تبديليءَ ۾ لڪل آهي.
زومبي سوچ جي تخليق ۽ سماجي عمل
امر فیاض جواستعمال ڪیل استعارو زومبیز تمام اھم آھي. سماج ۾ اهڙا مرد جيڪي عورتن جي وجود لاءِ خطرو بڻجي وڃن ٿا، اهي ڪنھن بايولوجيڪل ( حیاتیاتي یا پیداشي) نقص جو نتيجو ناهن، پر اهي هڪ مخصوص “سماجي عمل” (Socialization) ذريعي پيدا ڪيا وڃن ٿا. نفسياتي ماهر البرٽ بانڊورا جي “سوشل لرننگ ٿيوري” (Social Learning Theory) مطابق، ٻار پنھنجي ماحول مان مشاهدي ذريعي سکندا آهن. جڏهن هڪ گهر ۾ پٽ ڏسندو آهي ته سندس پيءُ يا ٻيا مرد عورتن سان حقارت سان پيش اچن ٿا يا کين فيصلن کان محروم رکن ٿا، ته هو لاشعوري طور ان کي ئي “طاقت” ۽ “مردانگي” جو معيار سمجهي وٺندو آهي. اها سوچ اڳتي هلي ان کي هڪ اهڙي زومبي ۾ تبديل ڪري ٿي، جيڪو عورت کي هڪ برابر انسان بدران هڪ شئي يا مفتوح وجود سمجهي ٿو. زومبي سوچ جي اها تخليق تڏهن روڪي سگهبي جڏهن سکيا جا اهي ماڊل تبديل ٿيندا.
مردانگي جو محدود دائرو ۽ تحقيق جا نتيجا
عالمي تحقيقي اداري “Equimundo” پاران ڪيل تحقيق “The Man Box” (مردانگي جو محدود دائرو) ظاهر ڪري ٿي ته سماج مردن تي ڪي سخت شرط لاڳو ڪري ٿو، جھڙوڪ جذبات کي لڪائڻ، تشدد کي طاقت سمجهڻ ۽ عورتن تي اختيار هلائڻ. اها تحقيق ٻڌائي ٿي ته جيڪي مرد ان دائري يا “باڪس” ۾ قيد رهن ٿا، انهن ۾ تشدد جو لاڙو وڌيڪ هجي ٿو. ورسا زلف جو سوال ته “زومبيز ڇو آهن؟” جو اصل جواب ان تنگ نظري واري باڪس ۾ آهي. اسان جي سماجي تربيت مرد کي “انسان” بڻجڻ بدران هڪ اهڙو “شڪاري” بڻائي ٿي جنھن جي اندر مان همدردي ۽ لطافت ختم ٿي وڃي ٿي. جڏهن مرد کي اهو سيکاريو وڃي ٿو ته “مرد کي درد ناهي ٿيندو”، تڏهن هو ٻين جي درد کي محسوس ڪرڻ جي صلاحيت به وڃائي ويھي ٿو، جيڪا وحشي پڻي جو پھريون ڏاڪو آهي.
انسانيت جو بحران ۽ صنفن جي وچ ۾ ٻيائي
انسانيت جو بنياد ان ڳالهه تي آهي ته اسان ٻئي جي وجود کي تسليم ڪريون. ورسا جو سوال ته “انسانيت ڇو ناهي؟” ان ڪري اهم آهي، جو اسان جي تعليمي ۽ سماجي نظام ۾ عورت کي هڪ مڪمل “شھري” يا “انسان” طور پيش ناهي ڪيو ويو. اڪثر صورتن ۾ عورت جو احترام رڳو “رشتن” جھڙوڪ ماءُ، ڀيڻ يا ڌيءُ سان مشروط ڪيو ويندو آهي. سمجهڻ گھرجي تہ جڏھن احترام رڳو رشتن جو هجي نه ڪي انسان جو، تڏهن هڪ اڻڄاتل عورت لاءِ سماج ۾ وحشي پڻو پيدا ٿيندو آهي. انسانيت جي اڏاوت لاءِ ضروري آهي ته اسان رشتن جي مان ۽ تقدس کان مٿانھان ٿي “انساني وجود جي تقدس” کي مڃون، جيڪو هڪ هاڪاري سماجي لاڙو پيدا ڪري سگهي ٿو. جتي احترام جو معيار رشتو نه پر انسانيت هجي، اتي زومبي سوچ کي هٿي نه ملندي.
هاڪاري سماج جي اڏاوت لاءِ حڪمت عمليون
هڪ هاڪاري ۽ انساني سماج جي اڏاوت لاءِ اسان کي پنھنجي تربيت جي “منشور” (Manifesto) کي تبديل ڪرڻو پوندو. پھريون قدم پٽن جي تربيت ۾ “رضامندي” (Consent) ۽ “صنفي برابري” جي تصور کي شامل ڪرڻ آهي. تحقيق ثابت ڪيو آهي ته جنھن گهر ۾ پٽ پنھنجي پيءُ کي گهرو ڪمن ۾ حصو وٺندي ۽ ماءُ سان احترام سان ڳالهائيندي ڏسندا آهن، اهي مرد ٿي ڪري عورتن لاءِ خطرو ناهن بڻجندا. اسان کي پنھنجي نصاب ۾ اهڙا موضوع شامل ڪرڻا پوندا، جيڪي ٻارن کي “تنقيدي سوچ” (Critical Thinking) سيکارين ته جيئن اهي سماج جي غلط روايتن کي چئلينج ڪري سگهن. نياڻين کي مضبوط ڪرڻ سان گڏوگڏ پٽن کي “حساس” ۽ “محترم” بڻائڻ هڪ هاڪاري سماج جي اڏاوت لاءِ لازمي آهي.
رياستي ذميواري ۽ قانوني تحفظ جو ڪردار
صرف سماجي تربيت ڪافي ناهي، پر زومبي سوچ کي روڪڻ لاءِ قانون جي سختي به لازمي آهي. جڏهن رياست عورتن سان ٿيندڙ ڏاڍاين تي خاموش رهندي آهي يا قانوني عمل ۾ رڪاوٽون وجهندي آهي، ته اها خاموشي ( ڪن حالتن ۾ ھٿي ڏیڻ) وحشي روین کي وڌائیندي آهي. هڪ هاڪاري سماج لاءِ ضروري آهي ته قانون جو خوف زومبي سوچ رکندڙن لاءِ هڪ مضبوط ديوار بڻجي وڃي. اسان کي هڪ اهڙو نظام جوڙڻو پوندو جتي عورت کي پنھنجي تحفظ لاءِ رڳو مارشل آرٽ يا ڪنھن اوزار تي ڀاڙڻو نه پوي، پر رياست ۽ سماج جو هر فرد سندس محافظ بڻجي بيٺو هجي. قانوني احتساب ئي اهو ذريعو آهي جيڪو سماجي بگاڙ کي لغام ڏئي سگهي ٿو.
هڪ نئين انساني تحرڪ جي ضرورت
ورسا زلف جا سوال اسان کي روشن راھن ڏانھن وٺي وڃن ٿا. نياڻين کي مضبوط ڪرڻ هڪ وقتي بچاءُ ٿي سگهي ٿو، پر زومبين جي پيدائش کي روڪڻ لاءِ اسان کي پنھنجي مردن کي ٻيھر “انسان” بڻائڻو پوندو. اهو تڏهن ئي ممڪن آهي جڏهن اسان طاقت جي تصور کي تشدد کان ڌار ڪري ان کي همدردي ۽ احترام سان ڳنڍينداسين. اسان کي هڪ اهڙي سماج جي اڏاوت ڪرڻي آهي جتي نياڻيون ٻاهر نڪرندي پاڻ کي شڪار نه پر هڪ آزاد انسان محسوس ڪن. زومبي سوچ جو خاتمو رڳو نياڻين جي بھادريءَ ۾ نه پر سماجي نظام جي مجموعي انسانيت ۾ لڪل آهي.
ھي اھم موضوع آھي، جنھن تي لاڳاپیل سڄاڻ محققن ۽ عملي استادن کي لکڻ گھرجي؛ ۽ سنڌ سماج ۾ تحرڪ پیداڪرڻ گهرجي۔
حوالا ۽ وڌيڪ مطالعو:
سوشل لرننگ ٿيوري ۽ مشاهدي واري سکيا
نفسياتي ماهر البرٽ بانڊورا پاران 1977ع ۾ متعارف ڪرايل “سوشل لرننگ ٿيوري” هيءَ وضاحت ڪري ٿي ته انسان رڳو تجربن مان ناهي سکندو، پر هو پنھنجي آس پاس جي ماڻهن (رول ماڊلز) جي عملن کي ڏسي به سکندو آهي. “زومبي سوچ” ان وقت پيدا ٿيندي آهي جڏهن ٻار پنھنجي گهر يا سماج ۾ مرد کي تشدد ڪندي يا عورت جي تذليل ڪندي ڏسندا آهن. بانڊورا جي تحقيق موجب، جيڪڏهن ماحول ۾ “جارحيت” (Aggression) کي انعام يا طاقت جي نشاني طور ڏيکاريو وڃي، ته ٻار ان کي پنھنجي زندگيءَ جو حصو بڻائي وٺندا آهن. ان ڪري زومبين جو خاتمو تڏهن ئي ممڪن ٿي سگهندو، جڏهن سماجي “ماڊلنگ” کي تبديل ڪيو وڃي.
دي مين باڪس (The Man Box) ۽ مردانگي جو بحران
ايڪوئمنڊو (Equimundo) پاران سال 2017ع ۾ آمريڪا، برطانيه ۽ ميڪسيڪو ۾ نوجوان مردن تي ڪيل جامع تحقيق “The Man Box” اهڙن سماجي دٻاءُ جي قسمن ۽ ڪارڻن جو جائزو وٺي ٿي جيڪي مردن کي هڪ مخصوص دائري ۾ قيد ڪن ٿا. هن تحقيق مان ثابت ٿيو ته جيڪي مرد پاڻ کي “سخت مردانگي” (Hyper-masculinity) جي معيارن تي پورو پنو ڏسڻ جي ڪوشش ڪن ٿا، اهي نه صرف پاڻ نفسياتي طور پريشان رهن ٿا، پر اهي عورتن خلاف تشدد ۾ به وڌيڪ شامل هوندا آهن. هيءَ تحقيق ٻڌائي ٿي ته سماج ۾ نياڻين جي تحفظ لاءِ ضروري آهي ته مردن کي ان “مين باڪس” مان ٻاهر ڪڍي کين انساني جذبن ۽ همدرديءَ جي آزادي ڏني وڃي.
پدرشاهي نظام ۽ انساني حقن جو ٽڪراءُ (ڪملا ڀاسين جا ويچار)
ڏکڻ ايشيا جي مشھور سماجي اڳواڻ ۽ مفڪر ڪملا ڀاسين پنھنجي لکڻين ۾ پدرشاهي نظام (Patriarchy) کي هڪ اهڙي نظام طور پيش ڪيو آهي جيڪو نه صرف عورتن لاءِ، پر مردن لاءِ به نقصانڪار آهي. هن جو چوڻ هو ته پدري نظام مردن کان سندن “انسانيت” کسي کين هڪ “سخت گير مالڪ” بڻائي ٿو ڇڏي. ورسا زلف جي سوال “انسانيت ڇو ناهي؟” جو جواب ڪملا ڀاسين جي ان نڪتي ۾ آهي ته جتي صنف جي بنياد تي برتريءَ جو احساس هوندو، اتي انساني برابريءَ جو تصور مري ویندو یا ھیڻو ھوندو . انسانيت جي بحاليءَ لاءِ پدري نظام کي پاڙان پٽڻ ضروري آهي.
جامع صنفي تعليم (Comprehensive Sexuality Education – CSE)
گڏيل قومن جي اداري (UN Women) ۽ يونيسڪو پاران پيش ڪيل “جامع صنفي تعليم” جو تصور رڳو جسماني ڄاڻ تائين محدود ناهي، پر ان ۾ رضامندي (Consent)، احترام، ۽ صنفن جي وچ ۾ برابريءَ جا سبق شامل آهن. عالمي تحقيقون ٻڌائين ٿيون ته جن ملڪن ۾ اسڪولي سطح تي ٻارن کي ٻئي جي وجود جي حدن (Personal Boundaries) جو احترام سيکاريو وڃي ٿو، اتي عورتن خلاف ٿيندڙ في سیڪڙو ڏوهن ۾ چٽي گهٽتائي آئي آهي. علم ئي اهو اوزار آهي جيڪو زومبي سوچ جي پيدائش کي روڪي سگهي ٿو.
ٽرانسفارميٽيو جسٽس يا تبديلي پسند انصاف
تبديلي پسند انصاف هڪ اهڙو جديد سماجي ۽ قانوني تصور آهي جيڪو ڏوهه کي رڳو فرد جي غلطي ناهي سمجهندو، پر ان کي پوري سماجي نظام جو بگاڙ قرار ڏئي ٿو. ورسا زلف جو موقف به ان نظريي سان سلهاڙيل آهي، جتي مقصد رڳو ڏوهاري کي سزا ڏيڻ يا نياڻيءَ کي دفاع سيکارڻ ناهي، پر ان پوري نظام کي تبديل ڪرڻ آهي جيڪو تشدد کي جنم ڏئي ٿو.
ٽرانسفارميٽيو جسٽس جو بنياد “شفا” (Healing) ۽ “تبديلي” (Transformation) تي آهي، ته جيئن سماج مان تشدد جي بنیاد کي ختم ڪري هڪ اهڙو محفوظ ماحول جوڙجي جتي ڪنھن کي به خوف ۾ جيئڻو نه پوي. ٽرانسفارمیٽو جسٽس ۾ اهو ڏسڻو هوندو آهي ته “ڪھڙين حالتن هڪ فرد کي وحشي يا ڏوهاري بڻايو؟” ۽ انهن حالتن کي ڪيئن بدلجي. هي نظام پوري ڪميونٽيءَ کي ان ڳالهه جو ذميوار بڻائي ٿو ته هو هڪ ٻئي جي تربيت ڪن ۽ اهڙو ماحول جوڙين جتي تشدد جا سبب (جھڙوڪ غربت، جھالت، پدري نظام، يا نفسياتي بيماريون) ختم ٿي سگهن، ته جيئن سماج هڪ مثبت ۽ محفوظ شڪل اختيار ڪري سگهي
