بلوچستان ۾ ڪاروڪاريءَ جي روايت پنھنجون تاريخي پاڙون رکي ٿي ۽ اها اتان جي قبيلائي ۽ جاگيرداراڻي جوڙجڪ جو هڪ مضبوط حصو آهي. هيءَ روايت صدين کان بلوچ سماج ۾ عزت ۽ غيرت جي روايتي تصورن سان جڙيل رهي آهي، جتي خاندان جي ناموس کي فرد جي زندگيءَ کان مٿانھون سمجهيو ويندو آهي. تاريخي لحاظ کان، بلوچ قبيلن جي پاڻ ۾ ۽ ٻين گروهن سان ڇڪتاڻ غيرت جي تصور کي وڌيڪ هٿي ڏني، جنھن جي نتيجي ۾ ڪارو ڪاريءَ جھڙن تشدد آميز عملن کي سماجي منظوري ملندي وئي. اهو صرف جنسي لاڳاپن تائين محدود نه هو، پر ملڪيت جي تڪرارن، مخالفن کي رستي تان هٽائڻ ۽ عورتن جي خودمختياريءَ کي چٿڻ لاءِ به هڪ اوزار طور استعمال ٿيندو رهيو آهي. بلوچستان ۾ جرڳا نظام جي مضبوطيءَ هن روايت کي وڌيڪ استحڪام بخشيو، ڇاڪاڻ ته جرڳا اڪثر جوابدارن کي تحفظ فراهم ڪندا هئا يا کين معمولي سزا ڏئي آزاد ڪري ڇڏيندا هئا، جنھن ڪري رياستي قانون جو لاڳو ٿيڻ مشڪل ٿي پوندو هو.
برطانوي نوآبادياتي دور جي رڪارڊن ۾ بلوچستان ۾ ڪارو ڪاريءَ جا چٽا ثبوت ملن ٿا. 19هين صديءَ جي آخر ۽ 20هين صديءَ جي شروعات ۾ برطانوي آفيسرن پنھنجي رپورٽن ۾ هن روايت جو ذڪر ڪيو آهي، جنھن ۾ بلوچ قبيلن جي وچ ۾ ان جي ڪثرت جي نشاندهي ڪئي وئي آهي. مثال طور، 1900 ۽ 1901 جي دستاويزن ۾ آهي ته عزت جي نالي تي قتل عام ٿيل هئا. ان وقت به، اهو ڏٺو ويو ته ڪڏهن ڪڏهن اهو الزام ڪوڙو هوندو هو ۽ ان جو مقصد اڻوڻندڙ شخص (خاص ڪري عورت) مان جان ڇڏائڻ هوندو هو. اهي تاريخي دستاويز ان ڳالهه جي تصديق ڪن ٿا ته بلوچستان ۾ ڪارو ڪاري هڪ قديم روايت آهي، جيڪا صدين کان قبيلائي سماج جو حصو رهي آهي ۽ جنھن تي رياستي قانونن جي گرفت هميشه ڪمزور رهي آهي.
جديد دور ۾ به، قانوني سڌارن ۽ سجاڳي جي مھمن جي باوجود، بلوچستان ڪارو ڪاريءَ جي واقعن ۾ سڀ کان وڌيڪ متاثر ٿيل علائقن مان هڪ آهي. هيومن رائٽس ڪميشن آف پاڪستان (HRCP) جي رپورٽن موجب، هر سال بلوچستان ۾ عزت جي نالي تي قتل جا ڪيترا ئي ڪيس سامهون اچن ٿا، جن مان گهڻا ته رپورٽ ئي ناهن ٿيندا. اهي انگ اکر ان ڳالهه جي عڪاسي ڪن ٿا ته اهو مسئلو اڃا تائين ڪيتري قدر گھرو ۽ پکڙيل آهي، ۽ ان جون پاڙون صرف سماجي وارتائن ۾ نه، پر هڪ اهڙي نظام ۾ به پيوست آهن، جيڪو پدر شاهي اصولن ۽ قبيلائي ريتن کي جديد قانون کان مٿانھون سمجهي ٿو. ڪارو ڪاريءَ جو تسلسل هڪ مسلسل انساني الميو آهي جيڪو هن خطي ۾ عورتن جي حقن ۽ سلامتيءَ لاءِ وڏو چئلينج بڻيل آهي.
ٻئي طرف، اٽڪل 5000 سال اڳ سنڌو تھذيب جي دور ۾ ڪارو ڪاري يا ان جھڙي ڪنھن به عزت تي ٻڌل تشدد جو ڪو به آثارِ قديمه جو ثبوت ناهي مليو. سڀئي دستياب ثبوت هڪ پرامن ۽ منظم سماج ڏانھن اشارو ڪن ٿا جتي اهڙيون تشدد واريون ريتون موجود نه هيون.
شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي دور (اٽڪل 300 سال اڳ، 17هين صديءَ جي آخر کان 18هين صديءَ جي وچ تائين) ۾ سندن شاعري، خاص طور تي شاهه جو رسالو، جيڪو سنڌي سماج جي گھري عڪاسي ڪري ٿو، ان ۾ ڪارو ڪاريءَ جو ڪو به ذڪر ناهي. اها ثابتي ان حقيقت جي تصديق ڪري ٿي ته اها ان دور ۾ سنڌ جي ڪا مقامي يا عام روايت نه هئي.
تاريخي طور تي، ڪارو ڪاريءَ جي روايت سنڌ ۾ بلوچ قبيلن جي لڏپلاڻ سان گڏ آئي، جيڪي 18هين صديءَ ۾ سنڌ ۾ وڏي پيماني تي داخل ٿيا. بلوچ قبيلن ۾ عزت جو تصور گھرو هو، ۽ اها روايت ھنن جي ھتي اچڻ سان گڏ سنڌ ۾ پاڙون پختيون ڪرڻ لڳي. تنھن هوندي به ان کان اڳ ٽالپرن جي حڪمرانيءَ دوران به ان جي موجودگي جا اشارا ملن ٿا.
ڪارو ڪاري هڪ منجهيل سماجي-ثقافتي رجحان آهي جنھن جون پاڙون پدر شاهي تسلط، معاشي عنصرن (جھڙوڪ ملڪيت جا تڪرار)، ۽ قبيلائي ريتن ۾ گھري نموني کتل آهن. ”عزت“ جو تصور اڪثر عورتن جي خودمختياريءَ کي ڪنٽرول ڪرڻ ۽ جاگيرداراڻي طاقت جي ڍانچي کي برقرار رکڻ لاءِ هڪ ھٿيار طور استعمال ٿيندو رھيو آهي.
سمجهيو اهو وڃي ٿو ته ڪارو ڪاري ”عزت“ جي تصور کي مسخ ڪري ٿي. حقيقي عزت فرد جي ڪردار، اخلاق ۽ عملن ۾ هوندي آهي، نه ڪي ٻين جي جسم يا چونڊ تي ڪنٽرول ۾. فلسفي ايمانوئل ڪانٽ چيو هو ته ”هر انسان هڪ مقصد آهي، محض هڪ ذريعو ناهي“. ڪارو ڪاريءَ ۾، عورت کي خاندان جي عزت جو هڪ ذريعو سمجهيو ويندو آهي، سندس پنھنجي ڪا انفراديت يا خودمختياري ناهي هوندي. اهو عمل فرد جي آزاديءَ کي مڪمل طور پائمال ڪري ٿو، جيڪو جديد اخلاقي فلسفي جو بنيادي ٿنڀو آهي. اهو ان ڳالهه جي به نشاندهي ڪري ٿو ته ڪيئن سماجي روايتون، جڏهن غير منطقي ۽ غير اخلاقي ٿي وڃن ٿيون، ته انساني حقن کي چٿي سگهن ٿيون.
حياتياتي طور، ڪارو ڪاريءَ جو ڪو به فطري يا جينيٽڪ بنياد ناهي. هيءُ هڪ سکيل ورتاءُ آهي، جيڪو ثقافتي، سماجي ۽ ماحولياتي عنصرن مان مٿي اڀري ٿو. انسان ۾ جارحيت جو لاڙو فطري ٿي سگهي ٿو، پر ان جارحيت کي ”عزت“ جي نالي تي قتل جو روپ ڏيڻ خالص سماجي تربيت جو نتيجو آهي. اها ڪنھن خاص نسل يا علائقي جي حياتياتي خصوصيت ناهي، پر هڪ سماجي بيماري آهي جيڪا مخصوص حالتن ۾ پلجي ٿي.
اصل ۾، ڪارو ڪاري پدر شاهي نظام جو هڪ انتھائي روپ آهي. هيءُ اهو نظام آهي جتي مردن کي عورتن تي بالادستي حاصل هوندي آهي، ۽ سندن زندگيءَ جا فيصلا مرد ڪندا آهن. ”عزت“ جو تصور دراصل مردن جي ڪنٽرول ۽ طاقت کي برقرار رکڻ جو هڪ ھٿيار آهي. نامياري سماجيات جي ماهر ايميل ڊرڪائيم سماجي انضمام ۽ انحراف تي زور ڏنو هو. ڪارو ڪاريءَ جي واقعن ۾، قبيلو يا برادري پنھنجن اندروني اصولن کي معاشرتي قانون کان مٿانھون سمجهندي آهي، ۽ انحراف ڪندڙ کي ختم ڪري ڇڏيندي آهي ته جيئن سماجي ڍانچو برقرار رهي. اهو جاگيرداراڻن نظامن ۾ وڌيڪ عام آهي جتي زمين ۽ طاقت جو ڪنٽرول مرڪزي اهميت رکي ٿو، ۽ عورتن جي چونڊ کي ان ڪنٽرول لاءِ خطرو سمجهيو ويندو آهي. بلوچستان ۽ سنڌ جي قبيلائي علائقن ۾، جتي قبيلائي ڍانچا ۽ جاگيرداري نظام وڌيڪ مضبوط آهن، اتي ڪارو ڪاريءَ جي واقعن جي شرح به وڌيڪ آهي. خيبر پختونخوا ۽ خاص طور ڏکڻ پنجاب جي ڪجهه حصن ۾ به اها ريت موجود آهي، پر انهن سماجن ۾ ان جون پاڙون شايد ايتريون گھريون يا قبيلائي ناهن، جيتريون سنڌ ۽ بلوچستان ۾ آهن.
اهو به ڏٺو ويو آهي ته، ڪارو ڪاريءَ جي پٺيان گھرا نفسياتي محرڪ ڪم ڪندڙ هوندا آهن. قاتل اڪثر خوف، شرم، ۽ سماجي دٻاءُ جو شڪار هوندا آهن. کين اهو سيکاريو ويندو آهي ته جيڪڏهن هو اهو ”فرض“ ادا نه ڪندا ته کين سماج ۾ ذلت جو منھن ڏسڻو پوندو. اهو هڪ قسم جو ”اندروني دٻاءُ“ هوندو آهي، جيڪو فرد کي اهڙن سنگين ڏوهن تي مجبور ڪندو آهي. نفسيات جي ماهر سگمنڊ فرائڊ موجب، انساني نفسيات ۾ لاشعوري محرڪ اهم ڪردار ادا ڪندا آهن. ڪارو ڪاريءَ ۾، اهي لاشعوري محرڪ اڪثر مرداني بالادستي، طاقت جي خواهش، ۽ معاشرتي قبوليت جي شديد گهرج سان جڙيل هوندا آهن. مقتول ۽ بچي ويل خاندان تي ان جا گھرا نفسياتي اثر پوندا آهن، جنھن ۾ صدمو، خوف ۽ بيوسي شامل آهن.
جديد پاڪستان ۾، قانوني سڌارن جي باوجود ڪارو ڪاريءَ جي ريت جاري آهي. هي انساني حقن جو هڪ اهم مسئلو آهي، جيڪو اڪثر برادرين پاران قبول ڪيو ويندو آهي ۽ ڪڏهن ڪڏهن عدالتي نظام به ان کان متاثر ٿيندو آهي. پاڪستان جي انساني حقن واري ڪميشن موجب، 2021ع ۾ پاڪستان ۾ 470 کان وڌيڪ عزت جي نالي تي قتل جا ڪيس رپورٽ ٿيا، پر انساني حقن جي محافظن جو اندازو آهي ته هر سال اٽڪل 1,000 عورتون عزت جي نالي تي قتل ٿينديون آهن. اهي انگ اکر نشاندهي ڪن ٿا ته اهو مسئلو ڪيتري قدر سنگين آهي.
ڪارو ڪاريءَ جي پٺيان مقصد رڳو جنسي بيوفائيءَ تائين محدود ناهن هوندا، پر ان ۾ عورتن جي خودمختياريءَ تي ڪنٽرول، ملڪيت جا تڪرار، ۽ جاگيرداراڻي طاقت جا ڍانچا شامل هوندا آهن. مثال طور، 2014ع ۾ فرزانه اقبال (عرف پروين) نالي هڪ حامله عورت کي سندس خاندان پاران پاڪستاني هاءِ ڪورٽ جي سامهون پٿر هڻي، سنگسار ڪري ماريو ويو. ڇاڪاڻ ته هن پنھنجي پسند جي مرد سان شادي ڪئي هئي. پوليس جي هڪ جاچ آفيسر فرزانه جي پيءُ جو بيان نقل ڪيو، جنھن ۾ هن چيو: ”مون پنھنجي ڌيءَ کي قتل ڪيو، ڇاڪاڻ ته هن اسان جي اجازت کان سواءِ شادي ڪري اسان جي پوري خاندان جي بي عزتي ڪئي هئي، ۽ مون کي ان تي ڪو به افسوس ناهي“. هيءُ واقعو چٽي نموني ظاهر ڪري ٿو ته ڪارو ڪاريءَ جا محرڪ ڪيتري قدر وسيع ٿي سگهن ٿا ۽ ڪيئن ”عزت“ جو تصور هڪ ظالم هٿيار طور استعمال ٿئي ٿو.
ڪارو ڪاري رڳو هڪ قبيلائي روايت ناهي، پر انسانيت جي خلاف هڪ عظيم ڏوهه آهي، جنھن جون پاڙون گھرين سماجي، نفسياتي ۽ فلسفيانه مونجهارن ۾ پيوست آهن. انساني نڪته نظر کان، اهو عمل هر فرد جي جيئن جي بنيادي حقِ، آزادي ۽ وقار جي کليل خلاف ورزي آهي. هر انسان کي پنھنجي مرضيءَ سان جيئڻ، فيصلا ڪرڻ ۽ پنھنجا لاڳاپا قائم ڪرڻ جو حق حاصل آهي. ڪارو ڪاري اهو حق کسي وٺي ٿي، ۽ هڪ شخص کي رڳو ”عزت“ جي نالي تي قربان ڪري ڇڏي ٿي، جيڪا اڪثر مرداڻي تسلط ۽ ملڪيت جي تڪرارن مٿان پردو هوندي آهي.
تحقيق چٽي طور ظاهر ڪري ٿي ته ڪارو ڪاري اڄ به پاڪستان ۾ هڪ سنگين سماجي مسئلو آهي، جنھن کي حل ڪرڻ لاءِ ان جي گھري تاريخي ۽ سماجي-ثقافتي پاڙن کي سمجهڻ ضروري آهي. ان خونريزيءَ کي روڪڻ لاءِ صرف قانون ڪافي ناهن، پر معاشرتي سوچ ۾ تبديلي، تعليم جي واڌ ويجهه، ۽ عورتن کي بااختيار بڻائڻ جي سخت ضرورت آهي.
