ڪڏهن ڪڏهن پنھنجي شھر کان پري، نوڪريءَ جي ڪمري ۾ رات جو اڪيلو ويھي، مون کي هڪ عجيب استعارو ياد اچي ٿو: “پراڻو گهر” (Old House).
هي پراڻو گهر ڪنھن زبون حال عمارت جو نالو ناهي. نه ان جي ڀتين ۾ ڏار آهن، نه ان جي مرمت ڪرائڻ جي غربت هن احساس جو بنياد آهي. هي هڪ سماجي حالت (Social Condition) جو استعارو آهي.
۽ ڪڏهن ڪڏهن سوچيندو آهيان ته شايد هي جديد سنڌي وچولي طبقي جي زندگيءَ ۾ پيدا ٿيندڙ هڪ نئين قسم جو “ٻڍا آشرم” (Old-age Home) آهي—پر اهڙو ٻڍا آشرم، جتي ماڻهو ڪنھن اداري جي ڪمري ۾ نه، پر روزگار جي مجبوريءَ سبب پنھنجي ئي زندگيءَ جي هڪ ڌار ڪمري ۾ رهڻ لڳي ٿو.
اسان جي سنڌي سماج ۾ خاندان ڊگهي عرصي تائين رڳو رت جي رشتن جو نالو نه رهيو آهي. خاندان هڪ گڏيل سنڀال جو نظام (Collective Caring System) پڻ هو. ٻار، والدين، پوڙها، بيمار، ڪم ڪندڙ ۽ ڪم کان آزاد ماڻهو—سڀ هڪ ئي سماجي ڇت هيٺ پنھنجي پنھنجي طريقي سان هڪ ٻئي جي زندگيءَ جو حصو هئا.
پوڙهائپ به ان ئي ڇت هيٺ ايندي هئي.
ڪو ماڻهو پوڙهو ٿيندو هو ته هو “الڳ ماڻهو” نه بڻبو هو؛ هو خاندان جي اندر ئي پنھنجي زندگيءَ جو نئون مرحلو داخل ٿيندو هو. سندس روزاني ڪم گهٽجي ويندا هئا، پر سندس وجود جي سماجي اهميت ختم نه ٿيندي هئي.
پر پوءِ شھر وڌيا.
روزگار گهر کان پري وڃڻ لڳو. خاندان ننڍا ٿيندا ويا. اولاد پنھنجي تعليم، نوڪري ۽ رهائش جي ضرورتن سان مختلف شھرن ڏانهن پکڙجڻ لڳو. گڏيل خاندان جي جاءِ تي ننڍا خاندان آيا، ۽ خاندان جي گڏيل سنڀال آهستي آهستي فرد جي ذاتي ذميواري بڻجڻ لڳي.
هي تبديلي رڳو رهائش جي تبديلي نه هئي.
هن خاندان جي سوشل فيبرڪ (Social Fabric) کي اندر کان تبديل ڪيو.
۽ شايد اسان جي نسل ان تبديليءَ جي وچ واري جاءِ تي بيٺل آهي.
اسان جي ذهن ۾ اڃا به اهو ئي خاندان آهي، جنھن ۾ پنھنجا ماڻهو ويجهو هجن؛ پر اسان جي عملي زندگي ان خاندان کي جاگرافيائي فاصلي، روزگار ۽ شھري زندگيءَ ۾ ورهائي ڇڏيو آهي.
مان به انهيءَ تضاد جو هڪ ننڍڙو مثال آهيان.
منھنجو گهر پنھنجي جاءِ تي آهي. منھنجا ماڻهو اتي آهن. رشتا موجود آهن. محبت موجود آهي. ذميواري موجود آهي.
پر مان اتي روزانو موجود ناهيان.
نوڪري مون کي پنھنجي شهر کان ٻاهر رکي ٿي.
۽ اهڙيءَ طرح عمر جي هن حصي ۾، جڏهن ماڻهوءَ جي فطري خواهش پنھنجي گهر ۽ پنهنجن ماڻهن ڏانهن وڌيڪ ويجهو ٿيڻ جي هوندي آهي، مان روزگار جي سبب انهن کان پري رهندو آهيان.
انهيءَ ڪري مون کي هي رهائش ڪڏهن ڪڏهن “پراڻي گهر” وانگر محسوس ٿيندي آهي.
هڪ اهڙو گهر، جيڪو خاندان کان مڪمل طور ڪٽيل ناهي، پر خاندان جي روزاني زندگيءَ کان ٻاهر آهي.
هڪ اهڙو گهر، جنھن ۾ رهندڙ ماڻهو خاندان جو فرد آهي، پر خاندان جي گڏيل زندگيءَ ۾ سندس جسماني موجودگي وقفي وقفي سان ٿيندي آهي.
اهو ئي ته ٻڍا آشرم جو نئون، غير ادارتي روپ آهي.
فرق رڳو ايترو آهي ته روايتي ٻڍا آشرم ۾ ماڻهوءَ کي خاندان کان هڪ اداري جدا ڪيو آهي؛ هتي روزگار ۽ شھري معاشي ڍانچو اهو ڪم ڪن ٿا.
۽ هن جدائيءَ ۾ هڪ عجيب نفسياتي ڪيفيت پيدا ٿئي ٿي.
توهان اڪيلو آهيو، پر اڪيلائيءَ جو اعتراف نٿا ڪريو.
توهان ٿڪل آهيو، پر آرام کي پنھنجو حق سمجهڻ ۾ به جهجھڪ محسوس ڪريو ٿا.
توهان کي گهر ياد اچي ٿو، پر گهر ڏانھن موٽڻ جو مطلب صرف جذباتي فيصلو ناهي؛ ان جي پٺيان معاشي حقيقتون بيٺل آهن.
۽ جڏهن دوست يا پنھنجا ماڻهو محبت سان چون ٿا:
“هاڻي عمر ٿي وئي آهي، صحت جو خيال رکو.”
“نوڪري ڇڏي گهر ۾ رهو.”
“پنھنجي آرام کي به اهميت ڏيو.”
ته انهن جي ڳالهين ۾ خلوص هوندو آهي. انهن جي نيت تي شڪ ڪرڻ جو ڪو سبب ناهي.
پر ڪڏهن ڪڏهن اهي جملا مون کي جديد وچولي طبقي جي هڪ وڏي سماجي تضاد ڏانھن وٺي وڃن ٿا.
صحت جو خيال رکڻ جو مشورو ڏيڻ آسان آهي؛ ان صحت جي قيمت کڻڻ واري معاشي ڍانچي کي سمجهڻ ڏکيو.
“گهر ۾ رهو” چوڻ به آسان آهي؛ پر اهو سمجهڻ ته ماڻهو گهر کان ٻاهر ڇو رهي رهيو آهي، ان کان وڌيڪ اهم آهي.
مون کي شايد ڪنھن جي همدرديءَ کان وڌيڪ ڪنھن جي سمجهه جي ضرورت هوندي آهي.
ڇو ته هي غربت جو روڄ راڙو ناهي.
هي دوستن کان مالي مدد گهرڻ جو معاملو به ناهي.
هي ته هڪ اهڙي سماجي تبديليءَ کي محسوس ڪرڻ جو معاملو آهي، جنھن ۾ اسان جو پراڻو گڏيل ڪيئرنگ ڪلچر آهستي آهستي پنھنجي جاءِ وڃائي رهيو آهي، پر ان جي جاءِ تي نئون سماجي بندوبست اڃا ٺھيو ناهي.
اسان وٽ اڃا تائين “پنھنجن جو خيال رکڻ” جي اخلاقي زبان موجود آهي؛ پر “پنھنجن لاءِ موجود رهڻ” جون معاشي ۽ شھري حالتون بدلجي ويون آهن.
انهيءَ ڪري ڪڏهن سوچيندو آهيان:
ڇا جديد شھرن ۾ ٻڍا آشرم صرف اهي عمارتون آهن، جن جي دروازن تي “Old Age Home” لکيل آهي؟
يا اهي ننڍڙا ڪمرا به ٻڍا آشرم آهن، جتي عمر رسيده ماڻهو پنھنجي گهر کان پري، روزگار جي ذميواري نڀائيندي، پنھنجي خاندان سان فون تي ڳنڍيل، پر جسماني طور اڪيلي زندگي گذارين ٿا؟
شايد منھنجو “پراڻو گهر” انهيءَ سوال جو ئي هڪ ذاتي جواب آهي.
اهو گهر ڪنھن تباهيءَ جو نشان ناهي.
اهو هڪ عبوري سماج جو استعارو آهي. هڪ اهڙو سماج، جيڪو گڏيل خاندان کان ننڍي خاندان ڏانھن، ويجهي سنڀال کان فاصلي واري سنڀال ڏانھن، ۽ گڏيل زندگيءَ کان انفرادي معاشي بقا ڏانھن منتقل ٿي رهيو آهي.
۽ مان شايد انهيءَ ارتقا جو رڳو مبصر ناهيان.
مان پاڻ ان ارتقا جي اندر رهندڙ هڪ ڪردار آهيان.
پنھنجي گهر جو ماڻهو، پنھنجي خاندان جو ذميوار، پر روزگار جي شھر ۾ هڪ پراڻي گهر وانگر اڪيلو رهندڙ ماڻهو.
شايد سڀ کان عجيب ڳالهه اها آهي ته هي “پراڻو گهر” ڪنھن ٻئي جو ٺاهيل نه آهي.
اهو جديد زندگي پاڻ ٺاهيو آهي.
پراڻو گهر، ٻڍا آشرم
